تازالىققا باستار جول: زايساننان استاناعا دەيىنگى ونەگەلى ساپار
استانا. KAZINFORM - قازىرگى تاڭدا ەكولوگيالىق ماسەلەلەر بۇكىل الەم ءۇشىن وزەكتى تاقىرىپتاردىڭ بىرىنە اينالدى. قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى، تابيعي رەسۋرستاردىڭ ازايۋى جانە ەكولوگيالىق مادەنيەتتىڭ تومەندىگى ادامزاتقا ۇلكەن قاۋىپ توندىرۋدە. وسىعان بايلانىستى قازاقستاندا تابيعاتتى قورعاۋ مەن تازالىقتى ساقتاۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى باستامالاردىڭ ءبىرى - «تازا قازاقستان» جالپى ۇلتتىق اكسياسى جۇزەگە اسىرىلا باستادى.
«تازا قازاقستان» - ءبىر كۇندىك ناۋقان ەمەس
«تازالىق ءار ادامنان، ءار ۇيدەن، ءاربىر كوشە مەن ءار قالادان باستالۋى كەرەك. ويتكەنى «تازا قازاقستان» - بۇل ءبىر كۇندىك ناۋقان ەمەس، بۇل - ءبىزدىڭ ءومىر سالتىمىز» دەپ پرەزيدەنت قاسىم-جومارات توقايەۆ اتاپ وتكەندەي، باستاپقىدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان بۇل جوبا بۇگىندە حالىق اراسىندا كەڭ قولداۋ تاۋىپ، كۇندەلىكتى ءومىردىڭ ءبىر بولىگىنە، يگى داعدىعا ءارى ۇلكەن قوعامدىق قوزعالىسقا اينالىپ ۇلگەردى. ياعني، بۇل تەك ءسوز جۇزىندە ايتىلاتىن نەمەسە مەملەكەتتىك ورگاندار ۇيىمداستىراتىن مەزگىلدىك شارا عانا ەمەس، ءاربىر ازاماتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن سانالى ارەكەتىن تالاپ ەتەتىن تۇراقتى ۇردىسكە ۇلاستى دەسەك، بۇعان شىعىستاعى زايسان اۋدانىنان ەلورداعا دەيىن 1300 شاقىرىم جول بويىنداعى قوقىستى تەرىپ كەلگەن قاراپايىم ازاماتتاردىڭ ەڭبەگى دە ايقىن دالەل بولماق.
ەرلى-زايىپتى تولقىن مۇراتباي مەن سەتەرحان قابدەش قىزىنىڭ پرەزيدەنتتىڭ «تازا قازاقستان» باستاماسىنا ءۇن قوسۋ، جاستاردى تازىلىقتى ءسۇيىپ، ەلىمىزدىڭ ەكولوگيالىق ورتاسىن قورعاۋعا شاقىرۋ ماقساتىنداعى بۇل ساپارى 10-ناۋرىز كۇنى باستالىپتى. اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا بايلانىستى العاشقى كۇندەرى ايالداۋعا تۋرا كەلگەنىمەن، كەيىن تاڭعى ساعات تورتتەن تۇنگى ون بىرگە دەيىن تىنىمسىز ەڭبەك ەتكەن ولار 11 كۇن بويى جول بويىنداعى قوقىستى تەرىپ، 21-ناۋرىز كۇنى ءتۇس اۋا استاناعا جەتتى.
بيىل 58 جاستاعى تولقىن قاراپايىم ەڭبەك ادامى. ازداپ مال ءوسىرىپ، كەيدە قارا جۇمىس ىستەپ وتباسىن اسىراپ وتىرعان ول وسىدان 20 شاقتى جىل بۇرىن «وزگە ەلىندە سۇلتان بولعانشا، ءوز ەلىڭدە ۇلتان بول» دەگەندەي «قازاقستانعا بارىپ كوشە سىپىرىپ، قوقىس تەرسەم دە جان باعام» دەگەن ماقساتپەن اتاجۇرتقا قونىس اۋدارىپ، زايسان وڭىرىنە ىرگە كومىپتى.
