تازىنى قالاي دۇرىس كۇتىپ-باپتاۋ كەرەك - مامان پىكىرى
استانا. KAZINFORM - ءتۇپ تۇقىمدى تازىنى قالاي انىقتاۋعا بولادى جانە ونىڭ شىعۋ تەگىن قانداي قۇجاتتار دالەلدەيدى؟ ال ونى قالاي كۇتىپ- باپتاۋ كەرەك؟ بۇل سۇراقتارعا كينولوگ، تازى ءوسىرۋ ءىسىنىڭ مامانى ابزال دوسىمان Jibek Joly راديوسىنا بەرگەن سۇحباتىندا كەڭىنەن جاۋاپ بەردى.
ءار ەلدىڭ وزىندىك سيۆولىنا اينالعان جانۋارى بار. ول دۇنيەجۇزىنە تانىتاتىن ۆيزيتتىك كارتوچكاسى سياقتى. مىسالى، اۋستراليانىڭ سيمۆولى - كەنگۋرۋ، قىتايدىكى - پاندا، ال ۇندىستاندىكى - بەنگال جولبارىسى. مۇنداي بەينەلەر، ۇلتتىق بىرەگەيلىك پەن مادەني مۇرانىڭ اجىراماس بولىگى سانالادى. قازاقستاننىڭ دا ماقتان تۇتار قۇندىلىقتارى جەتەرلىك. سونىڭ ءبىرى - تازى. كونە داۋىردەن باستاۋ الاتىن قازاقى تازى - ۇلان-عايىر دالانىڭ بولمىسىن، ەركىن رۋحىن بەينەلەيتىن بىرەگەي اسىل تۇقىم.
كينولوگ ابزال دوسىمان بۇل بىرەگەي تۇقىمدى ساقتاپ، جاڭعىرتۋ ىسىمەن اينالىسىپ كەلەدى. ونىڭ ايتۋىنشا، 2023 -جىلى تازىنىڭ رەسمي ستاندارتتارى بەكىتىلدى. قازىر ءيتتىڭ ءتۇپ تۇقىمىنا سايكەستىگى وسى تالاپتار بويىنشا انىقتالادى.
- ماسەلەن، تازىعا ارنايى پاسپورت بەرىلەدى. وندا ءيتتىڭ قانى تازا ەكەنى جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلعانى كورسەتىلەدى. الەمدىك رەەستردە تۇقىم Kazakh Tazy اتاۋىمەن تىركەلگەن. قۇجاتتا كۇشىك كەزىنەن باستاپ ورناتىلاتىن چيپ ءنومىرى دە جازىلادى. سول ارقىلى ءيت تۋرالى بارلىق مالىمەت - اتى، يەسى، شىققان تەگى مەن تىركەلگەن جەرى انىقتالادى، - دەدى كينولوگ.
كينولوگتىڭ ايتۋىنشا، قازاق داستۇرىندە تازىنىڭ باعاسىن ساتۋشى ەمەس، ساتىپ الۋشى بەلگىلەگەن. ءيتتى تەگىن بەرۋ دە قۇپتالماعان. وعان قاتىستى سالت-داستۇرىمىزدە ىرىم- تىيىمدار بار. قازىر ينتەرنەتتە تازى ساتىلىمى ءجيى جاريالانادى. اسىرەسە استانادا ناقتى باعامەن ۇسىنىستار كوپ كەزدەسەدى. بۇل — قازىرگى زاماننىڭ ءۇردىسى. ال اتا- داستۇرىمىزدە ساتىپ الۋشى ءوزى ۇسىنعان باعادا تولەيدى، ساتۋشى سول باعاعا رازى بولادى.
— مەنىڭ ويىمشا، قازاقستاندا شامامەن 3 مىڭعا جۋىق تازى بار. بۇل — رەسمي دەرەك ەمەس. ناقتى ەسەپ جۇرگىزىلمەۋى مۇمكىن. مۇمكىن، ونى قازاقستان كينولوگتار وداعى تىركەپ وتىرعان شىعار، — دەيدى ساراپشى.
ابزال دوسىمان تازىنى ەرتە جاستان الۋعا كەڭەس بەرەدى. ءبىراق جاڭا تۋعان نەمەسە ەكى اپتالىق كەزىندە الۋ قاتاڭ تۇردە ۇسىنىلمايدى.
— ەڭ قولايلى ۋاقىت — ءۇش ايدان بەس ايعا دەيىن. وسى كەزەڭدە كۇشىك اناسىنان ماڭىزدى گورموندار الادى. سونىڭ ءبىرى — وكسيتوتسين. ول كەيىن مىنەز-قۇلقىنا اسەر ەتەدى. اگرەسسيانى ازايتۋعا كومەكتەسەدى، — دەدى ابزال دوسىمان.
