ونەردىڭ كۇمىس كوزدى كەرەگەسى - كادىرحان قيزات ۇلى تۋرالى ەسسە
استانا. KAZINFORM - ايتىس ونەرىنىڭ ارداقتى وكىلى، ءسوز ونەرىنىڭ جاناشىرى كادىرحان قيزات ۇلى ومىردەن وزعاننان كەيىن، ونىڭ ارتىندا قالعان ساعىنىش پەن ەستەلىكتەر ەل جۇرەگىندە جاڭعىرا ءتۇستى. سول ساعىنىشتىڭ سازىن اقىن، جۋرناليست قۋانىش ءىلياس ۇلى تەبىرەنە جەتكىزگەن ەكەن. وسى ونەردەگى ءىنىسىنىڭ كوڭىل تولقىتقان ەسسەسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنامىز.
***
قىرىق جىل قايىرىپ سالعان قاس قىرانىڭ قاپيادا تاسقا ۇرىلىپ مەرت بولعانداي، الدىنا قارا سالماعان كارى بوزىڭ الاماندا وماقاسقانداي كۇي كەشتىك-اۋ! كاداعاڭنىڭ قازاسى وسىنداي تىم توسىن، وكىنشتى بولدى. ەستىگەن قۇلاققا جۇرەك سەنبەي دال بولدىق. ءبىراق، اللا سۇيگەن قۇلىن العان ەكەن، سەندىك، سەنە تۇرىپ ەگىلدىك، ەگىلە تۇرىپ سابىرعا كەلىپ دۇعا جاسادىق. قازاق وبرازىن ەلەستەتسەم كادىرقان اعا كوز الدىما كەلۋشى ەدى. ويتكەنى، ونىڭ كەڭ، مول پشىلگەن تۇلعاسىنىڭ ىشىندە التىن ەرلى ات جاتاتىن سوناۋ عاسىرداعى سارى قارىن بيلەردىڭ ءبىتىمى بار بولاتىن. جيىرماداعى جىگىتتەي جەلدەي ەسىپ جۇرەتىن جالىن-جىگەرى وعان كارىلىكتى جاقىنداتىپ ويلاۋعادا جول بەرمەيتىن. ەندى مىنە، قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا كوز جازىپ قالدىق... قارا جەردىڭ بەتىندە ءيى قانعان قايىس ارقانداي شۇباتىلىپ جاتقان قارا جولداردى كەيدە، وسىناي قيماسىڭدى الىپ كەتكەنى ءۇشىن جەك كورەسىڭ.
جولدا نە جازىق؟ جول دەگەننەن ەسكە ورالادى.
كاكەڭ ەكەۋىمىز ءدوربىلجىننىڭ كەشىندە ابدەن شالقىعان ءبىر شاقتا تاكيسگە شىعا قالدىق. ءومىرى ءازىل، كوڭىلى ءازىل، توڭىرەگى ءازىل كاكەڭ بۇرىلاتىن ماڭعا جەتكەندە قىتاي تاكسيستكە:
- ۋگاي، ۋگاي، ۋاڭ يۋگاي (الدىنعى جاقتان وڭعا بۇرىل) دەگەندە، تاكسي شوفەرى:
-ءبىلدىم، ءبىلدىم، - دەپ كۇلىپ كەتتى.
-كاكە اعا، مىنا قىتايدىڭ قانىندا پوەزيا بار ەكەن، -دەسەم، راحاتتانا كۇلىپ:
-دوربىلجىندە قىتاي كوپ ەمەس، شوتاي (نايماننىڭ ءبىر رۋى) كوپ قالاي ۇقپاسىن، - دەپ تاعى ءبىر ماعىنالى ازىلمەن كۇلدىرگەنى بار.
كاكەڭنىڭ تاپ بەرمەدە ايتقان مۇنداي ازىلدەرى كوپ-اق، اتتەڭ سونىڭ دەنى قارىمبايدىڭ مالىنداي قايىرۋسىز كەتتى بىلەم... ورقاشاردىڭ باۋرايى، مىڭبۇلاقتىڭ كەيكەتتەرى، بارقىتبەلدىڭ كەرتىك جوندارىندا اسىل اعامەن «مىڭ كۇنگە تاتيتىنن ءبىر كۇندەر» ءوتتى.
كادىرقان اعانىڭ 50 جىلدىق مەرەيىن تويىن ەمىل جاعاسىنا، ءۇش قۇلىستاي دالاسىنا جينالىپ ءبىر تويلاعان ساتتەر ءالى ەستە.
