ورماندى قالاي ساقتاپ قالۋعا بولادى؟
استانا. قازاقپارات - جەر شارىنداعى تۇرمىس زاتتارىنىڭ 4/1- ءى اعاشتان جاسالادى. بىلتىر الەمدە شامامەن 490 ميلليارد دوللارعا اعاش پەن قاعازى ساۋدالانعان. الداعى 25 جىلدا بۇل نارىق %32- عا ۇلعايادى دەگەن بولجام بار.
بۇل - سيفرلاندىرۋ جاپپاي ەنگىزىلىپ جاتقانمەن تابيعاتتان الشاق كەتپەيمىز دەگەن ءسوز. ەندى سۇرانىس ارتسا، ورماندى قالاي قورعاپ قالماقپىز؟ جالپى سۋسىز الەمدە اعاش ءوسۋى مۇمكىن بە؟!
ا ق ش عالىمدارى وسىمدىكتەردىڭ گەنەتيكالىق كودىن زەرتتەۋگە كوشتى. مۇنىڭ قانداي پايداسى بار؟ تىعىرىقتان شىعار جول وسى عانا ما؟ وسىمدىكتەر مەن جانۋارلارعا تونگەن قاۋىپ ءبىر كەزدەگى دينوزاۆرلاردىڭ جويىلىپ كەتۋى ىسپەتتى جاعداي. بۇل - ب ۇ ۇ- نىڭ مالىمدەمەسى.
بۇرىن تابيعي سۇرىپتالۋ بويىنشا الەمدەگى بيولوگيالىق تۇرلەردىڭ 4/1 بولىگى 3 ميلليون جىلدا جويىلىپ وتىرسا، قازىر بۇل مەرزىم ونجىلدىقتارعا دەيىن قىسقارعان. ماماندار وسىلاي كەتە بەرسە، ءبىر عاسىر ىشىندە جەر بەتىنەن 1 ميلليون وسىمدىك مەن جان-جانۋار جوعالادى دەپ توپشىلايدى. امەريكالىق عالىمدار بۇل پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن گەنەتيكانىڭ كومەگىنە جۇگىندى. ياعني كليماتتىڭ وزگەرىسىنە ءتوزىمدى وسىمدىك تۇرلەرىن انىقتاپ جاتىر. «ولاردى كوبەيتۋ ارقىلى تابيعاتتىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتاي الامىز»، - دەيدى.
تودد مايكل، سولك بيولوگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى:
- ءار وسىمدىكتىڭ «ىشكى كودى» بار. ءبىرى ىستىققا، ءبىرى سۋىققا ءتوزىمدى بولۋىنا كومەكتەسەدى. ءبىزدىڭ ماقسات - سول گەندەردى انىقتاۋ. گەنەتيكالىق كودتى زەرتتەۋ ارقىلى ورمانداردىڭ ارتۇرلىگىن جانە گەنەتيكالىق تۇتاستىعىن ساقتاۋعا بولادى.
عالىمدار زەرتتەۋىن زەرتتەپ، جوقتان بار جاساعانمەن ەندى مۇنى ىسكە اسىرۋعا اقشا جوق. ماسەلەن، سەكۆويا اعاشىنىڭ قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى گەنەتيكاسىن انىقتاۋعا قاتىستى زەرتتەۋ جۇمىستارى جول ورتادان توقتاپ تۇر. ال قىلقان-جاپىراقتى ورمان ونسىز دا تۇگەل جويىلىپ كەتكەلى تۇر. ويتكەنى وسىعان دەيىن 95 پايىزى وتالعان.