- شەتەلدەن ساياحاتتاي كەلگەن تۋريستەر كورىنىسى كوز سۇرىندىرەتىن كورىكتى جەرلەرىمىزدە شاشىلىپ جاتقان قوقىستى كورگەندە ەركىسىز باس شايقاپ، شاشىلىپ جاتقان قوقىستى جيناپ تەرگەنىن تالاي كوردىم. قازاق حالقى ەجەلدەن تابيعاتتى سۇيەتىن حالىق قوي، دەسە دە وزگە ەلدەن ساياحاتتاي كەلگەن سول شەتەلدىكتەردىڭ ءبىر كورىپ كەتۋگە كەلگەن اۋماعىنداعى قوقىستى تەرگەنى ماعان تازالىقتىڭ، ەكولوگيالىق ورتانىڭ تازالىعىن ساقتاۋدىڭ ادامزاتتىڭ ەڭ اسىل قۇندىلىعى ەكەنىن شىنداپ ءتۇسىندىردى، - دەيدى تولقىن.
10 كۇندە 10 توننا قوقىس تەردى
تولقىن جول بويىنىڭ قوقىسقا تولىپ، مانات دالامىزدا قوقىستىڭ شاشىلىپ جاتقانىن نامىس دەپ سانايدى.
- بىردە زايسان اۋدانىندا جول جوندەۋ جۇمىستارىن ىستەپ ءجۇر ەدىك، كولىكتەن ءبىر توپ شەتەلدىك كەلىپ تۇسە قالدى. قايتا- قايتا فوتوعا ءتۇسىپ، ۋ-شۋ بولعانىنان-اق ءبىزدىڭ تۇمسا تابيعاتىمىزعا تامسانىپ تۇرعاندارى كورىنىپ تۇر. الايدا سول ساياحاتشىلار جول جيەگىندە شاشىلىپ جاتقان قوقىستى كورگەندە، كوڭىل كۇيلەرى كۇرت وزگەرىپ، ءبىر-بىرىنە ءبىر نارسەنى كورسەتىپ، تۇسىنبەگەندەي يشارا جاساي باستادى. سول ءسات مەنىڭ جۇرەگىمە قاتتى ءتيدى. كەڭ-بايتاق، سۇلۋ دالامىزدىڭ وسىنداي بەيقامدىقتىڭ سالدارىنان لاستانىپ جاتقانى نامىسىما ءتيدى. مىنە، ءدال وسى جاعداي مەنى ويلاندىرىپ، تابيعاتتى تازارتۋ ىسىنە ءوز ۇلەسىمدى قوسۋعا يتەرمەلەگەن نەگىزگى سەبەپتەردىڭ ءبىرى بولدى، - دەيدى ول.
تولقىننىڭ ءوزى كولىك جۇرگىزە المايتىندىقتان، بۇل ساپاردا وعان جۇبايى سەتەرحان سەرىك بولعان. ول ءبىر جاعىنان كولىك جۇرگىزسە، ەكىنشى جاعىنان وتاعاسىنىڭ اس-سۋىن دايىنداپ، بار اۋىرتپالىقتى بىرگە كوتەرگەن. ماسساج ورتالىعىندا جۇمىس ىستەيتىن سەتەرحان ءۇشىن مۇنداي الىس ساپار - ۇلكەن سىناق بولدى. «اۋىل ىشىندە عانا كولىك جۇرگىزگەنىم بولماسا، مۇنداي ۇزاق جولعا شىعىپ، ۇلكەن قالالارعا بارىپ كورمەپپىن. ءبىراق سەمەي سياقتى ءىرى قالالاردان وتكەندە جول پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى بىزگە ارنايى جول باستاپ، قاۋىپسىز شىعارىپ سالىپ وتىردى» دەيدى ول.
