تەگى موڭعول، وزدەرى تۇركىلەنگەن ايگىلى تۇلعالار كىمدەر؟

استانا. قازاقپارات - شىڭعىس قاعاننىڭ ياسا زاڭىندا كەز-كەلگەن جۇرتتىڭ ءتىلى مەن سالتىنا، دىنىنە قۇرمەت ەتىلگەن. ەش حالىققا موعول تىلىندە سويلەۋگە زورلاۋ جوق، بۇل جالپى جاقسى ساياسات. الايدا سونشاما ءىرى يمپەيادا ءوز ءتىلىن الدا قويۋ بولماۋى سەبەپتى موعول ءتىلى جالپىلاسپادى.

 تۇرىك مەملەكەتتەرى، اسىرەسە قاراحان مەملەكەتى ، وسىمان يمپەرياسىندا تۇرىك ءتىلىن مىندەتتەۋ، ول تىلدە سويلەۋگە زورلاۋ، نەمەسە باسقا تاسىلدەرمەن ماجبۇرلەۋ ارقىلى كوپتەگەن تەگى باسقا ۇلتتاردىڭ ءتىلىن تۇركى تىلىنە اۋىستىردى! بۇلدا تۇركى ءتىلىن قولداناتىن حالىقتىڭ سانى كوپ بولۋىنداعى ءبىر سەبەپ! موڭعول يمپەرياسى قۇرىلعانعا دەيىن تۇرىك ءتىلى وسىلاي كەڭ جايىلىپ سان جاعىنان سويلەۋشىلەر سانى ەڭ كوپ تىلدەردىڭ ءبىرى بولعان، ءارى كورشىلەس پارسى مادەنيەتىن قابىلداۋ (قاشقاريا، وزبەكستان، حوراسان) ارقىلى وتىرىقتى تۇرىكتىڭ ادەبي تىلىندە قالىپتاستىرىپ ۇلگەرگەن.

بۋددا ءدىنىن ۇستانعان تۇركىلەردىڭ قاشقارياداعى 1000 جىلدىق تاريحى 6-16 -عاسىرلاردا جالپى تۇركىنىڭ جارتىسىنان كوپ ادەبيەتىن جازدى. حريستيان، ماني، يۋدايم دىندەرىندەدە قانشاما تۇركى شىعارمالارى جازىلدى. قاراحان مەن سەلجۇك مەملەكەتىندە يسلامي تۇركى ادەبيەتىدە دامىدى. وسى وركەنيەت موڭعولداردى بىرتىندەپ جۇتىپ تۇركىلەستىردى. تۇركىلەنگەن موڭعولداردان كوپتەگەن تۇلعالار شىقتى.

1. ءامىر تەمىر

ءامىر تەمىردىڭ رۋى موعولداردىڭ بارلاسى، اكەسى تاراعاي نويان، 5- اتاسى شىڭعىس قاعانمەن زامانداس قاراشار نويان، ول تۋرالى شارافيدديننىڭ  «زافارنامە» كىتابىندا ايتىلادى. سەگىزىنشى باباسى قاچۋلامەن شىڭعىس قاعاننىڭ 4- اتاسى تۇمبينە حان ءبىر تۋىسادى. سول ءۇشىن بارلاستاردان نايمان جاساماۋ كەرەك، ال بارلاستىڭ كەيىنگى جۇقاناسى نايمان رۋىنا كىرسە ول ءامىر تەمىردەن ءجۇز جىل نە وداندا كەيىن بولعان ءىس.

