ترانزيت ستراتەگياسى: قازاقستان تەمىرجولدى تابىس كوزىنە اينالدىرا الا ما
استانا. KAZINFORM - ەلىمىز سوڭعى جىلداردا ترانسپورت جۇيەسىن قايتا قۇرىپ جاتىر. بۇل رەتتە، ازيا مەن ەۋروپا اراسىنداعى ترانزيتكە باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. بۇعان دەيىن تەمىرجول، نەگىزىنەن، شيكىزاتتى سىرتقا شىعارۋعا باعىتتالعان ەدى. ەندى بىرتىندەپ جاڭا لوگيستيكالىق مودەلدىڭ نەگىزىنە اينالىپ كەلەدى. بۇل مودەلدە باستى ءرولدى كونتەينەرلىك جانە مۋلتيمودالدى تاسىمالدار اتقارادى. دەگەنمەن، مۇمكىندىكتەرمەن بىرگە، گەوساياسات جانە ەكولوگيالىق ماسەلەلەر تۇرعىسىنان سىن-قاتەرلەر دە ارتىپ كەلەدى. مۇنداي جاعدايدا مەملەكەت ەۋرازياداعى نەگىزگى ترانزيتتىك توراپتاردىڭ ءبىرى بولا الا ما؟ ماقالامىزدا وسى ماسەلەنى ساراپتاپ، زەرتتەپ كورگەن ەدىك.
ترانزيتتىك ەكونوميكانىڭ نەگىزى - تەمىرجول
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىز تەمىرجولدىڭ ءرولى مەن گەوگرافياسىن قايتا قاراستىردى. بۇرىن اتالعان ينفراقۇرىلىم، ەڭ الدىمەن، شيكىزات پەن استىقتى شەت ەلدەرگە ەكسپورتتاۋدا قولدانىلاتىن. ال بۇگىندە ىشكى بايلانىس پەن ترانزيت ءۇشىن دە پايدالانىلاتىن جۇيەگە اينالدى. سوڭعى 35 جىلدا قازاقستاندا 3400 شاقىرىم جاڭا تەمىرجول توسەلدى. سونىمەن قاتار، اسا ماڭىزدى مىڭ شاقىرىمداي ماگيسترال ەلەكترلەندىرىلدى.
ترانسپورتتىق ارحيتەكتۋرانى دامىتۋ ەكى باعىتتا جۇرگىزىلدى: 1. حالىقارالىق دالىزدەردى دامىتۋ. ونىڭ اياسىندا «جەتىگەن - التىنكول (قورعاس)»، «جەزقازعان - بەينەۋ» جانە «وزەن - بولاشاق» جوبالارى ىسكە اسىرىلدى؛ 2. ەلدەگى وڭىرلەردى بايلانىستىرۋ. بۇل ماقساتتا «شار - وسكەمەن»، «اقسۋ - دەگەلەڭ»، «حرومتاۋ - التىنسارين» جانە «ارقالىق - شۇباركول» جوبالارى جۇزەگە استى.
بەس ءدالىز جانە ءوسىپ كەلە جاتقان جۇك اعىنى
قازاقستان اۋماعى ارقىلى الەمنىڭ ەڭ ءىرى ساۋدا نارىقتارىنا جول اشاتىن بەس حالىقارالىق ءدالىز وتەدى. جالپى ۇزىندىعى 16 مىڭ شاقىرىمنان اساتىن تەمىرجول - ترانسپورت سالاسىنىڭ نەگىزگى تىرەگى. ايتسە دە، باستى ماسەلە - جەلىلەردىڭ اۋقىمى ەمەس، ەكونوميكاداعى ءرولى.
باسقا دا كولىك تۇرلەرىنىڭ دامۋىنا قاراماستان، تەمىرجول - كومىر، رۋدا، استىق جانە مۇناي سياقتى ءىرى كولەمدى جۇكتەردى تاسىمالداۋ كورسەتكىشى بويىنشا العاشقى ساتىدا. ەلىمىزدەگى جالپى جۇك تاسىمالىنىڭ 60 پايىزى تەمىرجولعا تيەسىلى.
2025 -جىلى تەمىرجول ارقىلى 320 ميلليون توننا جۇك تاسىمالدانعان. بۇل 2024 -جىلعا قاراعاندا، 5,5 پايىزعا ارتىق. مۇنداي وسىمگە ەكسپورتتىق جانە ترانزيتتىك باعىتتار اسەر ەتكەن.
ال 2026 -جىلى بۇل كورسەتكىش 343,6 ميلليون توننا بولادى دەپ بولجانىپ وتىر. جورامال بويىنشا، نەگىزىنەن، ترانزيتتىك جۇكتەردىڭ كولەمى ارتىپ، 55 ميلليون تونناعا جەتەدى.