تولقىن مەن سەتەرحاننىڭ بۇل باستاماسىنا زايسان قالاسىنىڭ، زايسان اۋداننىڭ باسشىلارى دا قۋاتتى قولداۋ كورسەتىپ اۋداننان سالتاناتتى تۇردە شىعارىپ سالىپتى. «زايسان اۋدانىنان شىققاندا تۇرعىندار دا قولداۋ كورسەتىپ، 12 شاقىرىم جول بويىنان ءبىر گازەل قوقىس تەردىك. ال ودان بەرى قارايعى جولدا تەرگەن قوقىستى ماشينامىزدىڭ ارتىنا سالىپ الىپ، قوقىس پوليگوندارىنا جەتكىزىپ وتىردىق. جول بويى دا بىزگە قولداۋ كورسەتىپ، بىزگە ءبىر ەكى ساعات قوقىس تەرىسكەن ازاماتتار دا، جينالعان قوقىستى كولىككە سىيعىزا الماي جاتقاندا كولىكتەرىنە سالىپ الىپ كەتكەن ازاماتتار دا از بولعان جوق. كەيبىر جولاۋشىلار بىزبەن بىرگە بىرنەشە شاقىرىم ءجۇرىپ، قوقىس جيناۋعا كومەكتەستى، اسىرەسە، وسكەمەن قالاسىنىڭ ورىنباسار اكىمى «سىزدەردىڭ بۇل باستامالارىڭىز جاستارعا ۇلگى» دەپ ءبىر توپ جاس ەرىكتىلەردى ەرتىپ كەلىپ جارتى كۇن جول بويىنان قوقىس تەرىستى» دەيدى تولقىن وزدەرىنە قولداۋ كورسەتكەن ازاماتتاردىڭ دا ەڭبەگىن ەمىرەنە ەسكە الىپ.
- اۋداننان شىعاردا 50 كەلىلىك 1000 قاپ الىپ شىققان ەدىك. سول مىڭ قاپ استاناعا جەتكەندە تاۋسىلدى، - دەيدى تولقىن.
وسى تۇستا قاراپايىم ءبىر ەسەپكە نازار اۋدارايىق. ەگەر ءار قاپقا كەمىندە 10 كەلى قوقىس سالىندى دەسەك، ەرلى-زايىپتى تولقىن مەن سەتەرحان نەبارى 11 كۇننىڭ ىشىندە شامامەن 10 توننا قوقىس جيناعان بولىپ شىعادى. بۇل - ءبىر وتباسىنىڭ كۇشىمەن اتقارىلعان وراسان زور ەڭبەك.
«ەلىمە ماسىل بولعىم كەلمەيدى»
- ءبىزدىڭ كولىگىمىز 1996 -جىلعى ەسكى «نيسسان». ءبىز تۇراتىن كەڭساي اۋىلى مەن زايساننىڭ اراسى شامامەن 12 شاقىرىم عانا. كولىگىمىز كەيدە سول قىسقا جولعا دا جەتپەي قالاتىن كەزدەرى بولادى. ءبىراق وسى جولى اللانىڭ قولداۋىمەن، حالىقتىڭ تىلەگىمەن استاناعا دەيىن امان-ەسەن جەتتىك. جول بويى بىردە-ءبىر رەت بۇزىلعان جوق. تەك جولدا دوڭعالاعىمىزدىڭ قيساڭداپ كەلە جاتقانىن كورگەن ءبىر ازاماتتار ت ج و-عا اپارىپ جاساتىپ بەردى، بىزدەن ءبىر تيىن العان جوق، - دەدى سەتەرحان.
«ارينە، قيىندىقتار دا بولدى. كەي كۇندەرى شارشاپ، السىرەگەن ساتتەرىم دە كەزدەستى. قارلى بوراندا اداسىپ تا كەتە جازدادىق. ءتىپتى، مىنا قىلىقتارىڭ نە، ەستەرىڭ دۇرىس پا دەپ كەلەمەجدەگەندەر دە بولدى» دەيدى ولار.
ءبىزدى ايرىقشا ءتانتى ەتكەنى - تولقىننىڭ قايسار جىگەرى مەن ەلىنە دەگەن شىنايى سۇيىسپەنشىلىگى. توسىن جاعىدايعا تاپ بولىپ، 8 جەردەن مەرتىككەن ونىڭ كەزىندە مۇگەدەك رەتىندە تىركەلىپ، ازىناۋلاق تيىن-تەبەن تابۋىنا دا مۇمكىندىك بولعاندا ول ءوزى باس تارتىپتى. «مەن بۇل ەلدەن الام دەپ كەلگەم جوق، نە بەرە الام دەپ كەلدىم. مۇگەدەكپىن دەپ ەلىمە ماسىل بولعىم كەلمەيدى دەپ المادىم» دەيدى. بۇل - ناعىز ازاماتتىق ۇستانىم، بيىك رۋح پەن ەلگە دەگەن ادالدىقتىڭ كورىنىسى. بۇگىنگى قوعامدا كەرىسىنشە، ءتۇرلى سىلتاۋ ىزدەپ، «اۋرۋمىن»، «مۇگەدەكپىن» دەپ جەڭىل جولمەن پايدا تابۋدى كوزدەيتىندەر دە كەزدەسەدى. ال تولقىننىڭ ارەكەتى - سول تۇسىنىككە مۇلدە قاراما- قارسى، ناعىز ەڭبەكقورلىق پەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ۇلگىسى.
