تەك پەن توپىراقتان تامىر العان
استانا. قازاقپارات - بيىل الاشتىڭ ارداقتى ۇلى، ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ تۋعانىنا 160 جىل تولدى.
«ءاليحان - حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى، الاش قوزعالىسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى. ⅩⅩ عاسىر باسىندا ءاليحان باستاعان قازاق زيالىلارى ۇلتتىق مۇددە جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتىپ، مەملەكەتشىلدىكتىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتتى» دەپ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ ايتقانداي، ۇلتىمىز ءۇشىن ۇشان- تەڭىز ەڭبەك ەتكەن ايتۋلى تۇلعانىڭ مەرەيتويىنا وراي ارقانىڭ شەجىرەشى اقساقالى، بەلگىلى ولكەتانۋشى، اقتوعاي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى، مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى، «الاشتىڭ ءاليحانى»، «ءۇش ارىستىڭ اۋىلىنانبىز» كىتاپتارىنىڭ اۆتورى تۇڭعىشباي مۇقان اقساقال بىزگە سۇحبات بەرىپ، وسى تاقىرىپ بويىنشا ىزدەنىستەرىمەن ءبولىستى.
ءاليحاننىڭ اۋىلداعى ءومىرى
-ءسىز «الاشتىڭ ءاليحانى» دەگەن كىتاپ جازدىڭىز. ءسىزدى ءاليحان ومىرىنە ۇڭىلۋگە يتەرمەلەگەن نە كۇش؟
- 1992-جىلدىڭ اقپانىندا اقتوعاي اۋدانىنا -ءاليحاننىڭ تۋعان جەرىنە اكىم بولىپ وسى جەردىڭ تۋماسى ساعادات جاپاباي ۇلى دۇيسەبەكوۆ كەلدى. ول كىسى مەنى ورىنباسارلىعىنا جۇمىسقا شاقىرىپ، ماعان مىناداي تاپسىرما بەردى: اقتوعاي اۋدانى - الاشتىڭ ءۇش ارىسى: ءاليحان بوكەيحاننىڭ، جاقىپ اقبايەۆتىڭ، ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ تۋعان جەرى. ۇزاق جىلدار بويى «حالىق جاۋى» دەگەن جالعان جالامەن جازىقسىز ايىپتالىپ كەلگەن ارىستارىمىزدى اقتاۋدىڭ العاشقى قادامىن ءبىز باستاۋىمىز كەرەك» دەدى. ءسويتىپ، 1992 -جىلدىڭ 21-تامىزىندا - تاۋەلسىزدىكتى العانىمىزعا نەبارى 9 اي وتكەندە - اقتوعاي اۋدانىندا «اقتوعاي - الاشتىڭ ءۇش ارىسىنىڭ اتامەكەنى» دەگەن تاقىرىپتا عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكىزىپ، ءۇش ارىسقا اس بەردىك. 3 مىڭنان ارتىق ادام جينالعان القالى جيىنعا ماسكەۋدە تۇراتىن ءاليحاننىڭ نەمەرەسى ەۆگەني مەن شوبەرەسى پەتر ارنايى شاقىرىلدى. ءمىرجاقىپتىڭ قىزى گۇلنار، جۇسىپبەكتىڭ قىزى مۋزا، ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ بالاسى - قاراعاندى پوليتەحنيكا ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى ماعاۋيا ەرمەكوۆ قاتىستى. جاقىپتىڭ قىزى ارگۋنيا دەنساۋلىعىنا بايلانىستى كەلە الماي، سالەم جولدادى. ءاليحاننىڭ تۋىستارى جينالىپ، تالدىبەيىتتە قۇران باعىشتادى. ازاماتتار ەۆگەني مەن پەتردى جوشى حان كەسەنەسىنە دەيىن اپارىپ قايتتى.
