تاريحتاعى قازاق پەن قازاق سوعىسقان وقيعا

استانا. قازاقپارات  - ەسىم حان (1565 - 1628) - 1598- 1628 -جىلدارى ارالىعىندا قازاق حاندىعىندا بيلىك ەتكەن حان. ەسىم حان قازاق تاريحىندا «ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم» دەگەن اتپەن ايگىلى بولدى، وعان بۇل اتاق 1598 -جىلى اعاسى تاۋەكەل حانمەن بىرگە ماۋەرەنناھرعا جاساعان جورىقتا ەرەكشە كوزگە تۇسكەنى ءۇشىن بەرىلگەن ەكەن.

ەسىم حان - شىعاي حاننىڭ بالاسى، بۇرىن قازاق حاندىعىنىڭ تۇركىستان قالاسىنداعى حان ورداسىندا تۇرعان.

ەسىمحاننىڭ ءوز باسىنا كەلەتىن بولساق ول شىعاي حاننىڭ 12 ۇلىنىڭ ءبىرى. اناسىنىڭ ەسىمى جانىمبيكە. ەسىم 1578- جىلى تۋىلعان، 1588 -جىلى سوزاقتا وتكەن قۇرىلتايدا 10 جاستا عانا ەدى. وسى جيىندا ونىڭ اعاسى 26 جاسار تاۋەكەل سۇلتان حان سايلاندى. 1598- جىلى تاۋەكەل مەن ەسىم باستاعان قازاق قولى تاشكەنت، سامارقان، بۇحارا ءۇشىن سوعىستا 100 مىڭعا جەتىپ جىعىلدى. بۇل سوعىسقا 120 سۇلتان ءوز قولدارىمەن قاتىستى.

20 جاسار ەسىم حان 20 مىڭدىق قولىمەن سامارقانعا بەتتەدى، 36 جاسار تاۋەكەل حان 70-80 مىڭدىق قولمەن بۇحارانى قورشادى. بۇل اسكەردىڭ الدىڭعى اۆانگاردتىق شەبىن ەسىم مەن تاۋەكەلدىڭ ۇلكەن اعاسى وندان سۇلتاننىڭ (1583 ج. ق. ب.) ۇلى قاينار- كۇشەك باسقاردى. بۇل كوكتەمگى جانە كۇزگى سوعىس دەپ بولىنەتىن شايقاستا تاۋەكەل حان جاراقات الىپ تاشكەنتتە قايتىس بولادى، قاينار كۇشەك سۇلتاندا سوعىستا قازا تابادى. سوعىستىڭ ناتيجەسىندە تاشكەنت، تۇركىستانمەن بىرگە سىردىڭ ەكى بويىنداعى 30 قالا قازاق حاندىعىنىڭ قول استىنا ءوتتى.

سوعىستا قازا تاپقاندار اۋەلگىدە تاشكەنتكە ۋاقىتشا جەرلەنەدى، سوڭىرا، ەسىم حاندىق بيلىكتى قولىنا العان سوڭ، 1599-1600 ج ج. شاماسىندا، اعاسى تاۋەكەلمەن بىرگە قازا بولعان سۇلتاندار مەن باتىرلاردى تۇركىستانعا قايتا جەرلەيدى. الايدا، 1603 - جىلى قاراقالپاق ءابد ءال-عاپپار تۇركىستاندا حان سايلانىپ، ەسىممەن بولعان 12 كۇندىك سوعىستا جەڭىسكە جەتەدى. دەگەنمەن، 1605 - جىلى تاشكەنت تۇبىندەگى قاراقامىستا بولعان سوعىستا ەسىم حان ءابد ءال-عاپپاردى ءوز قولىمەن ولتىرەدى.

ەسىم حان تۇركىستاندا حاندىق قۇرعانىمەن جولى ۇلكەن تۇرسىن حان تاشكەنتتە اعا حان دەپ ەسەپتەلدى. ەسىم حان شىعىس تۇركىستانعا قونىس اۋدارىپ، سوندا 1623- جىلى دەيىن تۇرادى، وسى جىلى تۇرسىن حاننىڭ شاقىرۋىمەن، ءوز قولىن باسقارىپ، ونىڭ انديجانعا جاساعان جورىعىنا قاتىسادى جانە تۇركىستانعا قونىس تەبەدى.
ەسىم حان ۇنەمى جورىقتا جۇرگەن قولباسى، ول وسىنداي ءبىر جورىقتا جۇرگەنىندە، 1626 - جىلى تۇرسىن حان ونىڭ ورداسىن شاۋىپ، اناسىن، ايەلدەرى مەن بالا-شاعاسىن تۇتقىنعا الىپ كەتەدى. ول ءومىر بويى ەسىم حاننان قاۋىپتەنىپ، سەنىمسىزدىك ءبىلدىرىپ جۇرەتىن، اقىرى ەسىم حان وعان سوعىس اشىپ، ەكى اسكەر سايرام تۇبىندە كەزدەسەدى دە تۇرسىن حان جەڭىلىپ تاشكەنتكە شەگىنەدى.

تاشكەنت تۇبىندە بولعان شايقاستا تۇرسىننىڭ ءوز ادامدارى حاندى ولتىرەدى، بۇل سوعىستا قازاق رۋلارى نايمان، قوڭىرات، ارعىن، دۋلات، قاتاعان، سىرگەلى جانە ت. ب. ەكىگە ءبولىنىپ قازاق پەن قازاق سوعىسادى. تۇرسىن حاندى تولىق جاقتاعان ۇلكەن ساندى قاتاعان تايپاسى توز- توز بولىپ تاراپ كەتتى. 200 مىڭداي قاتاعاننىڭ ءبىر بولىگى سوعىستا قىرعىن تاپسا، ءبىر بولىگى اۋعانستانعا كوشىپ، ۇساق- تۇيەك اتالارى قوڭىراتتاردىڭ جانە ت. ب. اراسىنا ءسىڭىسىپ كەتتى. 

ەسىم حان 1626 ج. قازاق حاندىعىنىڭ بيلىگىن قولىنا ەكىنشى رەت الىپ، تۇركىستاندى استانا دەپ جاريالاپ، مەملەكەتتى نىعايتۋ ماقساتىندا رەفورمالار جۇرگىزىپ، زاڭدار قابىلداپ، «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» دەپ اتالىپ كەتكەن زاڭدار كودەكسىن قالىپتاستىردى.