- ارينە، ءبىز بۇل قادامعا ات-اتاعىمىزدى شىعارايىق دەپ نەمەسە ەرىككەننەن بارعان جوقپىز. ءبىزدىڭ قوقىس تەرگەنىمىزدەن جول بويى بىردەن تاپ-تازا بولىپ كەتپەيتىنى بەلگىلى. ءبىزدىڭ ماقسات - حالىققا ۇلگى كورسەتۋ، تازالىققا دەگەن كوزقاراستى وزگەرتۋ، ءار ادامنىڭ جۇرەگىنە تابيعاتتى ايالاۋ سەزىمىن وياتۋ. ەگەر وسى ارەكەتىمىز ارقىلى ءبىر ادام بولسا دا ويلانسا، ءبىر ادام بولسا دا قوقىسىن جەرگە تاستامايتىن بولسا - ءبىز ءۇشىن ەڭ ۇلكەن جەتىستىك سول، - دەيدى تولقىن.
كوپكە ۇلگى كورسەتىپ، «تازا قازاقستان» باستاماسىنا ۇلگىلى ادەتتەرىمەن ءۇن قوسقان ەرلى-زايىپتىلاردى استانا جۇرتشىلىعى دا ۇلكەن قۇرمەتپەن قارسى الدى. قازاق جوسىنى بويىنشا شاپان جاۋىپ، قۇرمەت كورسەتتى.
- تولقىن مەن سەتەرحاننىڭ بۇل ساپارى - كوپكە ۇلگى بولاتىن تاعىلىمدى ءىس. بۇل - ناعىز وتانشىلدىقتىڭ، ەلگە دەگەن جاناشىرلىقتىڭ ايقىن كورىنىسى، - دەدى ولاردى الدىنان شىعىپ قارسى العان بىلىكتى دارىگەر، «دانامەد» ەمدەۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى جەڭىس قاليازىم ۇلى.
تولقىن استانادا ءبىر كۇن كوكتەمگى تازالىق ناۋقانىنا دا قاتىسۋدى جوسپارلاپ وتىر.
- ەلوردا - ەلىمىزدىڭ جۇرەگى. «تازا قازاقستان» اياسىنداعى ساپارىمىزدى وسىندا، كوپشىلىكپەن بىرگە تازالىق جۇمىستارىنا قاتىسىپ تۇيىندەسەك دەيمىز. بۇل - ءبىز ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە، - دەيدى ول.
قىسقاسى، «ءبىز، ءتۇپتىڭ تۇبىندە، تابيعاتتىڭ بايلىعىنا جانە كۇندەلىكتى تۇرمىس-تىرشىلىگىمىزگە نەمقۇرايلى قارايتىن جاعىمسىز ادەتتەن ءبىرجولا ارىلۋىمىز قاجەت. تازالىقتى ساقتاۋ جانە تابيعاتتى ايالاۋ ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالۋعا ءتيىس. وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ءبارى وسىنى ۇستانادى»، دەپ مەملەكەت باسشىسى توقايەۆ ايتقانداي، تولقىن مەن سەتەرحاننىڭ بۇل ەڭبەگى - ءبىر وتباسىنىڭ عانا جەتىستىگى ەمەس، بۇكىل قوعامعا وي سالاتىن، ءار ازاماتتى جاۋاپكەرشىلىككە شاقىراتىن ونەگەلى ءىس. تابيعاتتى قورعاۋ - ءارقايسىمىزدىڭ پارىزىمىز، ال تازالىق - ۇلت مادەنيەتىنىڭ ايناسى.
قالياكبار ۇسەمحان ۇلى