«مەنىڭ اكەم سەرگەي (وكىتاي)، سىزدەرگە شىنىمدى ايتار بولسام، جارتىلاي قازاق، جارتىلاي ورىس ەدى. بۇعان ول كىنالى ەمەس. زامان سولاي، تاعدىردىڭ جازۋى سولاي بولدى. جان ساقتاۋ ءۇشىن سىرتتان پانا ىزدەۋگە ءماجبۇر بولعان. اكەم اتام تۋرالى تام-تۇمداپ بولسا دا ايتاتىن. ال اتامنىڭ تۋعان جەرى قازاقستان ەكەنىن بىلسەك تە، ءدال وسى اقتوعاي ەكەنىن، بۇل جەردە كوپ اعايىن-تۋىس بار ەكەنىنەن حابارىمىز بولعان جوق. ارعى اتالارىمىزدىڭ بەيىتىنە بارىپ، تاعزىم ەتىپ قايتتىق. قاسيەتتى جەردىڭ ءبىر ۋىس توپىراعىن الدىم. ونى بۇكىل قازاقتىڭ ۇلى بولعان ءاليحان اتامنىڭ كوزىندەي كورىپ، تۇمارداي ساقتايمىز» دەپ جان سىرىن اقتارىپ ەدى ءاليحان بوكەيحاننىڭ تۋعان نەمەرەسى ەۆگەني وكىتاي ۇلى.
اۋدان سىرتىنداعى جوسالى تاۋىنىڭ ەتەگىنە سەكسەنگە تارتا ءۇي تىگىلدى، اس بەرىلدى. ءاليحاننىڭ جانازاسى شىعارىلماعان عوي. وسى استىڭ ۇستىندە وعان ارنايى قۇران باعىشتالدى. اقتوعاي اۋدانىنداعى لەنين داڭعىلىنىڭ اتى ءاليحان بوكەيحان داڭعىلى بولىپ وزگەرتىلدى؛ م. گوركي اتىنداعى ورتا مەكتەپكە ءاليحان بوكەيحاننىڭ اتى بەرىلدى؛ شابانباي بي اۋىلىنداعى مەكتەپكە ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ اتى بەرىلدى؛ قارامەندە بي اۋىلىنداعى مەكتەپكە جاقىپ اقبايەۆتىڭ اتى بەرىلدى؛ بولاشاقتا ورناتىلاتىن ەسكەرتكىشتەردىڭ ورنى بەلگىلەندى. ەكى كۇنگە سوزىلعان القالى باسقوسۋ رەسپۋبليكاداعى كەيىنگى كونفەرەنتسيالاردىڭ العاشقى باستاماسى بولدى. قازاقشا ايتقاندا، ءاليحانعا قاتىستى جۇمىستاردىڭ جولىن اشىپ بەردى. وسى باسقوسۋدان باستاپ دەرەكتەردى جيناقتاپ، «الاشتىڭ ءاليحانى» دەگەن كىتاپ شىعارۋعا كىرىستىم. كوپ دەرەكتى قاسەنحان التىنبەكوۆ اقساقالدىڭ قولجازبالارىنان الدىم. ول كىسى جوعارىدا ايتىلعان جينالىسقا ەكى جەتى قالعاندا قايتىس بولدى. 1992-1993-جىلداردان باستاپ شىققان العاشقى شاعىن كىتاپ كەيىن كەڭەيىپ، «ءۇش ارىستىڭ اۋىلىنانبىز» دەگەن 500 بەتتىك ۇلكەن جيناققا اينالدى.
