يادرولىق جارىستىڭ جاڭا كەزەڭى: كىمدە قانشا قارۋ بار؟
استانا. KAZINFORM - تاياۋ شىعىستا سوعىس باستالعالى جاھاندى الاڭداتقان سۇراق بىرەۋ: الەمدە يادرولىق قاقتىعىس تۇتانىپ كەتپەي مە؟ جويقىن قارۋعا يە مەملەكەتتەر قانشا وقتۇمسىعى بارىن قاتاڭ قۇپيادا ۇستاسا دا، حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ دەرەكتەرىنەن الپاۋىتتار اي قاراپ وتىرماعانىن اڭعارۋعا بولادى.
قاي-قايسى دا قۋاتىن ارتتىرۋعا مۇددەلى.
«يادرولىق كلۋبقا» قانداي مەملەكەتتەر كىرەدى، ولاردىڭ اراسىندا كىمنىڭ كۇشى باسىم، قاي ەلدە قانشا وقتۇمسىق بار، جويقىن قارۋىن ءالى كۇنگە دەيىن جاسىرىپ وتىرعان كىمدەر - Ulysmedia.kz ءتىلشىسى تارقاتادى.
«يادرولىق كلۋب»
رەسمي تۇردە الەمدە نەبارى بەس يادرولىق دەرجاۆا بار. بەيرەسمي تۇردە ولاردى «يادرولىق كلۋب» دەپ اتايدى. بۇل مارتەبە وسى سالاداعى باستى حالىقارالىق قۇقىقتىق قۇجات - 1968-جىلعى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارت نەگىزىندە بەرىلەدى. قۇجاتتىڭ IX بابىنىڭ 3-تارماعىنا سايكەس، 1967-جىلعى 1-قاڭتارعا دەيىن يادرولىق قارۋ نەمەسە وزگە يادرولىق قۇرىلعى جاساپ، سىناقتان وتكىزگەن ەل يادرولىق قارۋعا يە مەملەكەت دەپ تانىلادى. الايدا بۇل كەلىسىم قابىلدانعالى بەرى يادرولىق قارۋى بار ەلدەردىڭ ناقتى ءتىزىمى بىرنەشە رەت وزگەردى.
قاي ەلدەر جويقىن قارۋعا يە؟
ستوكگولم حالىقارالىق بەيبىتشىلىكتى زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ (SIPRI) دەرەگىنشە، بۇگىندە يادرولىق قارۋعا 9 مەملەكەت يە:
رەسەي
ا ق ش
قىتاي
ۇلى بريتانيا
فرانسيا
ءۇندىستان
پاكىستان
يزرايل
سولتۇستىك كورەيا
امەريكالىق عالىمدار فەدەراتسياسىنىڭ 2026-جىلدىڭ باسىنداعى دەرەگىنشە، بۇل 9 ەلدىڭ جيىنتىق ارسەنالى شامامەن 12300 يادرولىق وقتۇمسىقتى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە 9614 ءى اسكەري قويمالاردا ساقتالىپ، قاجەت بولعان جاعدايدا زىمىراندار، كەمەلەر، ۇشاقتار مەن سۋاستى قايىقتارى ارقىلى قولدانۋعا دايىن.
قالعان وقتۇمسىقتار قىزمەتتەن شىعارىلعانىمەن، ءالى كوزى جويىلماعان.
«اسكەري قورداعى 9614 وقتۇمسىقتىڭ شامامەن 3912 ءسى جەدەل كۇشتەردىڭ قاراماعىندا (زىمىرانداردا نەمەسە بومبالاۋشى بازالاردا) ورنالاسقان. سونىڭ ىشىندە ا ق ش، رەسەي، ۇلى بريتانيا جانە فرانسياعا تيەسىلى شامامەن 2100 وقتۇمسىق جوعارى دايىندىق دەڭگەيىندە تۇر جانە قىسقا مەرزىمدە قولدانۋعا ءازىر»، - دەيدى FAS ساراپشىلارى.
