تاقيا تۋرالى قاتە تۇسىنىكتەر: ءسىز دە بىلمەۋىڭىز مۇمكىن
استانا. KAZINFORM - «تاقيانى پاك قىز كيەدى» دەگەن تۇسىنىك قازاق قوعامىندا بۇرىننان بار. الايدا بۇگىن بۇل ۇعىم قانشالىقتى ساقتالدى؟
سوڭعى ۋاقىتتا سانگە اينالعان تاقيانى جاس قىزدار عانا ەمەس، كەلىنشەكتەر مەن ەگدە جاستاعى ايەلدەردىڭ كيۋى جيىلەپ كەتتى. ءتىپتى ونى حيدجابتىڭ ۇستىنەن تاعۋ ءۇردىسى دە بايقالادى. «پاك قىزدىڭ باس كيىمى» دەگەن ۇعىم - شىندىق پا، الدە ۋاقىت وزگەرتكەن تۇسىنىك پە؟ ماسەلەنىڭ ءمانىسىن سارالاپ كوردىك.
بۇگىندە اشىق ءتۇستى ماتادان تىگىلىپ، مونشاقپەن، ويۋ-ورنەكپەن كومكەرىلگەن تاقيالار Instagram جەلىسىندە ەرەكشە ترەندكە اينالدى. الايدا بۇل ءۇردىس قوعامدا ءتۇرلى پىكىر تۋعىزىپ وتىر. ءبىرى تاقيانى تەك بويجەتكەن قىزدارعا ءتان باس كيىم دەپ ساناسا، ەندى ءبىرى ۇلتتىق مۇرانى ناسيحاتتاۋ تۇرعىسىنان ونى كەز كەلگەن ايەلدىڭ كيۋىنە قارسى ەمەس.
ال شىن مانىندە، تاقيانى «پاك قىزدىڭ باس كيىمى» دەۋ قانشالىقتى نەگىزدى؟ تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، تاقيا - قازاق قىزدارىنىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىستا كيگەن جەڭىل باس كيىمى. ول كوبىنە بويجەتكەن كەزەڭمەن بايلانىستىرىلىپ، نازىكتىك پەن پاكتىكتىڭ سيمۆولى رەتىندە قابىلدانعان. ال تۇرمىسقا شىققان ايەلدەردىڭ باس كيىمدەرى - كيمەشەك پەن جاۋلىق ولاردىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىن ايقىنداپ وتىرعان.
وسى تۇرعىدان قاراعاندا، تاقيا تەك ساندىك ەلەمەنت ەمەس، بەلگىلى ءبىر جاس پەن كەزەڭدى بىلدىرەتىن مادەني بەلگى بولعان. بۇگىنگى قولدانىس پەن ءداستۇرلى تۇسىنىكتىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق تا ءدال وسى تۇستان بايقالادى.
تاقيانى كىم كيۋى كەرەك؟
دراماتۋرگ سايا قاسىمبەك قازاق قوعامىندا باس كيىمنىڭ تەك ساندىك ەمەس، تەرەڭ الەۋمەتتىك ءارى تاربيەلىك ءمانى بارىن ايتادى. بۇرىن باس كيىمگە قاراپ ادامنىڭ جاسىن، قوعامداعى ورنىن، ءتىپتى وتباسىلىق مارتەبەسىن دە وڭاي اجىراتاتىن.
قازاقتا باس كيىم - ادامنىڭ كىم ەكەنىن ايقىندايتىن بەلگى. ءتىپتى يەسى جوق باس كيىمدى كورسە دە، «مىناۋ ءبۇلدىرشىن قىزدىكى، مىناۋ بويجەتكەندىكى، جاس كەلىنشەكتىكى، ال مىناۋ بايبىشەنىڭ كيمەشەگى ەكەن» دەپ اجىراتا العان. ياعني، ءار جاستىڭ، ءار كەزەڭنىڭ وزىنە ءتان باس كيىمى بولعان، - دەيدى ول.