- ءاليحان ەرەكشە بالا بولىپ تۋعان دەگەن ءسوز راس پا؟
- 1748-جىلى بوكەيدى (كوكجال باراقتىڭ بالاسى) ءبىر دەرەكتەردە سامارقاننان، ەندى بىرىندە تۇركىستاننان قازىبەك بي مەن نۇرالى بي ارنايى الىپ كەلگەن دەيدى. 14 جاسىندا ارقاعا اكەلىنىپ، قارقارالىنىڭ ارعى جاعىنداعى ەگىندىبۇلاق ماڭىنان، بالقانتاۋدىڭ باۋرايىنان ورىن بەرىلگەن. قۋدىڭ قىزىل شىلىگى دەگەن جەرگە قونىستانعان. سول جەردە بوكەيدەن 9 ۇل تۋعان. سىماحان تورەنىڭ كۇندەلىكتەرىندە ءاليحان كىندىگى كەسىلىپ، سۇندەتتى بولىپ تۋعانى، 6 جاسقا دەيىن ءتىلى شىقپاعانى جازىلعان. اقساقالدار ونى «ساناسىندا ۇلكەن وي، يدەيالار قالىپتاسقاندىقتان كەش سويلەگەن» دەپ تۇسىندىرگەن. بالا كۇنىندە ءاليحان ءۇي تىگىپ وينايدى ەكەن، بۇل بولاشاقتا مەملەكەت قۇرۋ يدەياسىنىڭ نىشانى دەيدى. اسىق اتۋدىڭ شەبەرى بولعان. بارلىق اسىقتى ۇتىپ الىپ، قايتا تاراتىپ بەرەدى ەكەن. وتە ءادىل بولعان. بالالار توبەلەسسە، تاتۋلاستىرعان. ءتورت تۇلىككە، اسىرەسە قوزى باعۋعا قۇمار بولىپتى. كەيىن قوي شارۋاشىلىعىن تەرەڭ زەرتتەپ، 1904-جىلى «دالالىق ولكەدەگى قوي شارۋاشىلىعى» تۋرالى العاشقى عىلىمي ەڭبەگىن جازعان. ءاليحان جاس كەزىندە ۇلكەن اتاسى رۇستەم تورەنىڭ تاربيەسىندە بولعان. رۇستەم تورە توقىراۋىن وزەنىنەن اقتۇمسىق تۇسىنان توعان قازىپ، سۋارمالى ەگىنشىلىكتى دامىتقان. اقتوعايدىڭ اتاقتى اق بيدايىن وسىرگەن. «تورە توعانى»، «رۇستەمنىڭ كارى توعانى» دەگەن توعاندار ءالى بار. 1889-جىلى ومبىدا وقىپ جۇرگەن ستۋدەنت ءاليحان «دالا ءۋالاياتى» گازەتىنە قارقارالى ۋەزىندەگى ەگىنشىلىك تۋرالى العاشقى ماقالاسىن جاريالاعان. بۇل جازعى دەمالىستا اتاسىنان ۇيرەنگەن ەگىنشىلىك تاجىريبەسىنىڭ جەمىسى ەدى.
- ءا. بوكەيحاننان قالعان جادىگەرلەر بار ما سول اۋىلدا؟
- رۇستەم تورە قارقارالىداعى فايزوللا دەگەن تاتارعا تاستان ديىرمەن سالدىرعان. ول ديىرمەن ءالى كۇنگە دەيىن جىڭىشكە بويىندا ساقتاۋلى. 1990-جىلى اۋىل فەرمەرلەرى ونى قايتا ىسكە قوسىپ، ۇن تارتقان. ءاليحاننىڭ تارانتاس ارباسى بار. بۇل اربا قازىر اقتوعاي اۋداندىق مۋزەيىندە تۇر. ءاليحاندى جەلتاۋدان قارقارالىعا، سەمەيگە اپارىپ جۇرگەن كولىك وسى بولعان دەگەن دەرەك بار. سىماحان تورەنىڭ قىزى ايساۋلە وتكىزگەن، ءاليحاننىڭ اناسى بەگىم حانىمنىڭ ءوز قولىمەن توقىعان كەستەلى تۇسكيىز بار. بۇل - وتباسىنىڭ تۇرمىس مادەنيەتىن، قولونەر ءداستۇرىن كورسەتەتىن قۇندى بۇيىم. سونداي-اق سول اۋلەت پايدالانعان اعاش تاباق ساقتالعان. تاعى ءبىر جادىگەر -ءسادۋاقاس ءابىلدين دەگەن اتقوسشىسى ايداعان تارانتاس اربا. ول ءاليحاندى جەلتاۋدان قارقارالىعا، سەمەيگە دەيىن اپارىپ وتىرعان. سول اربا قازىر اقتوعاي مۋزەيىندە تۇر.
