تورعاي دالاسىنداعى قۇپيا ورنەكتەر
استانا. قازاقپارات - ۇلتتىق قۇرىلتايدا قازاقستان ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرالار تىزىمىنە ءوز نىساندارىن بەلسەندى تۇردە ەنگىزىپ جاتقان 25 ەلدىڭ قاتارىندا ەكەنىن ەرەكشە اتاپ وتكەن.
مەملەكەت باسشىسى: «ءتول تاريحىمىزدى زەردەلەۋ، ونەرىمىز بەن مادەنيەتىمىزدى وركەندەتۋ ءۇشىن ءالى دە كوپ جۇمىس ىستەلۋگە ءتيىس. بۇل شارالار الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسا بەرەدى. ەلىمىزدە تانىمدىق ءارى تاعىلىمدىق ءمانى زور تاريحي ورىندار مەن قۇندى جادىگەرلەر از ەمەس»، دەدى.
ءتول تاريحىمىزدىڭ تامىرى تىم تەرەڭدە جاتقانىن كورسەتەتىن كونە ەسكەرتكىشتىڭ ءبىرى - تورعاي گەوگليفتەرى. قۇپيا بەلگىلەر العاش 2007 -جىلى عارىشتىق ءتۇسىرىم ارقىلى تابىلعان. سودان بەرى تورعاي ۇستىرتىندە 129 گەوگليف بار ەكەنى انىقتالدى. الايدا قۇپيا ورنەكتەردىڭ سىرى ءبىز ءۇشىن ءالى دە جۇمباق كۇيىندە قالىپ وتىر.
عالىمداردىڭ بولجاۋىنشا، تورعاي گەوگليفتەرى ادامزات قولىمەن جاسالعان العاشقى ساۋلەت نىساندارى قاتارىنا جاتادى. بەرتىنگە دەيىن بەيمالىم بولىپ كەلگەن دالا ەسكەرتكىشتەرىن جاي كوزبەن تولىق قامتىپ كورۋ مۇمكىن ەمەس. گەومەتريالىق ورنەك تەك قۇس ۇشار بيىكتەن قاراعاندا عانا كوزگە انىق كورىنەدى.
تورعاي گەوگليفتەرىن العاش زەرتتەۋشىلەر ونى كونە قورىمداردىڭ ورنى بولۋى مۇمكىن دەگەن توقتامعا كەلگەن. الايدا 2007-جىلى «ءۇشتوعاي ءتورتتاعانىندا» جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە بۇل تومپەشىكتەردىڭ توپىراقتان تۇرعىزىلعان كۇردەلى ساۋلەت نىسانى ەكەنى انىقتالدى.
2022-جىلى وبلىستىق تاريحي-مادەني مۇرانى زەرتتەۋ، رەستاۆراتسيالاۋ جانە قورعاۋ ورتالىعى قازبا-زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋگە رۇقسات قاعاز الادى. وسىلايشا، تورعاي دالاسىنداعى قۇپيا ورنەكتەردى تەرەڭدەتە زەرتتەۋگە جول اشىلدى. وتكەن جىلى اتالعان ورتالىق تورعاي وڭىرىنە ارنايى عىلىمي ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىپ، جازداي 8 گەوگليفتىڭ ماڭىندا قازبا جۇمىسىن جۇرگىزدى.