بارلاس مىڭدىعى شاعاتاي حانعا بەرىلگەن 8000 اسكەردىڭ مىڭى نەمەسە وداندا كوبى بولۋى مۇمكىن. شاعاتايعا بەرىلگەن موعول رۋلارىنان كۇشتى رۋدىڭ ءبىرى ماۋەرانناحردا بارلاستار بولسا، قاشقاريا مەن جەتىسۋدا دۋلاتتار بولعان، دۋلاتتار تۇمبينە حاننىڭ بوزانجار دۋعلان دەگەن ۇلىنان تارايتىنىن راشيد-اد-دين ايتادى. ءامىر تەمىر تۋىلعان كەزدە ماۋەرانناحرداعى بارلاستار تۇركى تىلىنە كوشىپ كەتكەن! ءامىر تەمىردىڭ توقتامىس حانعا جاساعان جورىعى كەزىندە ۇلىتاۋدا جازىپ قالدىرعان تاسى تۇركى تىلىندە كونە سوعدى (ۇيعىر) جازۋىمەن جازىلعان. 
ءماتىنى:
Tariq yettı yuz yıl toqsan üçintä qoy yaznıŋ ara ayTurannıŋ sultānı Timurbäg üç yuz miŋ çärig biläIslām üçün Toqtamışqan bulğar qanıqa yurıdıBu yergä yetip bälgü bolzun tep bu obanı qopardıTäŋri nısbat bergäy inşallaTäŋri ul kişikä rahmat qılğay bizni duā bıla yād qılğay"
2. توقتامىس حان
شىڭعىس جوشى اۋلەتىنىڭ توقايتەمىر تارماعىنان، ماڭعىستاۋ (مىڭ قىستاۋ) بيلەۋشىسى تۇيقوجا وعىلاننىڭ بالاسى. تۇركىمەن رۋلارىن بيلەگەندىكتەن تۇركىلەنىپ ءتىلى تۇرىكشە شىققان. توقتامىس 1381 -جىلى جوشى ۇلىسىنىڭ تاعىنا وتىرىپ قۇدىىرەتتى حان بولادى. ودان بۇرىنعى حانداردىڭ پايزالارىندا جازىلعان ءتىل تۇگەل موڭعول ءتىلى بولعان. مىسالى ءابدوللا حاننىڭ (1369) پايزاسى وعان دالەل، انىعى وسىعان دەيىن جوشى ۇلىسىنىڭ وردا ءتىلى كونە موڭعول ءتىلى بولعانىن كورۋگە بولادى.
ءماتىن:
«Mongge tenggirin kushun dur، eke suu jalin iregegun dur، Abdulla in jarleh, kin ule bushirehu huun aldahu ugehu!
توقتامىس حاننىڭ تۇركى-قىپشاق تىلىندە جازعان بىرنەشە جارلىعى بار. سوندىقتان توقتامىس حان قازاق جەرىنىڭ تۋماسى، قازاق دالاسىنان شىققان. جوشى ۇلىسىنىڭ ءبىر تۇتاس سوڭعى گۇلدەنۋىن ورىنداعان قۇدىرەتتى حان. 
3. اسان قايعى ءسابيت ۇلى
اسان قايعى دەگەندەگى قايعى ءسوزى مۇڭ - قايعى دەگەن ءسوز ەمەس، قايتا موعول تىلىندەگى قاياع دەگەن ءسوز، قاياع جوقشى، ىزدەۋشى دەگەن ءسوز، ۇيتكەنى اسان اتا جەر قيىقتى ىزدەگەن جوقشى، ىزدەۋشى ادام. سول سياقتى الدار كوسە دەگەندەگى الدار اتاۋىدا سول، الدار موعولشا جازالاۋشى دەگەن ءسوز (جوعارىداعى ابدۋللانىڭ پايزاسىنداعى الداحۋ ۇگەكۋ جازالانادى، ولتىرىلەدى دەگەن ءسوز!)، الداردىڭ اكەسى مومىن ادام بولىپ كورىنگەنگە الدانىپ ەسەسى كەتكەن ەكەن، سوسىن قارتايعاندا كورگەن ۇلىنا مەنىڭ ەسەمدى الار دەپ الدار قويعان ەكەن. ايتقانىنداي ەرجەتكەن سوڭ الدار ايلالى ادام بولىپ بايلار مەن ساۋداگەرلەردەن ەسە الىپتى. 
اسان قايعىنىڭ بىزگە جەتكەن جىرلارى بار ، وندا ول ءاز جانىبەك حانعا ارنالىپ ايتىلادى، ول جانىبەك التىن وردا حانى جانىبەك بولعان، ال اسان وعان كەڭەس ايتقانىنا قاراعاندا جانىبەك حاندا تۇركى تىلىنە جەتتىك قوس ءتىلدى ادام بولعانىن كورۋگە بولادى. اسان اتا ءوز زامانىنىڭ اۋليەسى، ابىزى بولعان، ونىڭ ءاز جانىبەككە ايتقان مىنا جىرى بىزگە جەتىپ وتىر:
- ءاي، جانىبەك حان!
ايتپاسام بىلمەيسىڭ.
جايىلىپ جاتقان حالقىڭ بار،
ايماعىن كوزدەپ كورمەيسىڭ.
قىمىز ءىشىپ قىزارىپ،
ماستانىپ قىزىپ تەرلەيسىڭ.
وزىڭنەن باسقا حان جوقتاي،
وزەۋرەپ نەگە سويلەيسىڭ؟
قورعان سالدىڭ بەينەت قىپ،
قىزمەتشىڭ جاتىر ءىشىپ-جەپ.
ون سان نوعاي ءبۇلىندى،
مۇنى نەگە بىلمەيسىڭ؟
قاتىن الدىڭ قارادان،
ايرىلدىڭ حاندىق جورادان.
ەل ۇستايتىن ۇل تاپپاس،
ايرىلار اتا مۇرادان.
مۇنى نەگە بىلمەيسىڭ؟
قۇلادىڭ قۇستىڭ قۇلى ەدى،
تىشقان جەپ ءجۇنى تۇلەدى.
اققۋ قۇستىڭ تورەسى،
ەن جايلاپ كولدە ءجۇر ەدى.
اڭدىسىپ جۇرگەن كوپ دۇشپان،
ەلىڭە جاۋ بوپ كەلەدى.
قۇلىڭ كەپ سەنى ولتىرەر،
وسىنى اسان بىلەدى.
مۇنى نەگە بىلمەيسىڭ؟
وسىنى كوردىم تۇسىمدە،
ءبىل دەسە دە بىلمەيسىڭ.
ەي، جانىبەك، ويلاساڭ...
قيلى-قيلى زامان بولماي ما،
سۋدا جۇرگەن اق شورتان،
قاراعاي باسىن شالماي ما؟
مۇنى نەگە بىلمەيسىڭ؟
ايتقان ءتىلدى الماساڭ،
ەندى مەنى كورمەيسىڭ!