قايعىسى قالىڭ جان ەدى…
- ءاليحان نەگە كەش ۇيلەندى؟ سول كەزدە قازاقتىڭ مىقتىلارىنا وزگە ۇلتتان قىز الۋ ۇلكەن اعىم بولعان جوق پا؟
- ءاليحان بوكەيحان ومبىنى بىتىرگەننەن كەيىن، سانكت-پەتەربۋرگتەگى يمپەراتورلىق ورمان ينستيتۋتىندا وقىعان عوي. ودان كەيىنگى قىزمەت جولىنىڭ باسىم بولىگى ومبىدا ءوتتى. ۋنيۆەرسيتەتتى 28 جاسىندا بىتىرگەن ەكەن، ياعني ءبىراز كەشىرەك ءتامامداعان. ومبىدا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىندە جەر اۋدارىلىپ كەلگەن جۋرناليست ياكوۆ سۆياچەسوۆ دەگەن ازاماتپەن تىعىز ارالاسقان دەيدى. ونىڭ قىزىنىڭ تاربيەسى مەن پاراساتىنا قاراپ، بولاشاقتا وزىنە ادال جار بولارىنا سەنىم ارتقان سياقتى. ەڭ باستىسى، سول كەزەڭدەگى ءبىزدىڭ زيالى ازاماتتار ءوز تاعدىرىن حالقىنىڭ تاعدىرىمەن بايلانىستىردى، بولاشاعىن كەڭىنەن ويلادى. ءسىز ايتقانداي، جاقىپ اقبايەۆ اتاقتى بەكمەتوۆتىڭ قىزى گۇلباھرامعا ۇيلەنگەن، ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ جارى رايسا اتتى تاتار قىزى بولعان. سول سياقتى الەكەڭنىڭ ورىس قىزىنا ۇيلەنۋىن دە سول زاماننىڭ ساياسي- الەۋمەتتىك جاعدايىمەن بايلانىستى قاراۋ كەرەك. 1901 -جىلى الەكەڭ ومبىدا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزىندە اۋىلعا كەلىپ، اناسىنا ورىس قىزىنا ۇيلەنەتىنىن ايتقان ەكەن. سوندا اناسى بەگىم حانىم: «قاراعىم، موينىنا كرەست تاققان كەلىننىڭ ماڭدايىنان قالاي سۇيەم؟ ماعان كورسەتپەي-اق قويشى» دەپتى. الەكەڭ اناسىنىڭ ءسوزىن قۇرمەتتەپ، ەلەنانى اۋىلعا اكەلمەگەن ەكەن. كوبىنەسە سەمەي جاقتا، قاراۋىل وڭىرىندە ناعاشىلارىنىڭ جۇرتىندا قالدىرىپ وتىرعان دەيدى. اكەسى نۇرمۇحاممەد ءساۋىر ايىنىڭ ءبىرىنشى كۇنى قايتىس بولعان. سول جىلى جازدا ءاليحان اكەسىنە ارناپ تالدىبەيىتتە ءزاۋلىم كەسەنە سالدىرعان. ءبىر ەرەكشەلىگى، قازاق دالاسىنداعى بەدەلدى تۇلعالاردىڭ زيراتى كوبىنە كۇمبەزدى بولىپ كەلسە، ءاليحان اكەسىنىڭ بەيىتىن سەگىز قابىرعالى ەتىپ سالدىرعان. مۇنى قازاقتىڭ سەگىز قانات كيىز ۇيىنە ۇقساتتى ما، الدە توقىراۋىن بويىنداعى تورەلەرگە توپىراق ءبىر جەردەن بۇيىرسىن دەگەن يشاراسى ما - ول جاعى بەلگىسىز. سول قورعاندى تۇرعىزىپ جاتقاندا الەكەڭ «اتتەڭ، وسى قورعاننىڭ ىشىنەن ماعان دا جارتى كەز جەر بۇيىرار ما ەكەن دەشى» دەگەن ەكەن. ءبىراق الەكەڭنىڭ ول ارمانى ورىندالمادى. سىماحان تورە ءا. بوكەيحاننىڭ كيگەن قۇلاقشىنىن تالدىبەيىتتەگى اتا قورىمىنداعى زيراتقا لاقاتتاپ كومىپ، 1960-جىلداردىڭ باسىندا تالدىبەيىتتەگى بوكەيحاندار اۋلەتى قورىمىندا ءاليحانعا ەسكەرتكىش بەلگى ورناتادى.
- ءومىرى تاۋقىمەتكە تولى بولسا دا، ۇلت ءۇشىن كۇرەستى توقتاتپاعانىڭ ءوزى ونىڭ ىشكى قۋاتىنىڭ دا مىقتىلىعىن كورسەتسە كەرەك.