«ءبىزدىڭ ماقساتىمىز - تورعاي گەوگليفتەرىن كىم سالدى، قاشان سالدى، نە ءۇشىن سالدى، قالاي سالدى دەگەن ءتورت سۇراققا جاۋاپ تابۋ. ارينە، ءبىز الدىمەن گەوگليفتەردىڭ ادام قولىمەن سالىنعانىنا كوز جەتكىزدىك. قۇرىلىس جۇمىسىنا كوپ ۋاقىت كەتكەن، كوپ ادام قاتىسقان. قۇپيا ورنەكتەردىڭ ماڭىندا كونە قونىستار، ەلدى مەكەندەردىڭ ورنى، وعان جاقىن جەردە تۇشى سۋ كوزى بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان وسى قونىستاردىڭ جۇرناعىن، گەوگليفتى تۇرعىزعان ادامداردان قالعان ءىزدى تابۋعا تارىستىق. ناتيجەسىندە،«ءۇشتوعاي ءتورتتاعانى» گەوگليفتەرىنىڭ ماڭىنان كوپتەگەن تاستان جاسالعان ەڭبەك قۇرالىنىڭ سىنىقتارى، جاڭقا تاستار، قاتار ازداعان پلاستينا، قىرعىش قۇرالدار تابىلدى. سونداي-اق گەوگليفتەرگە جاقىن ماڭايدان ماقانجار كەراميكاسىنىڭ سىنىقتارى تابىلىپ وتىر. بۇل كەراميكا وتە جۇقا، قالىڭدىعى 1-2 م م عانا، ءبىراق وتە مىقتى بولادى. ەجەلدە ماقانجار كەراميكاسىن جاساۋ ءۇشىن مالدىڭ قىلى پايدالانىلعان. قىشتى وتقا قاتاعاندا قىل كۇيىپ كەتەدى دە، ءىزى عانا قالادى. كونە كەراميكانى سول ءىز ارقىلى وڭاي انىقتاۋعا بولادى»، دەيدى وبلىستىق تاريحي- مادەني مۇرانى زەرتتەۋ ورتالىعى ارحەولوگيا ءبولىمىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى، PhD راۋان بايدالى.
تورعاي گەوگليفتەرىن العاش رەت تاۋىپ، ونى الەمنىڭ ايگىلى باسىلىمدارى ارقىلى ناسيحاتتاپ جۇرگەن قوستانايلىق عالىم دميتري دەيدىڭ ايتۋىنشا، بۇگىنگە دەيىن قوستاناي وبلىسىنىڭ اۋماعىندا 111، رەسەيمەن شەكتەسەتىن شەكارانىڭ ارعى بەتىندە 3، اقتوبە وبلىسىندا جەتى، ۇلىتاۋ وڭىرىندە 6، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 1، اقمولا وبلىسىندا 1 گەوگليف بار.
قۇپيا ەسكەرتكىشتەرگە شەتەلدىك عالىمدار دا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. ماسەلەن، 2015 -جىلى «The New York Times» گازەتى ءبىرىنشى بولىپ تورعاي گەوگليفتەرى تۋرالى ماقالا جاريالايدى. ۆاشينگتونداعى سميتسون ينتيتۋتىنىڭ رەسمي باسىلىمى «Smithsonian» جۋرنالى تورعايداعى قۇپيا كەسكىندەر جەر بەتىندە جۇمباعى اشىلماعان 5 گەوگليفتىڭ ءبىرى دەپ جازادى. مۇنى الەمنىڭ وزگە دە بەدەلدى باسىلىمدارى ءىلىپ اكەتىپ، جارىسا جازادى. ايگىلى «Discovery Channel» «The History Channel» «CNN» تەلەارنالارى دا تورعاي گەوگليفتەرىنىڭ سىرىنا ءۇڭىلىپ، كوپتەگەن دەرەكتى فيلم تۇسىرەدى.
«كەلەسى ەكسپەديتسيادا تورعاي گەوگليفتەرىن الەمدىك ماڭىزى بار ەڭ كونە ەسكەرتكىشتىڭ ءبىرى رەتىندە الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالۋى ءۇشىن جۇمىس باستايمىز. ەگەر OSL- تالداۋ ناتيجەسى قۇپيا ورنەكتەردىڭ وسىدان 8000 جىل بۇرىن سالىنعانىن دالەلدەيتىن بولسا، تورعاي گەوگليفى ادامزات بالاسى سالعان ەڭ كونە ەسكەرتكىشتەر تىزىمىنە ەنەدى. وسىلايشا، جاھاندىق مۇرا رەتىندەگى مارتەبەسى اسىپ، قوستاناي وبلىسىندا عىلىمي-تانىمدىق ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا جول اشادى. ءبىزدىڭ جوباعا ۇلكەن قولداۋ كورسەتكەن پيتتسبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى رونالد راپورتتىڭ ەسەپتەۋىنشە، تورعاي گەوگليفتەرى قوستاناي وبلىسىنا جىلىنا 240 ميلليون دوللار تابىس اكەلە الادى» دەيدى ورتالىق مامانى دميتري دەي.
كوزىن تاپسا، كونە جادىگەر، تورعاي وڭىرىندە عىلىمي-تانىمدىق ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەيىن دەپ تۇر.
قوستاناي وبلىسى
نۇرقانات قۇلابايەۆ
egemen.kz