اسان قايعىنىڭ رۋى ماڭعىت، ماڭعىتتار موعول تايپاسى. شىڭعىس قاعاننىڭ جەتىنشى اتاسى قاشى كۇلىك، قاشى كۇلىكتىڭ التى ءىنىسى بولعان، ونىڭ ءبىرى ناشىن (لاشىن) باتىر، ناشىن باتىردان نوياعىتاي (نويعۇت رۋىنىڭ اتاسى)، ۇرعۇتاي (ۇرعۇتتاردىڭ اتاسى)، ماڭعىتاي (ماڭعىتتاردىڭ ارعى اتاسى)، دۋعلاتاي (بوزانجار دۋعلان، دۋلاتتاردىڭ ارعى اتاسى)، سەجۋەتەي( سەجۋەيتتەردىڭ ارعى اتاسى) ەكەن. ماڭعىتتاردان شىڭعىس حاننىڭ دوسى قۇيىلدار باتىر شىققان، قۇيىلدار 1203 -جىلى كەرەيتتەرمەن بولعان اتاقتى قالالدىجىت-الەت سوعىسىندا قازا تاپقان. 
ماڭعىتتار التىن ورداداعى ەكى مىقتى رۋدىڭ ءبىرى، ءبىرى وڭ قانات قياتتار، قياتتىڭ مىقتىسى ماماي ەكەن، ماڭعىت مىقتىسى يساتاي بەك، ونىڭ ۇرپاعى ەدىگە. وسى ماڭعىتتار كەيىن نوعاي ورداسىن قۇرعان. ماماي باستاعان قياتتار جەڭلگەننەن كەيىن حريستيانعا اۋىسىپ ورىس- كازاكتارعا اينالعان، سول ءۇشىن قياتتار قازاق، وزبەك، نوعايدا كوپ ەمەس، ايتپەسە 1300 -جىلدارى جوشى ۇلىسىندا 10000 قيات اسكەرى بولعان.
التىن ورداداعى تازا موعول تايپالارى مىنالار:
قيات، ماڭعىت، قوڭىرات، ءۇيسىن، قاتاعان، كەنەگەس، بارلاس، دۇرمەن، جۇرگىن، تاراعۇت (تاراقتى)، كۇرلەۋىت، وايماۋىت، قورالاس، سيجۋت، سالجۋت، بارىن، ارلات، سۇلتۇز، نويعۇتتار بولعان. ال ولارمەن ەرىپ كەلگەن كەرەي، كەرەيت، نايمان، جالايىر، ۇڭگىت، ويرات، تۇرعاۋت، قالماق، تاتارلار جانە وزگە جۇرت ۇيعىر، قىرعىز، تاڭعىت، ءشۇرشىت، قاراقىتايلار بولعان. 
شاعاتاي ۇلىسىندا كەرەيت، ورناۋت، ارۋلات، دۋلات، بارىن، بارلاس، نويعۇت، سۇلتۋز، قورالاس، جالايىر تايپالارى بولعان. وسى تايپالاردا اقسۇيەكتەردە بىرتە-بىرتە تۇركىلەنگەن.
كەيىنگى زامانداردا ونىڭ ءبارى دەشتى قىپشاق پەن جەتىسۋداعى قىپشاق، قاڭلى، ارعىندارمەن ، ماۋەرانناحردا قارلىق، وعىزدارمەن ارالاسىپ تۇركىلەردىڭ سانىن ارتتىرا تۇسكەن، كەرەك دەسەڭىز كەيىن سول تۇركىلەنگەن تايپالار ءوسىپ سانى وزدەرىن بۇرىن تۇرىكتەندىرگەندەردەن اسىپ كەتكەن!

ماقالا ەرزات كارىبايدىڭ facebook پاراقشاسىنان الىندى