- دۇرىس ايتاسىز. ءاليحان بوكەيحان ومىرىندەگى ەڭ اۋىر كەزەڭنىڭ ءبىرى - 1920 -جىلدىڭ 5-ناۋرىزىندا، ءدال ءوزىنىڭ تۋعان كۇنىندە، كيرريەۆكومنىڭ (قىرعىز ريەۆوليۋتسيا كوميتەتىنىڭ) قاۋلىسىمەن الاشوردا ۇكىمەتى رەسمي تۇردە تاراتىلدى. بۇل - الاش يدەياسى ءۇشىن كۇرەسكەن ازامات ءۇشىن ۇلكەن ساياسي سوققى ەدى. ال 1921-جىلدىڭ جازىندا سەمەيدە جارى ەلەنا ۇزاققا سوزىلعان ناۋقاستان قايتىس بولادى. بۇل - ونىڭ جەكە ومىرىندەگى ەڭ اۋىر قايعى. سول جىلدىڭ جازىندا الەكەڭ سەمەيدەن ءوزىنىڭ اتقوسشىسى باجاي دەگەن ازاماتپەن تارانتاس ارباعا ءمىنىپ، تۋعان جەرى جەلتاۋعا كەلەدى. بۇل ساپار ءارى ازا، ءارى تاعدىر تارازىسىنا تۇسكەن شاق ەدى. ءاليحاندى اۋىلعا الىپ كەلگەندە بولعان جاعدايدى قاسەنحان اقساقال ءوز ەستەلىگىندە جازادى.
ونىڭ ايتۋىنشا، ءاليحان اۋىلعا كەلەر الدىندا جىڭىشكە وزەنىنىڭ بويىنداعى كوگال جازىققا جەتى ءۇي تىگىلەدى. ورتاداعى اق ءۇي ءاليحاننىڭ ەل- جۇرتتى قابىلدايتىن ورداسى بولادى. ءاليحان اۋىلعا كەلگەندە، جىڭىشكە بويىنداعى ەل قوياندى جارمەڭكەسىندەي جاندانىپ كەتەدى ەكەن. تاڭ اتقاننان كەشكە دەيىن اعىلىپ كەلىپ سالەم بەرەتىن، اقىل سۇرايتىن ادامدار تولاسسىز كەلىپ جاتادى. الەكەڭ سولاردىڭ ءبارىن قابىلداپ، ەلدىڭ جاعدايىن سۇراپ، ءوز ويلارىن، جاڭالىقتارىن ايتىپ، ەلمەن ەتەنە ارالاسقان. ول كىسى وتە شەشەن ادام بولعان. اۋىلدا ول ءۇش احمەتجانمەن ارالاسقان ەكەن. سونىڭ ءبىرى - ەل ىشىندە بەدەلدى، سارمانبايدىڭ احمەتجانى. ول 1930-جىلدارى «حالىق جاۋى» اتانىپ، «58-ستاتيا» دەگەن كۇي جازىپ، 58-باپپەن اتىلىپ كەتكەن. ەكىنشىسى - بەكپەنبەتتىڭ احمەتجانى. ول دا ەل ىشىندەگى ىقپالدى، بەدەلدى ادام بولعان، 10 جىلعا سوتتالعان. تالپاقتىڭ احمەتجانى 28 اداممەن بىرگە شەت اۋدانىنداعى قاندىقارا تۇبەگىندە اتىلعان. ءاليحاننىڭ اتقوسشىسى بولعان ءسادۋاقاس ءابىلدين دا 10 جىلعا سوتتالعان. 1905-جىلى الەكەڭنىڭ بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتكەن دارىندى ءىنىسى ءتاتتىحان 25 جاسىندا قايتىس بولادى. بۇل دا ءاليحان ءۇشىن اۋىر سوققى ەدى. ءتاتتىحان قايتىس بولعاندا، ءاليحاننىڭ ەلگە كەلۋى جايىندا دا ەرەكشە دەرەك بار. سول كەزدە ول برازيليادا وسەتىن قاراعاشتىڭ ءۇش تۇقىمىن الا كەلىپ قابىردىڭ باسىنا وتىرعىزعان دەيدى. قازىر سونىڭ بىرەۋى ءالى ءوسىپ تۇر. سول ساپاردا بەكپەنبەتتىڭ احمەتجانى ءاليحانعا كۇمىستەلگەن ەر- تۇرمان سىيلاعان ەكەن. بۇل - قازاقتىڭ قولونەر شەبەرلىگىن تانىتاتىن عاجايىپ بۇيىم. ءاليحان ونى «ەلدىڭ ونەرىن بۇكىل جۇرت كورسىن» دەپ پەتەربۋرگتەگى مۋزەيگە تاپسىرعان دەسەدى. دەرەكتەردە ول ەر-توقىم 1934-جىلعا دەيىن ەرميتاجدا تۇرعانى ايتىلادى. كەيىنگى تاعدىرى بەيمالىم.