ماماندار الەم ەلدەرىنىڭ قازىرگى يادرولىق ارسەنالى قىرعي-قاباق سوعىس كەزەڭىندەگى كورسەتكىشتەن(70 مىڭ وقتۇمسىق) ايتارلىقتاي از ەكەنىن ايتادى. الايدا مەملەكەتتەر جويقىن قارۋلارىنىڭ ناقتى سانىن جاريا ەتپەيتىنىن ءارى قازىرگى قارۋلار بۇرىنعىعا قاراعاندا الدەقايدا جەتىلدىرىلگەنىن اتاپ وتكەن ساراپشىلار بوساڭسۋعا بولمايتىنىن ەسكەرتەدى.
يادرولىق قارۋدى رەسمي تۇردە يەلەنۋشىلەر
رەسمي تۇردە يادرولىق قارۋعا يە مەملەكەتتەر رەتىندە تەك بەس ەل تانىلادى:
ا ق ش
يادرولىق قارۋدى العاش جاساپ، سىناقتان وتكىزگەن ەل – ا ق ش. 1940-جىلداردىڭ باسىندا اتاقتى فيزيك روبەرت وپپەنگەيمەر مەن گەنەرال لەسلي گروۆس جەتەكشىلىك ەتكەن مانحەتتەن جوباسى اياسىندا ءۇش اتوم بومباسى ازىرلەندى. العاشقى سىناق 1945-جىلدىڭ شىلدەسىندە نيۋ-مەكسيكو شتاتىنداعى الاموگوردو پوليگونىندا ءوتتى. سول جىلدىڭ تامىز ايىنىڭ باسىندا ەكى بومبا جاپونيانىڭ حيروسيما مەن ناگاساكي قالالارىنا تاستالدى. بۇل - بۇگىنگە دەيىن يادرولىق قارۋدىڭ سوعىس جاعدايىندا قولدانىلعان جالعىز وقيعاسى.
الەمدەگى ەڭ العاشقى يادرولىق جارىلىس، 16-شىلدە 1945-جىل.
SIPRI باعالاۋىنشا، قازىرگى تاڭدا ا ق ش- تا شامامەن 5550 يادرولىق وقتۇمسىق بار. ونىڭ 3700 ءى - بەلسەندى: 1670 ءى ستراتەگيالىق ورنالاستىرىلعان، 100 ءى تاكتيكالىق دەڭگەيدە، ال 1930 ى اسكەري قويمادا ساقتاۋلى. قالعانى قىزمەتتەن شىعارىلعان.
امەريكالىق يادرولىق قارۋ تۇركيا، يتاليا، بەلگيا، گەرمانيا جانە نيدەرلاندى اۋماقتارىندا، سونداي-اق ا ق ش- تىڭ ءوز ىشىندە ورنالاستىرىلعان.
2026-جىلدىڭ باسىنداعى جاعداي بويىنشا، رەسەي مەن ا ق ش الەمدەگى يادرولىق قارۋدىڭ شامامەن 87 پايىزىن، ال اسكەري قولدانۋعا دايىن قورلاردىڭ 83 پايىزىن يەلەنىپ وتىر.
رەسەي
ك س ر و ا ق ش- پەن يادرولىق جارىسقا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قوسىلىپ، 1949-جىلى ءوز يادرولىق قارۋىن سىناقتان وتكىزدى. جوبانى دامىتۋ بارىسىندا مانحەتتەن جوباسىنان الىنعان بارلاۋ مالىمەتتەرى دە پايدالانىلعان. كەيبىر عالىمدار ا ق ش- تىڭ يادرولىق مونوپولياسىنان قاۋىپتەنىپ، دەرەكتەردى كەڭەس وداعىنا استىرتىن جەتكىزىپ وتىرعان.
ا ق ش تەرمويادرولىق قارۋ جاساعاننان كەيىن، كەڭەس وداعى دا سۋتەگى بومباسىن سىنادى. 1949-جىلدان بەرى ك س ر و شامامەن 55 مىڭ يادرولىق وقتۇمسىق وندىرگەن. 1986-جىلى ونىڭ ارسەنالى 45 مىڭعا جەتىپ، تاريحتاعى ەڭ ءىرى كورسەتكىشكە اينالدى.