جۇك اينالىمىنىڭ جوعارىلاۋىنا كولىك قۇرالدارىن كەزەڭ- كەزەڭىمەن جاڭارتۋ دا وڭ ىقپال ەتىپ جاتىر. 2025 -جىلى جاڭادان 149 لوكوموتيۆ جانە 2323 جۇك ۆاگونى قاتارعا قوسىلعان. بيىل تاعى 236 ەلەكتروۆوز بەن تەپلوۆوز، سونداي-اق 1373 فيتينگىلىك پلاتفورما جەتكىزىلمەك. جالپى العاندا، قازىر ەلىمىزدە 146 مىڭ جۇك ۆاگونى بار.
وسى دەرەكتەردىڭ ءوزى قازاقستاننىڭ تەمىرجول جۇيەسى تۇراقتى تۇردە دامىپ، حالىقارالىق لوگيستيكاداعى ءرولىن بىرتىندەپ كۇشەيتىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى.
جاڭا جوبالار جانە ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ
سالانىڭ ودان ءارى وركەندەۋى جۇك اعىنىنىڭ وسۋىمەن عانا ەمەس، ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋىمەن دە ولشەنەدى. سوڭعى 10 جىلدا تەمىرجول سەكتورىنا شامامەن $35 ميلليارد ينۆەستيتسيا قۇيىلعان. 2019 -جىلدان بەرى 9,5 مىڭ شاقىرىم تەمىرجول جوندەلگەن، ونىڭ جارتىسى كەيىنگى ەكى جىلعا تيەسىلى. جوندەۋدەن وتكەن تەمىرجولدىڭ 3,5 مىڭ شاقىرىمىندا جولدىڭ جوعارعى بولىگىندەگى ەلەمەنتتەر تولىقتاي اۋىستىرىلعان.
سونىمەن قاتار 2025 -جىلى ءبىرقاتار جاڭا تەمىرجول جەلىسىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. «دوستىق - مويىنتى» ۋچاسكەسىنىڭ ەكىنشى جەلىسى جانە الماتى ستانتسياسىن اينالىپ وتەتىن جەلى پايدالانۋعا بەرىلدى. ستراتەگيالىق تۇرعىدا اسا ماڭىزدى جوبالاردى ىسكە قوسۋدىڭ پايداسى دا زور بولدى. ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك مارشرۋتىنىڭ (ت ح ك م) جۇكتەمەسى ەڭ جوعارى توراپتارىنىڭ ءبىرىنىڭ جۇك وتكىزۋ كولەمى ەكى ەسە ارتتى.
ماماندار بۇعان توقمەيىلسىپ، توقتاپ قالعان جوق. قاراعاندى جانە ۇلىتاۋ وبلىستارى اۋماعىندا «قىزىلجار - مويىنتى» باعىتىنداعى جاڭا تەمىرجول سالىنا باستادى. ونىڭ ۇزىندىعى - 323 شاقىرىم. بۇل جوبانىڭ ماقساتى - ترانسقازاقستاندىق تەمىرجول ءدالىزىن دامىتۋ.
سونداي-اق 2025 -جىلى «باقتى - اياگوز» جوباسىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. ول قازاقستان مەن قىتاي شەكاراسىنداعى ءۇشىنشى شەكارالىق تەمىرجول وتكەلى بولماق.
الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى ليديا پارحومچيكتىڭ ايتۋىنشا، بۇل جوبا جۇك اعىنى مەن ترانزيت كولەمىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن بىرگە قىتاي تاۋارلارىن ەۋروپاعا جەتكىزۋدە قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك ءرولىن نىعايتادى.
- اقتاۋدا كونتەينەرلىك حابتى دامىتۋ بويىنشا قىتايدىڭ ليانيۋنگان پورتىمەن ىنتىماقتاستىق اسا ماڭىزدى. ويتكەنى، ول جىلىنا 300 مىڭ كونتەينەر وتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك مارشرۋتىنىڭ (ت ح ك م) دامۋى ءۇشىن اۋاداي قاجەت. سەبەبى كاسپي سەگمەنتىندە ءالى دە جاڭعىرتۋ جانە ترانزيتتىك قۋاتتى كۇشەيتۋ بويىنشا جۇمىستار ءجۇرىپ جاتىر، - دەپ اتاپ ءوتتى ساراپشى.
سونىمەن قاتار بيىل جوسپار بويىنشا، ۇزىندىعى 475 شاقىرىم ەكى تەمىرجول جەلىسىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ، 2,9 مىڭ شاقىرىم جول جاڭعىرتىلادى.