ورماندى وتاماي ءومىر سۇرۋگە بولا ما؟
يندونەزيادا اعاش كەسۋگە قارسىلىق كۇشەيدى. «ويتكەنى ورماندار سيرەپ بارادى»، - دەيدى تابيعات جاناشىرلارى. بىلتىر يندونەزيادا 400 مىڭ گەكتار ورمان القابىنا بالتا شابىلعان. بۇل - نيۋ-يورك قالاسىنان 5 ەسە ۇلكەن اۋماق. ياعني 2025 -جىلى ورماننىڭ جويىلۋ كورسەتكىشى 66 پايىزعا ارتقان. تاڭ قالارلىعى، بۇل زاڭدى تۇردە جاسالىپ وتىر. ياعني مەملەكەتتىك ءىرى جوبالاردى جەلەۋ ەتكەندەر اعاشتاردى جاپپاي وتاپ جاتىر.
«ارينە، پالما پلانتاتسياسى، كاسىپورىندار كەرەك. الايدا جاسىل جەلەكتى اينالىپ ءوتۋ كەرەك. جاپپاي كەسۋگە تىيىم سالۋ قاجەت»، - دەيدى يندونەزيالىق ەكولوگتار.
رەيتەر اگەنتتىگىنىڭ دەرەگى بويىنشا، بيىل يندونەزيادا ازىق- تۇلىك پەن ەنەرگەتيكا بويىنشا جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قوسىمشا 20 ميلليون گەكتار جەر بولىنەدى.
دەددي سۋكمارا، ەكولوگيالىق تالداۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى:
- بىرىنشىدەن، زاڭدى كۇشەيتۋ كەرەك. رۇقسات بار دەپ، اعاشتى كەسە بەرۋدى توقتاتۋعا ءتيىسپىز. ەكىنشىدەن، بيزنەسمەندەرگە ورماندى وتاۋ ەمەس، ساقتاۋ ارقىلى پايدا تابۋدى مىندەتتەۋ قاجەت.
ورمان ءورتىنىڭ الدىن الۋعا ج ي كومەكتەسەدى
ا ق ش- تا دالاداعى ءورتتى جاساندى ينتەللەكت انىقتايدى. ياعني ورمانداردى دروندار كۇزەتەدى. زاماناۋاي تەحنولوگيانى كلەمسون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى جاساعان. نەيروجەلى نەگىزىندە جۇمىس ىستەيتىن ۇشۋ اپپاراتى وت شىققان بەتتە بايقاپ ۇلگەرەدى. «بۇل ءورت سوندىرۋشىلەردىڭ جەدەل قيمىلداۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى»، - دەيدى عالىمدار.
مامانداردىڭ دا جۇمىسى جەڭىلدەيدى. كۇنىنە بىرنەشە شاقىرىم جاياۋ ءجۇرىپ، ساعاتتاپ ورمان ارالامايدى. زاماناۋي تەحنولوگيا ۋاقىت پەن قاراجاتتى دا ۇنەمدەيدى.
فاتيما افگاح، كلەمسون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى:
- دالا ءورتى تۋرالى ادەتتە كەش ءبىلىپ جاتامىز. ماسەلەن، ورمانعا نايزاعاي تۇسسە، جەر سەرىگى مۇنى بىرنەشە ساعاتتان كەيىن عانا تىركەيدى. ال ءورتتى العاشقى مينۋتتاردا ءسونىدىرۋ ۇلكەن ماڭىزعا يە. زاماناۋي تەحنولوگيا ينفراقىزىل ساۋلەلى كامەرالار مەن مۋلتيسپەكترالدى سەنسورلار نەگىزىندە جۇمىس ىستەيدى.
جاساندى زەردە اقپارتتى وڭدەپ، جىلدام شەشىم قابىلداۋعا كومەكتەسەدى. ادام بالاسى ورمانمەن بىرگە تىنىستاپ تۇر. بۇل ماتەريالدىق رەسۋرس كوزى - قاعاز، تاماق، جيھاز، ءتىپتى ءدارى دارمەك تە جاسىل جەلەكتىڭ جەمىسى. تازا سۋ، تازا اۋانىڭ دا سۇزگىسى - ورماندى القاپتار. نۋى بار جەردىڭ سۋى دا مول. الايدا تابيعاتتىڭ وسى بەرگەنىن ادامزات تەك يگىلىككە، ءراسۋاسىز جۇمساۋعا ءتيىس.
24.kz