ك س ر و تاراعان سوڭ رەسەي ونىڭ قۇقىقتىق مۇراگەرى بولدى جانە كەڭەستىك يادرولىق ارسەنالدى وزىنە الدى. قازىرگى كەزدە SIPRI دەرەكتەرىنە سايكەس، رەسەيدە 6200 دەن استام يادرولىق وقتۇمسىق بار. بەلسەندى وقتۇمسىقتارىنىڭ سانى 4300 دەن اسادى. بۇل - الەمدەگى ەڭ ءىرى ارسەنال.
ۇلى بريتانيا
ۇلى بريتانيا يادرولىق باعدارلاماسىن 1940-جىلى باستادى. ءبىراز ۋاقىت ا ق ش- پەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەگەنىمەن، كەيىن بولەك كەتتى. 1952-جىلى ەل يادرولىق قارۋدى سىناعان ءۇشىنشى مەملەكەتكە اينالدى.
بۇل - ءوز اۋماعىندا بىردە-ءبىر يادرولىق سىناق وتكىزبەگەن جالعىز دەرجاۆا. بارلىق سىناقتار ءوز مەملەكەتتەردە جۇرگىزىلگەن. 1991-جىلدان بەرى ۇلى بريتانيا يادرولىق سىناق جۇرگىزۋدى توقتاتتى. SIPRI باعالاۋىنشا، ەلدە شامامەن 225 وقتۇمسىق بار. ونىڭ 120 سى ستراتەگيالىق ورنالاستىرىلعان، ال 105 ءى رەزەرۆتە ساقتاۋلى.
فرانسيا
ا ق ش- تىڭ قاۋىپسىزدىك كەپىلدىكتەرىنە سۇيەنگەن فرانسيا باستاپقىدا ءوز يادرولىق قارۋىن جاساۋدى جوسپارلاماعان. الايدا ءۇندى-قىتاي تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن سوعىستا جەڭىلگەن سوڭ، بۇل ۇستانىم وزگەردى. يادرولىق جوباعا مانحەتتەن جوباسىنىڭ قاتىسۋشىسى بەرتران گولدشميدت تارتىلدى.
العاشقى سىناق 1960-جىلى سول كەزدەگى فرانسۋز وتارى - الجيردە ءوتتى. كەيىنگى سىناقتار فرانسۋز پولينەزياسىندا جالعاستى.
قازىر فرانسيانىڭ يادرولىق ارسەنالى شامامەن 300 وقتۇمسىق دەپ باعالانادى. ونىڭ 280 ءى ستراتەگيالىق، 10 ى رەزەرۆتە، ال 80 ءى قىزمەتتەن شىعارىلعان. جالپى سانى - 370.
قىتاي
1956-جىلى قىتاي كوممۋنيستىك پارتياسى ەلدە اتوم ەنەرگەتيكاسى مەن يادرولىق قارۋدى دامىتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. العاشقى كەزەڭدە كەڭەس وداعى ماماندار ۇسىندى، تەحنولوگيالىق قولداۋ كورسەتتى. اسپان استى ەلى العاشقى يادرولىق بومباسىن 1964-جىلى لوبنور پوليگونىندا سىنادى. ءۇش جىلعا جەتپەي سول جەردە تەرمويادرولىق بومبا دا سىنالدى.
بۇگىندە قىتايدىڭ يادرولىق قورىندا شامامەن 600 وقتۇمسىق بار: 576 سى رەزەرۆتە، ال 24- ءى ستراتەگيالىق ورنالاستىرىلعان.
بەيرەسمي يادرولىق ويىنشىلار
ءۇندىستان
قىتاي تاراپىنان تۋىنداعان قاۋىپ جانە پاكىستانمەن تۇراقتى قاقتىعىستار ءۇندىستاندى يادرولىق قارۋ جاساۋعا يتەرمەلەدى. 1974-جىلى ەلدە العاشقى قۇپيا سىناق وتكىزىلگەن، ول «كۇلگەن بۋددا» وپەراتسياسى دەپ اتالدى.