- بۇل ترانزيتتىك تاسىمال كولەمىن 60 پايىزعا ارتتىرۋعا جول اشادى، ال ترانزيتتىك كونتەينەر پويىزدارىنىڭ جىلدامدىعى ساعاتىنا 50 شاقىرىمعا جەتەدى. مىسالى، بيىل جىل سوڭىنا دەيىن قىتاي شەكاراسىنان كاسپي تەڭىزىنە دەيىنگى جۇك جەتكىزۋ مەرزىمى 84 ساعاتتان 55 ساعاتقا قىسقارادى، - دەپ مالىمدەدى ق ر پرەمەر-ءمينيسترى ولجاس بەكتەنوۆ ۇكىمەتتىڭ پرەزيدەنت توراعالىعىمەن وتكەن كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا.
جالپى العاندا، 2029 -جىلعا دەيىن 5 مىڭ شاقىرىم جاڭا جول سالۋ جانە 11 مىڭ شاقىرىم جولدى جوندەۋ جوسپارلانىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە، كوپتەن كۇتكەن اتىراۋ- ورال باعىتى ىسكە قوسىلادى. سونىمەن بىرگە، سالانى جاڭعىرتۋ تەك قۇرىلىس جانە جوندەۋمەن شەكتەلمەي، باسقا دا جۇمىستار اتقارىلىپ كەلەدى.
قازىرگى ۋاقىتتا سيفرلاندىرۋعا جانە قوزعالىستى باسقارۋدىڭ اقىلدى جۇيەلەرىنە كوشۋگە دە نازار اۋدارىلىپ وتىر. جاڭا جانە جاڭعىرتىلىپ جاتقان ۋچاسكەلەردە اۆتوماتتاندىرىلعان باسقارۋ جۇيەسى ەنگىزىلىپ جاتىر. ول پويىزداردىڭ كەلىپ-كەتۋى اراسىنداعى ارالىقتى قىسقارتۋعا جانە جۇك اعىنىنىڭ جىلدامدىعىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىنداي قىزمەت اتقاراتىن اۆتوبۇعات جۇيەلەرى دە ەلىمىزدەگى تەمىرجول جەلىلەرىنىڭ ءبىرقاتار باعىتىنا ورناتىلىپ جاتىر.
سونىمەن قاتار جۇك قۇجاتتارىن راسىمدەۋ پروتسەدۋرالارىندا ولقىلىقتار بار ەكەنى راس. ارنايى رۇقساتتى كۇتۋ كەيدە جۇكتى ەل ىشىندە جەتكىزۋدەن دە كوپ ۋاقىت الاتىنى بەلگىلى. پروتسەستەردى جەدەلدەتۋ ماقساتىندا «ق ت ج» ۇ ك» ا ق «ءبىر تەرەزە» سيفرلىق پلاتفورماسىن دامىتىپ جاتىر. وندا ج ي-كومەكشىلەر مەن وپەراتورلار تۇتىنۋشىلارعا تاۋلىك بويى قىزمەت كورسەتەدى جانە وتىنىشتەردى قاراستىرۋ اۆتوماتتاندىرىلادى.
بۇدان بولەك «سيفرلىق ساۋدا ءدالىزى» جوباسى دا انە-مىنە دايىن بولماق. ول ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك مارشرۋتى بويىنشا ترانزيتتىك جانە كەدەندىك ۇدەرىستەردى اۆتوماتتاندىرماق.
ترانزيتكە نە سەبەپتى باسىمدىق بەرىلەدى؟
قازاقستان تەمىرجول سالاسىنىڭ ودان ءارى دامۋى جاھاندىق كولىك باستامالارىمەن تىعىز بايلانىستى. اسىرەسە، «ءبىر بەلدەۋ - ءبىر جول» جانە ەۋروپا- كاۆكاز- ازيا حالىقارالىق كولىك ءدالىزى جوبالارىن اتاۋعا بولادى. بۇلاردىڭ ەكەۋى دە قىتاي مەن ەۋروپا اراسىنداعى قۇرلىق ارقىلى تاسىمالعا سۇرانىس تۋعىزادى. دەمەك، قازاقستان وسى لوگيستيكالىق كونفيگۋراتسيانىڭ ورتالىعى بولىپ شىعا كەلەدى.
ولاي بولسا، قىتاي شەكاراسىنان كاسپي تەڭىزىنە دەيىنگى ترانزيتتى بارىنشا ارتتىرۋ، سونداي-اق كونتەينەرلىك جانە مۋلتيمودالدى تاسىمالدارعا باسا ءمان بەرۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. بۇل قازاقستاننىڭ گەوساياساتتاعى ورنى مەن بەدەلىن نىعايتىپ قانا قويماي، ەكونوميكا ءۇشىن دە ماڭىزعا يە. سەبەبى ترانزيت قازىناعا كىرىس تۇسىرەدى.