- ءاليحان ەڭ العاش رەت تۋعان جەرىندە تۇتقىندالدى ەمەس پە؟
- 1921-جىلدىڭ شىلدەسىندە ءاليحان جەلتاۋعا كەلەدى. قاسەنحان اقساقالدىڭ جازباسىندا ول 1922-جىلدىڭ كۇزىنە دەيىن اۋىلدا بولعانى ايتىلادى. 1922-جىلدىڭ 10-قازانىندا قارقارالى ۋەزدىك نكۆد باستىعى بەكتاسوۆ ەكى ميليتسيونەرمەن كەلىپ، «ۇكىمەت شاقىرادى» دەپ حابارلايدى. ءاليحان ءۇش كۇن مۇرسات سۇرايدى. ءبىرىنشى كۇنى ەلدىڭ يگى جاقسىلارىن جيناپ، الدا اۋىر زامان كەلە جاتقانىن ەسكەرتەدى: «ارتىق مالدارىڭىزدى مالى جوقتارعا تاراتىڭىزدار. بايلىق وزدەرىڭىزدى شايان بولىپ شاعادى. ەگىنشىلىككە كوشىڭىزدەر، وتىرىقشىلىققا بەيىمدەلىڭىزدەر» دەيدى. بۇل - 1928-جىلعى تاركىلەۋدى 6 جىل بۇرىن بولجاعان كورەگەندىك. ەكىنشى كۇنى - تۋعان-تۋىستارىن جيناپ، ناقتى تاپسىرمالار بەرەدى: قاسىمعا - كووپەراتيۆ اشۋدى، ساۋدا ۇيىمداستىرۋدى؛ ءازىزحانعا - ءۇيىنىڭ ەكى بولمەسىنەن مەكتەپ اشۋدى؛ سماحانعا - ماي زاۋىتىن قۇرۋدى؛ بازىلحانعا تەرى وڭدەۋ سەحىن اشۋدى تاپسىرادى. 1922-1923-جىلدارى اشىلعان مەكتەپ 1939-جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەگەن. سماحان اشقان ماي زاۋىتى 1925-1930-جىلدارى جۇمىس ىستەپ، ءونىمىن قارقارالى مەن سەمەيگە دەيىن اپارعان. ونىڭ ورنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالعان. بازىلحان اشقان تەرى وڭدەۋ سەحى كەيىن بىلعارى وندىرىسىنە بەت بۇرادى. بۇل ىستە ءاليحان بيجاننىڭ قاسەنى مەن اقايدىڭ قاسەنى سياقتى وڭىردەگى كاسىپكەرلەرمەن بايلانىس ورناتۋدى تاپسىرعان. ءۇشىنشى كۇنى اۋىلداستارى تارانتاس دايىنداعاندا، ءاليحان: «ارتىمنان شۇباپ ەرمەڭدەر» دەپ، بازىلحاننىڭ كەرتوبەل اتىنا ءمىنىپ، قارقارالىعا اتتانعان. سول جەردە تۇتقىندالىپ، تۇرمەگە جابىلادى. كەيىن سەمەيگە، ودان ماسكەۋگە جىبەرىلەدى.