دراماتۋرگتىڭ سوزىنشە، تاقيانى قازاق بالاسىنا كىشكەنتايىنان كيگىزگەن. بۇل تەك ءداستۇر ەمەس، دەنساۋلىق پەن قورعانىسقا دا بايلانىستى.
بالا اپىل-تاپىل باسقان كەزدەن باستاپ تاقيا كيگەن. ءسابيدىڭ باسىنداعى جۇمساق جەرى بولادى، سول جەرىن سۋىقتان، جەلدەن قورعاۋ ءۇشىن تاقيانى كيگىزەتىن. سونىمەن قاتار باس كيىم - اسەمدىكتىڭ، سۇلۋلىقتىڭ بەلگىسى. ادام قانداي باس كيىم كيسە دە، ونىڭ اجارى اشىلىپ، كەلبەتى وزگەرەدى، - دەيدى سايا قاسىمبەك.
تاقيا تەك تۇرمىستىق قاجەتتىلىك ەمەس، ەستەتيكالىق مانگە دە يە. ۇكىلى تاقيا قىز بالانىڭ نازىكتىگىن، كوركىن ايقىنداي تۇسەدى.
ۇكىلى تاقيا قىزدىڭ سۇلۋلىعىن اشادى. ۇكىسى جەلبىرەپ، بويجەتكەننىڭ كوركىن ارتتىرىپ تۇرادى. بۇل - تەك اشەكەي ەمەس، سونىمەن بىرگە ءتىل-كوزدەن ساقتايدى دەگەن سەنىم بار، - دەيدى.
سونداي-اق دراماتۋرگ قىز بالا بويجەتكەن كەزەڭگە جەتكەندە بورىك كيگەنىن، ال اۋقاتتى وتباسىلاردا قاسابا سياقتى ءساندى باس كيىمدەر بولعانىن اتاپ ءوتتى.
قاسابا - كوبىنە باي، تورە اۋلەتىنىڭ قىزدارى كيگەن باس كيىم. وعان كۇمىس تەڭگەلەر تاعىلىپ، اۋلەتتىڭ داۋلەتىن، ءسان-سالتاناتىن كورسەتكەن، - دەدى.
الايدا سايا قاسىمبەك بۇگىنگى قوعامدا وسى ءداستۇرلى جۇيەنىڭ بۇزىلىپ بارا جاتقانىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى.
قازىر 50 گە كەلگەن ايەلدەردىڭ تاقيا كيىپ جۇرگەنىن كورەمىز. بۇل - تاقيانىڭ ءمانىن تۇسىنبەۋدەن تۋعان ارەكەت. تاقيا - پاك قىزدىڭ باس كيىمى. ال تۇرمىسقا شىققان، بالا سۇيگەن ايەلدىڭ وزىنە ءتان باسقا باس كيىمى بار، - دەيدى.
ونىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي ءۇردىس ساحنادا دا بايقالادى. كەيبىر ونەر ادامدارى تاقيانى تەك ءسان ءۇشىن كيىپ، ونىڭ ماعىناسىنا ءمان بەرمەيدى.
ساحناداعى ءار كيىم - كورەرمەنگە ۇلگى. سوندىقتان ونىڭ تاربيەلىك ءمانى بولۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي، كەيبىر انشىلەر وسىنى ەسكەرە بەرمەيدى، - دەيدى دراماتۋرگ.
سونداي-اق قازاق داستۇرىندە تۇرمىسقا شىققان ايەلگە تاقيا كيۋگە تىيىم سالىنعانىن جەتكىزدى.
بوساعا اتتاعان ايەل تاقيا كيمەگەن. بۇل - قالىپتاسقان ءتارتىپ. ءتىپتى ۇزاتىلعان قىزدىڭ تاقياسىن كەيىن سىڭلىلەرىنە كيگىزىپ، «جاقسى جەرگە بارسىن» دەپ ىرىمداعان. قازاقتىڭ ءار داستۇرىندە ۇلكەن ءمان بار. باس كيىم دە سونىڭ ءبىرى. سوندىقتان ونى تەك ءسان رەتىندە ەمەس، ونىڭ ءمانىن ءتۇسىنىپ قولدانۋ كەرەك، - دەدى دراماترۋگ سايا قاسىمبەك.
