ورمۋز بۇعازى جابىلدى: مۇناي نارىعىن نە كۇتىپ تۇر
استانا. KAZINFORM - تاياۋ شىعىستاعى قاقتىعىس سالدارىنان ورمۋز بۇعازى جابىلدى، قازىر مۇندا مۇناي-گاز تاسىمالدايتىن 150-دەن استام كەمە كەپتەلىپ تۇر. يران بۇعازدى بۇعاتتاۋ ارقىلى ا ق ش-تىڭ مەسەلىن قايتارعىسى كەلگەنىمەن، الەم ەلدەرىنە شيكىزات تاسىمالىنىڭ تەجەلگەنى وڭايعا سوقپاۋدا. تەڭىزدەگى تارتىستىڭ اقىرى قانداي بولماق، مۇناي باعاسىنىڭ ءوسۋى قازاقستانعا پايدا اكەلە مە؟ Kazinform ءتىلشىسى بۇكىل الەم نەلىكتەن ورمۋز بۇعازىنا كوز تىگىپ وتىرعانىن سارالاپ كوردى.
تاۋەكەل وتكەلى
ورمۋز بۇعازى - الەمدەگى ستراتەگيالىق تەڭىز جولدارىنىڭ ءبىرى. بۇعاز پارسى شىعاناعى مەن ومان شىعاناعىنىڭ ورتاسىندا جاتىر ءارى تاياۋ شىعىستىڭ اراب تەڭىزىنە شىعاتىن ماڭىزدى مارشرۋتى سانالادى. ومان، بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى، قاتار، باحرەين، كۋۆەيت، يراك، ساۋد ارابياسى سەكىلدى مۇناي وندىرەتىن مەملەكەتتەر وسى ارنامەن شيكىزات تاسىمالداپ وتىر. الەمدىك مۇنايدىڭ - 20 پايىزى، سۇيىتىلعان گازدىڭ - 30 پايىزنىڭ جەتكىزىلىمى بۇعازعا تاۋەلدى.
ايماقتىڭ جەر بەدەرىنە قاراساق، بۇعازدىڭ ەنى 33 شاقىرىم، الايدا كەمە جۇرەتىن بولىگى نەبارى 3,7 شاقىرىمنان اسپايدى. وسى قۋىقتاي ارالىقتان تاۋلىگىنە 20 ميلليون باررەلگە دەيىن مۇناي ەكسپورتتالادى، بۇل - تەڭىز ارقىلى جونەلتىلەتىن شيكى مۇنايدىڭ ۇشتەن ءبىرى دەگەن ءسوز. ەندى بۇل تەڭىز جولىمەن يران مەن قىتاي كەمەلەرى عانا وتۋدە.
يران ءۇشىن اۋەلدەن بۇعازدى جابۋدىڭ ەكى جولى بار-تىن: ءبىرىنشىسى - بۇعازدان وتپەك بولعان كەمەلەردى اتقىلاۋ، ەكىنشىسى - تەڭىز مينالارىن سۋعا شاشۋ (اتالعان ستسەناريي جۇزەگە اسسا، بىردە- ءبىر كەمە جۇزە المايدى). ازىرگە پارسى جۇرتى ءبىرىنشى ادىسپەن- اق ايباتىن كورسەتىپ تۇر. قاقتىعىس باستالعالى 5 مۇناي تانكەرىنە سوققى بەرگەن. جاعدايدان حاباردار الەم ەلدەرى بۇعاز ماڭىنداعى كەمەلەرىن كەرى قايتارىپ نەمەسە تاپجىلماي تۇرۋعا بۇيرىق بەرۋدە.