قازىرگى تاڭدا ءۇندىستاندا شامامەن 180 يادرولىق وقتۇمسىق بار دەيدى ساراپشىلار.
پاكىستان
ءۇندىستاننان كەيىن پاكىستان دا ىلە-شالا يادرولىق باعدارلاماعا كىرىستى. العاشقى جەر استى سىناقتارى 1998-جىلى ءۇندىستاننىڭ سىناقتارىنا جاۋاپ رەتىندە جۇرگىزىلدى.
مامانداردىڭ باعالاۋىنشا، بۇگىندە بۇل ەلدە شامامەن 180 وقتۇمسىق بار.
يزرايل
يزرايل يادرولىق قارۋى بار ەكەنىن رەسمي تۇردە راستاعان دا، جوققا شىعارعان دا ەمەس. الايدا ساراپشىلار بۇل ەلدە 1960-جىلداردان بەرى يادرولىق قارۋ بار دەپ ەسەپتەيدى. سول كەزدەن بەرى ەكى يادرولىق زەرتتەۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى.
1979-جىلى وڭتۇستىك اتلانتيكادا تىركەلگەن جۇمباق جارىلىستار (ۆەلا وقيعاسى) يزرايل مەن و ا ر- دىڭ بىرلەسكەن سىناعى بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام بار، ءبىراق بۇل رەسمي راستالماعان.
قازىرگى باعالاۋلارعا سايكەس، يزرايلدە شامامەن 90 يادرولىق وقتۇمسىق بولۋى مۇمكىن.
سولتۇستىك كورەيا
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن سولتۇستىك كورەيا ا ق ش تاراپىنان تۇراقتى قىسىمدا بولدى. 1950-1953-جىلدارداعى كورەي سوعىسى كەزىندە ا ق ش يادرولىق سوققى بەرۋ مۇمكىندىگىن دە قاراستىرعان.
1950-جىلدارى ك س ر و كومەگىمەن ك ح د ر يادرولىق باعدارلاماعا كىرىستى. 2006-جىلى العاشقى جەر استى سىناعىن وتكىزدى. وعان دەيىن ەل يادرولىق قارۋ جاساعانىن رەسمي تۇردە جاريالاعان.
قازىرگى باعالاۋ بويىنشا، ك ح د ر- دا شامامەن 50 يادرولىق وقتۇمسىق بار.
الپاۋىتتاردىڭ جاڭا جارىسى
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، الەم جاڭا قارۋلانۋ جارىسىنا كىرىستى. 2026-جىلعى 5-اقپاندا ا ق ش پەن رەسەي اراسىنداعى ستراتەگيالىق شابۋىل قارۋلارىن قىسقارتۋ جانە شەكتەۋ تۋرالى حالىقارالىق شارتتىڭ (New START) مەرزىمى اياقتالدى. بۇل قۇجات ءار تاراپتىڭ ورنالاستىرىلعان يادرولىق وقتۇمسىقتارىن 1550 بىرلىككە دەيىن، ال قۇرلىقارالىق بالليستيكالىق زىمىراندار (ق ب ز)، سۋاستى قايىقتارىنان ۇشىرىلاتىن بالليستيكالىق زىمىراندار (برپل) مەن اۋىر بومبالاۋشى ۇشاقتاردى 700 بىرلىككە دەيىن قىسقارتۋدى كوزدەيتىن. ەندى بۇل سالادا ەشقانداي شەكتەۋ جوق.
ا ق ش رەسەيمەن جاڭا كەلىسىم باستاماسىن كوتەرۋگە بەيىلدى ەمەس سەكىلدى. ونىڭ ورنىنا ۆاشينگتون ەندى تەك رەسەيمەن ەمەس، قىتايمەن دە باسەكەگە تۇسەتىن جاڭا قارۋلانۋ جارىسىن باستاۋى مۇمكىن. الداعى ۋاقىتتا الپاۋىتتار جاڭا جۇيەلەردى ورنالاستىرىپ، قولدانىستاعىسىن جەتىلدىرەدى دەپ كۇتىلۋدە. قىتاي بۇل تۇرعىدا ەرەكشە قارقىن كورسەتىپ وتىر - جىلىنا شامامەن 100 وقتۇمسىق ءوندىرىپ، جۇزدەگەن جاڭا زىمىران شاحتاسىن سالىپ جاتىر.