دەرەككە دە دالدىك كەرەك
- سوندا ءاليحان 1922-جىلى ۇستالسا، كەيىن بوستاندىققا قالاي شىقتى؟ ءاليحان ۇستالار ساتتە اناسى بەگىمنىڭ الدىنا كەلىپ: «انا، الىس جولعا كەتىپ بارامىن. ەندى كەلىپ توپىراق سالا المايتىن شىعارمىن. انالىق اق ءسۇتىڭدى كەش، اق ءسۇتىڭدى كەش» دەپ، تاس بوپ قالعان ەمشەگىن يىسكەگەندە، 90 جاستان اسقان اناسىنىڭ ەمشەك ءسۇتى بۇلاقتاي اققانىن كورگەن ەلدىڭ جىلاماعانى قالمادى دەگەن دەرەك قانشالىقتى راس؟
- الەكەڭ ماسكەۋگە بارعاننان كەيىن ستالينگە ءسوزى وتەتىن اتاقتى عالىمدارى ارالاسىپ، ءاليحاندى ءۇي قاماققا شىعارعان. اتى ءۇي قاماق دەگەنى بولماسا، ەركىندىگى بولدى. ماسكەۋدەگى ورتالىق كىتاپحاناعا اۋدارماشى بولىپ جۇمىسقا تۇردى. 1926-جىلى اداي ەلىنە بارعاندا «حانىمىز كەلدى» دەپ قارسى العانى جايلى تاريحي دەرەكتەر بار. ال اناسىنىڭ ومىراۋىنا يىسكەپ قوشتاسۋى تۋرالى دەرەكتە ۋاقىت جاعىنان سايكەسسىزدىك بار. ويتكەنى ءاليحان بوكەيحان سوڭعى رەت اقتوعايعا 1922-جىلى كەلگەن. ال اناسى بەگىم حانىم 1918-جىلدىڭ 27-قىركۇيەگىندە دۇنيەدەن وتكەن. سوندىقتان بۇل وقيعا سول سوڭعى ساپارعا قاتىستى بولۋى مۇمكىن ەمەس. بۇل ماسەلەنى سىماحان تورەنىڭ بالاسى بالابارشىننان دا سۇراعان ەكەن. ول كىسى 86 جاسىندا الماتىدا قايتىس بولدى. جوعارى ءبىلىمدى، قۇرىلىسشى مامان بولعان ازامات. ول دا بۇل دەرەككە كۇمانمەن قاراعان ەكەن.
- ءاليحاننىڭ سۇيگى قايدا؟
- ءاليحان بوكەيحاننىڭ سۇيەگى ۇزاق جىلدار بويى ىزدەلدى. اقىرىندا 2010 -جىلدارى قاراعاندىلىق عالىم، قازىرگى قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى - باسقارما ءتوراعاسى نۇرلان دۋلاتبەكوۆ ماسكەۋگە ارنايى بارىپ، دون زيراتىنىڭ (دونسكوە كلادبيشە) مۇراعات قۇجاتتارىن زەرتتەيدى. ساقتالعان تىركەۋ كىتاپتارىنان ءاليحان بوكەيحان مەن نىعمەت نۇرماقوۆ 1938-جىلدىڭ 27-قىركۇيەگىندە بىرگە اتىلعانىن، دەنەلەرى ورتەلىپ، كۇلى دون زيراتىنىڭ №1 ورتاق شۇڭقىرىنا توگىلگەنىن انىقتايدى. وسى دەرەك نەگىزىندە دون زيراتىنا ءاليحان بوكەيحان مەن نىعمەت نۇرماقوۆقا ارنالعان ەسكەرتكىش-تاقتا قويىلدى. وندا قاسىمنىڭ: «ەي، قازاقتىڭ بالاسى، ماعان دا ءبىر قاراشى…» دەپ باستالاتىن ءسوزى جازىلعان.