تەڭىز جولىن بوگەۋدىڭ ەكىنشى ءتاسىلى - مينالاردى سۋعا باتىرۋ جاقىن ارادا قولدانىلمايتىن سەكىلدى. تەگەران اتالعان سەناريدى تالاي مارتە ايتقانىمەن، تاريحتان تەك سوڭعى امال رەتىندە قولداناتىنىن بىلەمىز. مىسالى، يراكپەن سوعىس ساتىندە يراننىڭ تەڭىز مينالارى ورمۋز بۇعازىن جاۋىپ تاستاعان ساتتەر بولدى، الايدا شاراسىز قادام تەكەتىرەستىڭ شارىقتاۋ شەگىندە قولدانىلعان ەدى.
قازىر دە جاعداي ءماز ەمەس. رۋحاني كوسەم ءالي حامەنەي قازا تاپتى، ەل كەك الۋعا بەكىپ، «قىزىل تۋدى» كوتەرىپ وتىر. يراندى ورمۋز بۇعازىن جاپپاي مينالاۋدان تارتىندىرىپ وتىرعان قىتاي مەن ونسىز دا قۇردىمداعى ەكونوميكاسى عانا. نەگە دەسەڭىز، قىتايدىڭ مۇناي يمپورتىنىڭ 50 پايىزعا جۋىعى ورمۋز بۇعازى ارقىلى جونەلتىلەدى جانە قىتاي يران مۇنايىنىڭ نەگىزگى ساتىپ الۋشىسى ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ستراتەگيالىق وتكەل تولىق جابىلسا، «اسپان استى» ەلىنىڭ وندىرىسىنە اۋىر سوققى بولماق. سوندىقتان قىتاي ءبىر جاعىنان يرانعا كومەكتەسىپ، ەكىنشى جاعىنان ونىڭ بۇعازدى جاپقانىنا نارازى بولىپ وتىر.
شىعىس تانۋشى جانات مومىنقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا، ورمۋز بۇعازىن جابۋ يراننىڭ وزىنە ءتيىمسىز.
- وقيعانىڭ سالقىنى ەڭ الدىمەن الەمدىك ەنەرگەتيكالىق نارىقتا سەزىلەدى. ءبىراق ول قادام يراننىڭ ءوزى ءۇشىن دە، مۇناي ساتىپ الىپ وتىرعان قىتاي ءۇشىن دە ءتيىمسىز. بۇعازدىڭ تولىق نەمەسە ءىشىنارا جابىلۋى مۇناي باعاسىنىڭ كۇرت وسۋىنە الىپ كەلۋى مۇمكىن.
سونىمەن قاتار جاھاندىق لوگيستيكالىق تىزبەكتەردىڭ بۇزىلۋى تاسىمال قۇنىنىڭ قىمباتتاۋىنا، قوسىمشا تولەمدەرىنىڭ وسۋىنە، قارجىلىق وپەراتسيالاردىڭ قيىنداۋىنا اكەلەدى، - دەدى ساراپشى.
جالپى بۇعاز ب ۇ ۇ-نىڭ 1982 -جىلى قابىلدانعان تەڭىز قۇقىعى جونىندەگى كونۆەنتسياسى بويىنشا حالىقارالىق سۋ جولى رەتىندە تانىلعان. ويتكەنى ورمۋز بۇعازى پارسى شىعاناعىنداعى ەلدەردىڭ جۇك تاسىمالىن اشىق تەڭىزگە شىعاراتىن ءبىر عانا سۋ جولى سانالادى. دەگەنمەن يران پارلامەنتى ب ۇ ۇ-نىڭ كونۆەنتسياسىنا ءالى كۇنگە دەيىن كەلىسكەن جوق. كەرىسىنشە، 2012 -جىلى پارلامەنت ەكونوميكالىق سانكتسيالارعا جاۋاپ رەتىندە مۇناي تانكەرلەرى ءۇشىن ورمۋز بۇعازىن جاۋىپ تاستاۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن ماقۇلداعان بولاتىن. وسى ەسەپپەن الساق، يراننىڭ كەمەلەردىڭ جۇزۋىنە قويعان بوگەتىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەمەسى باسى اشىق كۇيىندە قالىپ وتىر.