يراندا يادرولىق قارۋ بار ما؟
يزرايل-ا ق ش وداعىمەن سوعىسىپ جاتقان يران دا يادرولىق قارۋعا ۇمىتكەر ەل رەتىندە اتالىپ كەلدى. تەگەران 2003-جىلى يادرولىق قارۋ جاساۋ باعدارلاماسىن توقتاتقانىن مالىمدەگەنىمەن، ماگاتە دەرەكتەرىنە سايكەس، سوڭعى جىلدارى ۋران بايىتۋدى جالعاستىرىپ كەلگەن، سونىڭ ىشىندە قارۋ جاساۋ دەڭگەيىنە جاقىن دارەجەگە دەيىن جەتكىزگەن.
ۋران بايىتىلعان ءۇش نىسان وتكەن جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا يرانعا جاسالعان ا ق ش سوققىلارى كەزىندە زاقىمدانعان. دەگەنمەن، ماگاتە باس ديرەكتورى رافاەل گروسسي يران بىرنەشە اي ىشىندە شەكتەۋلى كولەمدە ۋران بايىتۋدى قايتا باستاي الۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتكەن.
2015-جىلعى يادرولىق كەلىسىمگە سايكەس، يرانعا ۋراندى %3,67 دەڭگەيىنە دەيىن عانا بايىتۋعا جانە ونىڭ قورىن 300 كەلى كولەمىندە ۇستاۋعا رۇقسات بەرىلگەن بولاتىن. الايدا ماگاتە مالىمەتىنشە، يراندا شامامەن 400 كەلى %60 دەڭگەيىندە بايىتىلعان ۋران بار. ەگەر ول %90 عا دەيىن جەتكىزىلسە، بۇل كولەم 10 يادرولىق وقتۇمسىق جاساۋعا جەتۋى مۇمكىن.
ترامپتىڭ تىنىشىن كەتىرگەن نە؟
Iran Watch ۇيىمى يران ءبىر يادرولىق قارۋعا جەتەتىن ۋراندى شامامەن ءتورت ايدا بايىتا الادى، ال بەس قارۋ جاساۋعا قاجەت مولشەردى ءبىر جىل سەگىز اي ىشىندە جيناي الادى دەپ ەسكەرتكەن. ترامپقا مازا بەرمەي وتىرعان دا - وسى. وتكەن اپتادا The Wall Street Journal اق ءۇي باسشىسىنىڭ يراننان ۋران شىعارۋ وپەراتسياسىن قاراستىرىپ جاتقانى جايلى جازدى.
باسىلىمنىڭ جازۋىنشا، مۇنداي ميسسيا امەريكالىق ساربازداردىڭ يران اۋماعىندا بىرنەشە كۇن، ءتىپتى ودان دا ۇزاق ۋاقىت بولۋىن تالاپ ەتۋى مۇمكىن، سوندىقتان ول «كۇردەلى ءارى تاۋەكەلى جوعارى» وپەراتسيا رەتىندە سيپاتتالادى.
باسىلىمعا پىكىر بىلدىرگەن ترامپتىڭ ۇستانىمىنا جاقىن دەرەككوزدىڭ ايتۋىنشا، ا ق ش پرەزيدەنتى كەڭەسشىلەرىنە يرانعا قىسىم كۇشەيتىپ، ۋراندى سوعىستى توقتاتۋ تۋرالى كەلىسىم اياسىندا تاپسىرۋعا ماجبۇرلەۋدى تاپسىرعان.
اڭگىمە بىلتىر قيراتىلعان يسفاحان يادرولىق نىسانىنىڭ ءۇيىندى استىندا قالعان ۋران قورى تۋرالى بولىپ وتىر. وعان قول جەتكىزسە، ونسىز دا الەمدى اشسا الاقانىندا، جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستاپ وتىرعان ترامپتىڭ باسىنا قانداي وي كەلەرىن بولجاۋ قيىن.