- ءاليحاننىڭ لەنيننىڭ الدىنا ءالىمحان ەرمەكوۆكە بايانداما جاساتۋىنىڭ سەبەبى نەدە دەپ ويلايسىز؟
- شىنىندا، بۇل - كۇردەلى سۇراق. ءالىمحان ەرمەكوۆ اسا تالانتتى، شەشەن، جان- جاقتى ءبىلىمدى تۇلعا بولعان. ول سەمەي گيمنازياسىن التىن مەدالمەن بىتىرگەن. سول كەزدەگى ەرەجە بويىنشا التىن مەدال يەگەرلەرى سانكت- پەتەربۋرگتەگى كەز كەلگەن جوعارى وقۋ ورنىنا كونكۋرسسىز، تەگىن تۇسۋگە قۇقىلى ەدى. الايدا 1911 -جىلى اكەسى قايتىس بولىپ، وتباسىنداعى قارجى جاعدايىنا بايلانىستى پەتەربۋرگكە بارا الماي، تومسك ۋنيۆەرسيتەتىنە تۇسەدى. 1917-جىلى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءتورتىنشى كۋرسىندا وقىپ جۇرگەن كەزىندە، ءاليحان بوكەيحان ونى سەمەيگە ارنايى شاقىرتىپ الادى. سول كەزدە الاش قوزعالىسى كۇشەيىپ، ۇلتتىق ۇكىمەت قۇرۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە شىققان ەدى. ءالىمحان وقۋىن تاستاپ، الاشوردا قۇرامىنا كىرەدى. 1917 -جىلعى 12-جەلتوقساندا الاشوردا ۇكىمەتى جاريالانعاندا ايتقان «الاشتىڭ باسىنا اق وردا تىگىلدى، اتى الاشوردا بولدى» دەگەن تاريحي تۇجىرىمى بار. 1917-1919-جىلدارى ءاليحان مەن ءالىمحان ءۇش جىل بويى قويان-قولتىق بىرگە جۇمىس ىستەيدى. 1917-جىلدىڭ ساۋىرىندە ءاليحان ستالينمەن تىكەلەي بايلانىسقا شىققاندا، قاسىندا ءالىمحان تۇرعانى تۋرالى دەرەكتى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد جازادى. ءاليحان ءالىمحاندى ادەيى دايىنداعان. ونى قازاق ولكەلىك كوميتەتىنىڭ مۇشەلىگىنە ەنگىزىپ، ارنايى ماندات بەرىپ، ماسكەۋگە جىبەرگەن. ءالىمحان - تەك شەشەن ەمەس، تەرەڭ ءبىلىمدى، بەس تىلگە دەيىن ەركىن سويلەگەن تۇلعا. ءبىر كەزدەسۋدە ءالىمحان سويلەپ بولعان سوڭ، ءاليحان: «سەن سويلەپ تۇرعان كەزدە، مەن ءبىر كوتەرىلىپ، ءبىر ءتۇسىپ، اتىلعالى تۇرعان جانارتاۋدىڭ ۇستىندە تۇرعانداي بولدىم» دەپ باعا بەرگەن ەكەن. ءالىمحان 1955-جىلى اقتالعاننان كەيىن ەلگە كەلگەندە، قالكەن باكەنبايەۆ اقساقالمەن ارالاسقان. سوندا ودان:«ءاليحاننىڭ ءبىلىمى قانداي ەدى؟» دەپ سۇراعاندا: «ءاليحاننىڭ ءبىلىمى - داريا. ءبىز سول دارياعا تامعان تامشى سياقتىمىز. ول توعىز تىلدە ەركىن سويلەپ، جازا الاتىن» دەپ باعا بەرگەن.
S. ءاليحان بوكەيحان 1866-جىلى 5-ناۋرىزدا دۇنيەگە كەلگەن. 1920-جىلى ءدال 5 -ناۋرىز كۇنى الاشوردا ۇكىمەتى كيرريەۆكوم قاۋلىسىمەن تاراتىلدى. ياعني تۋعان كۇنى ءوزى قۇرعان ۇلتتىق ۇكىمەتتىڭ رەسمي تۇردە جابىلعان كۇنىنە سايكەس كەلىپ تۇر. تاعى ءبىر سايكەستىك: 1953-جىلى 5-ناۋرىزدا ستالين ءولدى. بۇل دا ءاليحاننىڭ تۋعان كۇنىمەن تۇسپا-تۇس كەلگەن كۇن. ال 1918 -جىلدىڭ 27-قىركۇيەگىندە ءاليحاننىڭ اناسى بەگىم حانىم دۇنيەدەن وتكەن. 1937-جىلدىڭ 27-قىركۇيەگىندە ءاليحان بوكەيحان اتۋ جازاسىنا كەسىلدى.
سۇحباتتاسقان
قالياكبار ۇسەمحان ۇلى