قازاقستان تاۋلىگىنە 206 مىڭ باررەل مۇناي وندىرەدى
تاياۋ شىعىستاعى شابۋىلداردان كەيىن مۇناي نارىعى ءدۇر سىلكىندى. سەيسەنبىدە Brent ماركالى مۇنايدىڭ باعاسى ءوسىپ، كەيىنگى 1,5 جىلدا العاش رەت باررەلى 83 دوللارعا جەتتى. باتىستىڭ دا، ازيانىڭ دا قور نارىعى قۇلدىرادى. ەۋروپادا سۇيىتىلعان گاز باعاسى 50 پايىزعا كوتەرىلدى، ازيا ەلدەرى جاڭا ەنەرگيا جەتكىزۋشىلەرىن ىزدەپ جاتىر. ساراپشىلار جاعداي وسىلاي كەتە بەرسە، «قارا التىننىڭ» قۇنى باررەلىنە 120-150 دوللارعا دەيىن جەتەدى دەگەن ويدا.
بۇگىندە بيۋدجەت ءتۇسىمىنىڭ باسىم دەنى مۇناي ەكسپورتىنا تاۋەلدى قازاقستان ءۇشىن مۇمكىندىك تۋىپ تۇر. مۇناي قۇنى كوتەرىلگەن سايىن تابىس ارتا تۇسپەك. ەسەپكە سالساق، شيكىزاتتىڭ 1 دوللارعا قىمباتتاۋى ەل بيۋدجەتىنە شامامەن 150 ميلليون دوللار شاماسىندا قوسىمشا كىرىس اكەلۋى مۇمكىن. ال باعا 82 دوللارعا جەتسە، ءبىر جىلدا 5 ميلليارد دوللار قوسىمشا ەكسپورتتىق تابىس تۇسەدى دەگەن بولجام بار.
فوتو: انادولى
شىعىس تانۋشى جانات مومىنقۇلوۆ اتالعان پىكىرمەن كەلىسپەيدى. ايتۋىنشا، مۇناي باعاسى شامالاۋ قيىن جانە مۇناي تاپشىلىعى تاۋارلاردىڭ قىمباتتاۋىنا اكەلىپ، ينفلياتسيانى ءوسىرۋى ىقتيمال.
- ارينە، مۇناي باعاسىنىڭ كوتەرىلۋى قازاقستان ءۇشىن ەكسپورت كىرىستەرىنىڭ ارتۋىنا اكەلەتىنى انىق. الايدا بۇل - قىسقا مەرزىمدى اسەر. تاجىريبە كورسەتكەندەي، مۇنداي باعا «شوكتارى» ۇزاققا سوزىلمايدى جانە قۇبىلمالى اسەرى بار. ياعني، مۇناي باعاسىنىڭ ءوسۋى ۋاقىتشا كونيۋنكتۋرالىق ءوسىم عانا بولماق.
وعان قوسا مۇناي باعاسىنىڭ كۇرت وزگەرۋى ۆاليۋتا نارىعىن وزگەرتىپ، بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋدى قيىنداتادى. ەگەر ءوسىم ۋاقىتشا سيپاتتا بولسا، فيسكالدىق تيىمدىلىك شەكتەۋلى بولۋى ىقتيمال، - دەپ تولىقتىردى جانات مومىنقۇلوۆ.
ەكونوميست باۋىرجان ىسقاقوۆتىڭ دەرەگىنشە، كەلەشەكتە مەملەكەتتەر مۇناي قورىن كوبەيتۋگە ارەكەت جاسايدى. سەبەبى تاياۋ شىعىستاعى قاقتىعىس سالدارىنان الەم قاجەتتى مۇنايدىڭ 20- 30 پايىزىنان ايىرىلدى. ەندى سونىڭ ەسەسىن تولتىرىپ، تۇتىنۋ كولەمىنە ساي شيكىزات ءوندىرۋى مۇمكىن. قازىردىڭ وزىندە مۇناي مەن گازدىڭ ءىرى يمپورتتاۋشىلارى سانالاتىن ازيالىق ەلدەر قور جيناۋعا كوشتى.