ەمىلدىڭ ەكى جاعاسىنا كەرەگە جايعان شاعىن قالاعا كىلەڭ ىعاي مەن سعايلار جينالىپ العان با دەيسىڭ. ۇرىمجىدەن ونەر تويى دەپ الىپ ۇشىپ جەتە قالساڭ، جىر نوسەرى جامالقان، ولەڭ قومداعان ارقالى اتانداي ماڭ-ماڭ باسىپ زاداقان مىڭباي، جىرلارى تاۋ جەلىنىڭ سارىنىنداي ماقان بايدۇيسەن، تەرمەلەرى بارلىقتان سوققان ەركە سامالداي اسىلقان ناۋرىزقان، ءازىل ءسوزدىڭ كەمەسى داۋرەن قۇسبەگين جەتەدى. ورتادا دوس اقىندار ەرجان جايسا ۇلى مەن كادىرقان قيزات ۇلى. سونىمەن سول تاڭنىڭ ءازىل، ءان مەن كۇي، تەرمە، تولعاۋ، ولەڭ جىرمەن اتپاسىنا امالى جوق ەدى. تالاي تاڭدار سولاي اتتى. ول قىتاي قازاقتارىنىڭ ءوزى بوپ تۇرعان ءبىر شاعى ەدى-اۋ!
ارادا ءيت قۋدى، قويان قاشتى ءبىراز جىلدار ءوتتى. بالاپان باسىنا، تۇرىمتاي تۇسىنا تارتتى. كاكەڭ ەكەۋىمىزدى دە تولقىنىنا توعىتىپ ەسىلدىڭ جاعاسىنان ءبىراق شىعاردى. ارقا توسىنە، ەسىل-نۇرا جاعاسىنا كەرەگە جايدى. ەگەمەن ەلگە دەگەن وتانشىلدىق سەزىم، اتا جۇرتقا دەگەن اق نيەت كاكەڭدى باستاپ كەلدى. ارقانىڭ قوس بۇرىمىنداي ەسىل-نۇراعا «ەسىل-نۇرا مەكەنىم» دەپ ءان ارناپ تا ۇلگىردى.
ءدام، بۇيىرىق دەگەن سول ەكەن. ەندى كاكەڭنىڭ 60 جىلدىق تويىن ارقادا بىرگە قارسى الدىق. «ەمىلدى جالعاپ ەسىلگە» اتتى ادەبي سازدى ساۋىق كەشتىڭ سەناريىن كاكەڭ ماعان جازىردى. ونىسى سىرالعى دوس ءىنىم، ومىرىم مەن ونەرىمە قانىق دەپ ءۇمىت ارتقانى ەدى. سول نار ۇمىتتەن شىعۋعا تالپىنىپ، اعا تۋرالى ايتارىمدى سول جازباعا سيىدىرۋعا قۇلشىندىم.
«...بابادان ونەر قونعان ەسىگىنە،
جىردان تۇمار تاعىلعان بەسىگىنە.
كەشەگى كۇيشى بالا سامعاي بەرگەن،
اقىن دەگەن ات جالعاپ ەسىمىنە.
باۋىرىنان جاراعان سول جۇيرىككە،
زامانى بەرگەن ىرىق كوسىلۋگە.
تالماي شاۋىپ الپىستاي نار اسۋعا،
ەمىلىن جالعاپ جەتتى ەسىلىنە!
تارباعاتاي، ەرەيمەن، كوكشە، كاسپي،
تەربەتتى سارى ارقانىڭ ءتوسى مىنە!
الپىس-اسۋ، قاي پەندە ەلەمەسىن،
ءفاني دەگەن از كۇندىك كەمەدەسىڭ.
الپىس سابا قىمىزدان سارقا ىشەيىك،
اق جاۋىنى ارقانىڭ سەبەلەسىن.
كادىرقانداي اعادان ءبىز كورەمىز،
ونەردىڭ كۇمىس كوزدى كەرەگەسىن.
جالىقپاي جاڭا ايتىسقا قوستى اكەلىپ،
ولەڭنىڭ كەرۋەندى كونە كوشىن!»
دەپ باستالىپتى سول جازبا.
«ءفاني دەگەن از كۇندىك كەمەدەسىڭ!» دەپ نەگە ايتتىم ەكەن دەشى...
قازاق ايتىس ونەرىنىڭ ءبىر جۇلدىزى، حالىق كۇي مۇراسىن جالعاۋشى، مادەنيەت قايراتكەرى، «قايران داۋرەن»، «مىڭ بۇلاق»، «قارىمجى» قاتارلى كىتاپتاردىڭ اۆتورى كادىرقان قيزات ۇلى قازاق ءۇشىن ۇلەس قوسۋ، ەڭبەك ەتۋ ءۇشىن ەشىبىر شەگارانىڭ، اۋماقتىڭ قاجەتى شامالى ەكەنىن ەرەن ەڭبەگىمەن دالەلدەگەن ازامات.