تازىنى تەك جەكە ءۇي اۋلاسىندا ۇستاۋ شارت ەمەس. بۇل تۇقىمدى پاتەر جاعدايىندا باعىپ وتىرعاندار دا بار. الايدا مۇنداي جاعدايدا كۇشىكتىڭ تۇراقتى فيزيكالىق جۇكتەمە الۋىنا ەرەكشە ءمان بەرۋ كەرەك. ماماننىڭ ايتۋىنشا، تازىنى دەمالىس كۇندەرى قالا سىرتىنا شىعارىپ، ەركىن سەرۋەندەتۋ ءتيىمدى. ويتكەنى بۇل تۇقىم ءۇشىن كەڭىستىك پەن بەلسەندى قوزعالىس قاجەت.
— ەگەر مەزگىل مۇمكىندىك بەرسە، تازىنى اڭشىلىققا شىعارۋ وتە پايدالى. قالا تۇرعىندارى ءۇشىن بۇل جاقسى مۇمكىندىك. پاتەردە ۇستاسا دا، دەمالىس كۇندەرى وتباسىمەن قالا سىرتىنا شىعىپ، قاتىسا الادى. ءبىز كەيدە مەكتەپتەرگە دە بارىپ، شارا ۇيىمداستىرامىز، — دەدى كينولوگ.
ابزال دوسىمان ءوز تازىلارىمەن بىرگە استاناداعى شەتەلدىك وقۋشىلار ءبىلىم الاتىن حالىقارالىق مەكتەپتەرگە ءجيى بارادى. ونىڭ ايتۋىنشا، كەيىن ول بالالار ءوز ەلدەرىنە ورالعاندا قازاقستاندا قازاقى تازىنى كورگەندەرىن ايتىپ ماقاتانىپ جۇرەدى ەكەن. مامان مۇنداي مۇمكىندىكتى ۇلتتىق مادەني مۇرانى كەڭىنەن تانىتۋعا ءتيىمدى قۇرال رەتىندە قاراستىرادى. سونداي- اق ادامنىڭ جانۋارلارعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى تۋرالى پىكىر ءبىلدىردى.
— جانۋارعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك اركىمدە بار. ەۆوليۋتسيالىق تۇرعىدان ءبىز قوزعالىس جاسايتىن، كوزقاراسىمەن جاۋاپ بەرەتىن جانە قامقورلىقتى قاجەت ەتەتىن ءتىرى جانعا تەز باعىنامىز. جانۋارعا قامقورلىق جاساۋ جۇمساقتىقتى، قورعانىش ينستينكتىن جانە جىلىلىق سەزىمىن وياتادى. ءبىز شىنىمەن دە قامقورلىق كورسەتكەندەرىمىزگە باعىنا بەرەمىز. ەۆوليۋتسيا ءبىزدى ءتىرى جانعا قامقور بولۋعا باعىتتاعان، — دەپ اتاپ ءوتتى ساراپشى.
ادام بالاسىندا جانۋارلارعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك پەن جاۋاپكەرشىلىك كوبىنە بالالىق شاقتا قالىپتاسادى. كينولوگتىڭ ايتۋىنشا، بالا كەزىنەن مىسىق، ءيت، اتتى جاقسى كورگەن جانداردا ەمپاتيا مەن جاۋاپكەرشىلىك سەزىمى بەرىك ورنىعادى.
— جانۋارلار ادامنىڭ ەموتسياسىن ءتۇسىنۋدى جەڭىلدەتەدى. ولار داۋ تۋعىزبايدى جانە ەكىجۇزدىلىك تانىتپايدى. ادام ولاردىڭ جانىندا شىنايىلىقتى، ادالدىقتى ءارى تىنىشتىقتى سەزىنەدى. سوندىقتان جانۋارلارمەن قارىم- قاتىناس كوپشىلىككە پسيحولوگيالىق جەڭىلدىك سىيلايدى، — دەيدى ابزال دوسىمان.
سونداي-اق مامان باتىس ەلدەرىندەگى تاجىريبەگە نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا، سولتۇستىك امەريكادا «cow therapy» دەپ اتالاتىن باعىت كەڭ تاراعان. بۇل تاجىريبەدە قالا تۇرعىندارى فەرماعا بارىپ، سيىرلارعا تاماق بەرىپ، قامقورلىق جاساۋ ارقىلى تەراپيالىق اسەر الادى.
ايتا كەتەيىك، ەندى ەلىمىزدە تازى مەن توبەت تۋرالى عىلىمي دەرەكتەر ءبىر بازادا جيناقتالدى.
اۆتور
ارۋجان ارمان قىزى