- ارتىق وندىرىستىك قۋاتى بار ەلدەر، مىسالى ساۋد ارابياسى مەن اقش جەتكىزىلىمدى ارتتىرا الادى. الايدا يران مۇنايىنىڭ ورنىن تولىق تولتىرۋ وڭاي ەمەس. سوندىقتان جەتكىزۋ باعىتتارىن ءارتاراپتاندىرۋ كۇشەيەتىنىنە سەنىمدىمىن.
مۇناي باعاسىنىڭ ءوسۋى اركتيكالىق جانە تەرەڭ سۋ ايدىندارىنداعى كەن ورىندارىن يگەرۋدى ەكونوميكالىق تۇرعىدان تيىمدىرەك ەتۋى مۇمكىن. كەلەشەكتە بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىنە كوشۋ ۇدەرىسى جەدەلدەيدى، - دەدى باۋىرجان ىسقاقوۆ.
ا ق ش-تىڭ ەنەرگەتيكالىق اقپارات باسقارماسىنىڭ (EIA) مالىمەتىنشە، ساۋد ارابياسى مەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى ارقىلى وتەتىن قۇبىرلار تاۋلىگىنە 3,5 ميلليون باررەل مۇناي وتكىزە الادى. ال ا ق ش-تىڭ ستراتەگيالىق مۇناي قورى 415 ميلليون باررەلدى قۇرايدى. دەگەنمەن، بۇل رەزەرۆتەر ىقتيمال ۇزاق مەرزىمدى تاپشىلىقتى تولىق وتەي المادى دەگەن ءسوز ەمەس - سۇرانىس ارتپاسا، كەمىمەيدى.
قازاقستان دا الداعى ۋاقىتتا مۇناي ءوندىرىسىن ۇلعايتپاق. وپەك+ ەلدەرى ءساۋىر ايىنان باستاپ تاۋلىگىنە 206 مىڭ باررەل مۇناي ءوندىرۋ جونىندە كەلىستى. بۇعان دەيىنگى كەلىسىم بويىنشا تاۋلىگىنە تەك 137 مىڭ باررەل مۇناي ءوندىرۋ تۋرالى ۋاعدا بار ەدى.
جاناما اسەر قانداي؟
تاياۋ شىعىستاعى كورشىمىزبەن كاسپي تەڭىزى بويىنشا شەكتەسەمىز. تەگەرانمەن ارادا الىس-بەرىس كولەمى از ەمەس. مۇنايدىڭ «جىرى» ءبىر باسقا، يرانداعى جاعداي وزگە سالالارعا دا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. بارىنەن بۇرىن تەڭىزگە شىعۋ ارمانىمىزدىڭ اۋىلى الىستايىن دەپ تۇر. جاعداي تۇراقتالماعانشا تەمىرجول، تەڭىز قاتىناسى ۋاقىتشا توقتاپ، كاسىپ پەن جەكە سەكتور شىعىنعا باتاتىن ءتۇرى بار.
فوتو: Emrah Gurel
دەمەك، ورمۋز بۇعازى سول كۇيى اشىلماسا، جاھان رەتسەسسياعا تاپ بولادى، قازاقستان دا جاناما اسەرىن سەزىنبەك. ەلەكتر ەنەرگياسى قىمباتتاپ، ينفلياتسيا قايتا كۇشەيۋى مۇمكىن. وتىن-ەنەرگەتيكا كوزدەرى مەن مۇناي-گاز قورلارى جاڭا مۇددەلەر قاقتىعىسىنىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالۋى عاجاپ ەمەس. سوندىقتان تاياۋ شىعىستاعى احۋالدى تۇراقتى باقىلاۋ اسا ماڭىزدى.
اۆتور
ەرسىن شامشادين