تارلان تارباعاتاي، ورقاشار تاۋدان باستاۋ الاتىن ەمىل وزەنى وزەنى الاكولگە قۇيسا، سول وزەننىڭ بويىنداۋ تۋىپ، ءوسىپ ونەرگە بەلىن بۋعان، حالقىنا تىنباي ەڭبەك جاساعان كاكەڭ الىس اعىپ، قاسيەتتى ەسىلگە قۇيدى. قاي تاۋدا جۇرسە دە حالقىنىڭ جىرىن جىرلاپ، كۇيىن شەرتتى، ءانىن اۋەلەتتى! ادال ەڭبەكتى جانىنا بويتۇمار ەتىپ، ونەر ساحىناسىندا 40 جىل تەر توكتى. 60 جاسىنا دەيىن التى نارعا جۇك بولاتىن جۇمىس جاسادى. كاكەڭدى جالپى قاۋىم ايتسىكەر رەتىندە تانيدى. ءبىراق، اعامىزدىڭ توعىز جاسىنان قارا دومبىرانىڭ قۇلاعىندا ويناپ، كۇي تارتقان كۇيشى ەكەنىن بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ بىلەبەرمەسە كەرەك. كادىرقان اعا، حالىق كۇيلەرىن كوپ شەرتتى. جينادى، رەتتەدى. ءوزى دە جان جۇرەگىنەن بىرنەشە كۇي دە جاراتتى.
كادىرقان قيزات ۇلى قىتاي قوعامنىڭ جاڭا داۋىرى باستالعان 1980-جىلدان باستاپ ايتىس ساحناسىنا كەلدى. سودان باستاپ اۋدان، ايماق، وبىلىس، ولكەلىك ايتىستارعا قاتىناسىپ سان مارتە ماراپات تورىنەن كورىندى. ورتا بۋىن ايتىسكەرلەردىڭ كوشىن باستاعان كاكەڭ، ناعىز ءداستۇرلى ايتىستاردى كەيىنگى جاس بۋىنعا جالعادى. كوپتەگەن شاكىرت تە تاربيەلەدى... ايتىسكەر عانا بولعان جوق، ايتىس ونەرىنىڭ جوعىن جوقتاپ، مۇڭىن مۇڭدادى. ءيا، كاكەڭ ەل الدىندا قادىرلى ونەرپاز، وتباسىندا ونەگەلى دە قورمال اكە بولدى. ۇرپاقتارىن دا ونەر جولىنا باستادى.
«بالاپان ۇيادان نەنى كورسە، ۇشقاندا سونى الادى» دەگەندەي، اكە جولىن قۋعان ۇلى مەرەي سازگەر، ءانشى، مۋزىكانت بولدى. كوپتەگەن اندەردىڭ اۆتورى.
كادىرقان قيزات ۇلى قولىنا دومىبرا السا، كۇيىشى ءھام ايتىسكەر. ال، قالام السا، قارىمدى جازبا اقىن. ءاز ءسوزدىڭ تورەسى. كاكەڭ قالامنان تۋعان وتتى دا قۋاتتى جىرلار، بويىنان اۋەن ەسكەن ءان ماتىندەرى، كولەمدى پوەزيالىق شىعارمالار، زەرتتەۋ ماقالالارى از ەمەس ەدى. امال نە، قازاق ايتىس ونەرىنىڭ ءبىر جۇلدىزى 63 جاسىندا ونەر كوگىنەن اعىپ كەتتى. كاكەڭ تۋرالى كوپ ەستەلىك الداعى ۋاقىتتا ايتىلار.
كەيدە وسى ەسسە دەگەن جانردى جەك كورەم، وتكەندەر تۋرالى كوپ جازىلادى. ونى جازايىن دەسەڭ، قاسىنان قىلتيىپ ءوزىڭ كورىنە بەرەسىڭ... ءبىراق، كاكەڭدى جازعان ادام قالقاسىنان كورىنە قويمايدى، ويتكەنى، ول جاي تۇلعا ەمەس ەدى...
ءيا، ءسوز سوڭىندا، 2023-جىلدىڭ شىلدە ايىندا وتكەن سول كەشتىڭ سەناريىندا كاكەڭە ارناپ جازعان شۋماقتاردى دا ۇسىنا كەتەيىنشى...
قايراقباي، كاسىمبايلار تارلان ءمۇسىن،
قازاققا التىن دىڭگەك سالعان كۇشىن.
بەردىقان، جامالقان مەن جۇماعالي،
باپتاعان اياق باۋسىز سامعار قۇسىن.
سولاردى كورە قالعان، ونەگە العان،
كاداعاڭ ولەڭ توككەن ءاز حالقى ءۇشىن.
ايتىستىڭ جەلبىرەتىپ جەز بايراعىن،
الاشتىڭ باتاسى مەن الدى العىسن!
دومبىرا الىپ كۇي تارتتى، ءان دە سالدى،
اق قاعازعا ورنەكتەپ ارمان قۇسىن.
قوسىلعان ەمىل، ەسىل تولقىندارى،
ۇستىندە قاز قالقسىن، ءان قالقسىن.
سول انگە تاڭ بالقىسىن، جان بالقسىن،
قايماعى بۇزىلماعان قارا ولەڭدەي،
كادى اعا قۇتتى بولسىن اردا الپسىڭ!
ولەڭنىڭ ءوزى دە ءبىر ولكەسىندەي،
تاۋلاردىڭ رانوتتى جەلكەسىندەي.
پەيىلى بارقىتبەلدىڭ جازىعىنداي،
مەيىرى اجەلەردىڭ كورپەسىندەي.
قىرىق جىل ساحنانى دۇبىرلەتتى،
ايتسسا باسىلعان جوق كەڭ كوسىلمەي.
ارىپتەسىن جەبەدى، قايىستىردى،
اقىن ەلدىڭ ەمەسپە ەركەسىندەي،
ايتىستى باستاپ كەلەد شەرتە اياڭداپ،
قوتاننىڭ اي ءمۇيىزدى سەركەسىندەي!
ساقتادىڭ قۇنار، ءنارىن قاس-ساقتاردىڭ،
تاعاسىز باستىڭ قانشا تاستاقتاردى؟!
ات ەرىندى، كەلەدى ەر مۇرىندى،
كاداعاڭدا ءبىتىمى جاقسى اتتاردىڭ!
قازاقتىڭ جوعىن جوقتاپ، مۇرا جيىپ،
ارحيۆىن تاريحتىڭ جاقسى اقتاردىڭ!
اللا سىزگە ادىم دا، قارىم بەرگەن،
ەل جۇگىرسە، القىنباي اتتاپ باردىڭ!
ومىردە ۇلكەن، ونەردە بالادايسىڭ،
سىزدەن اۋلاق، ادەتى اسقاقتاردىڭ.
قازاقتىڭ كوز ىلگەندە قالجىڭدارى،
ازىلمەن جالعاستىرىپ ساقتاپ قالدىڭ.
جىر بەرگەن، ءان-كۇي بەرگەن تىڭدارمانعا،
قۋات العان وزەننەن، شىڭداردان دا.
كاداعاڭ تاسىماعان ماقتاعانعا،
جاسىماعان تارتىستا، سىندالعاندا...
ءور كەزىكسە شاپتى ىلعي ورشەلەنىپ،
بۇردىقپادى قۇر اعىن، قۇمداردان دا...
ول ساعىندى حالقىنىڭ سالت، قۇنارىن،
ساعىنىشقا نە جەتسىن بۇل جالعاندا...
كوز تىيمەسىن قازاعىم ەلدىگىڭە،
قولىڭ جەتتى ەگەمەن تەڭدىگىڭە.
جەر جۇزىنە تاراعان قانداستارىڭ،
ءبىر بايراقتىڭ استىنا كەلدى مىنە.
ادۋىنداپ الپىسقا جەتكەن اعا،
تەر قاتىپ توقىمدىققا، تەرلىگىنە.
اتا جۇرتقا ماڭگىلىك ات بايلادىڭ،
ريزا ەلىڭ ەرلىك پەن سەرلىگىڭە.
الپىس دەگەن نەمەنە اسىل جانعا،
جەتە بەر سەگىز وننىڭ سەڭگىرىنە!
اتتەڭ، سەگىز وننىڭ سەڭگىرىنە جەتپەي كەتتى...
ومىرگە قايرات كەرەك بولسا، ولىمگە سابىر كەرەك. ءولىم - اللانىڭ ۇكىمى. بەرگەندە قۋانا بىلگەن جۇرەك، العاندا جۇبانا ءبىلۋ كەرەك-تى.
قۋانىش ءىلياس ۇلى
2026.03.23
قۋانىش ءىلياس ۇلى - بەلگىلى اقىن، «قۇلانتازا» جىر كىتابىنىڭ اۆتورى. قازاق تەلەجۋرناليستيكاسىندا ءوز ورىنى بار تۇلعا. «ناۋرىز»، «جىلقى جالىنداعى مادەنيەت» سىندى ءبىرقانشا ەتونگرافيالىق، ۇلت مادەنيەتىن ايشىقتايتىن سەريالدى دەرەكتى فيلمدەر تۇسىرگەن. سونداي-اق، رۋحانيات پەن ادەبيەتىمىزدىڭ ۇزدىك تۇلعالارى تۋرالى كوپتەگەن تانىمدىق فيلمدەردىڭ اۆتورى.