حيدجابتىڭ ۇستىنەن تاقيا كيۋ دۇرىس پا؟
ال ەتنوگراف تۇرار ءساتتار قىزى تاقيانىڭ قايتادان سانگە ەنۋى قۋانتارلىق قۇبىلىس دەپ وتىر. الايدا بۇل جاعداي قوعامدا تۇسىنبەۋشىلىك تۋدىرىپ وتىر.
بۇگىندە تاقيا ترەندكە اينالدى. ءبىراق «قازاقشا كيىنۋدىڭ ءجونى وسى ەكەن» دەپ ونىڭ ءمانىن ەسكەرۋسىز قالدىرۋعا بولمايدى. ءداستۇرلى تۇسىنىكتە تاقيا بەلگىلى ءبىر جاس پەن الەۋمەتتىك كەزەڭگە عانا ءتان بولعان. تاقيانى نەگىزىنەن تۇرمىسقا شىقپاعان قىزدار، بويجەتكەندەر كيگەن. ال ءقازىر ونى كەلىنشەكتەر دە، ءتىپتى ۇلكەن اجەلەر دە كيىپ ءجۇر. ءار نارسەنىڭ ءوز ورنى بار. جاستار كەيدە تاڭ قالادى: «اپاي، قازىر اپالار دا قىز سياقتى تاقيا كيەدى» دەيدى. سوندا جاس ەرەكشەلىگى قايدا قالادى؟، - دەيدى تۇرار ءساتتار قىزى.
ونىڭ پىكىرىنشە، ۇلكەن بۋىن وكىلدەرى جاس ۇرپاققا تەك سوزبەن ەمەس، ىسىمەن دە ۇلگى بولۋى كەرەك. ۇلتتىق كيىم تەك ءسان ەمەس، تاربيە قۇرالى ەكەنىن ايتادى.
ءوزىمىز تاقيا كيىپ ءجۇرىپ، كەلىنگە «ورامال تارت» دەپ قالاي ايتامىز؟ قازاقتا ءار جاسقا ساي كيىم بولعان. كيىمىنە قاراپ ادامنىڭ جاسىن، تۇرمىس جاعدايىن، ءتىپتى قاي ورتاعا جاتاتىنىن انىقتاعان، - دەيدى ول.
ەتنوگرافتىڭ سوزىنشە، قىز بالا 3 پەن 18 جاس ارالىعىندا ۇكىلى تاقيا كيگەن، بويجەتكەن كەزدە كامشات بورىككە اۋىسقان، ال كەلىن جاۋلىق، انا كيمەشەك كيگەن.
ول - قازىرگى قوعامدا ۇلتتىق كيىم ۇعىمىنىڭ بۇرمالانىپ جۇرگەنىنە الاڭداۋلى.
قازىر كەز كەلگەن ويۋ سالىنعان كيىمدى ۇلتتىق كيىم دەپ ءجۇر. بۇل - دۇرىس ەمەس. ۇلتتىق كيىم مەن ءەتنوستيلدى اجىراتا ءبىلۋ كەرەك. ۇلتتىق كيىم - تاريحى قالىپتاسقان ناقتى ۇلگى، ال ەتنوستيل - سونىڭ زاماناۋي نۇسقاسى عانا، - دەيدى تۇرار ساتتار قىزى.
قازىرگى تاڭدا بازاردا قىرعىز جانە قىتايدان اكەلىنگەن ساپاسىز باس كيىمدەر قاپتاپ كەتكەن.
ساپاسى ناشار، سىرتتان كەلگەن باس كيىمدەر كوپ. بۇل ۇلتتىق كيىمنىڭ بەدەلىنە اسەر ەتەدى. مۇنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان ۇلتتىق كيىم ءوندىرىسىن قولداۋ قاجەت، - دەدى ول.
سونداي-اق بۇگىندە ءدىن جولىنداعى كەيبىر قىز-كەلىنشەكتەردىڭ حيدجابتىڭ ۇستىنەن تاقيا كيۋى جيىلەپ بارادى. بۇل - ءمانى مەن شىعۋ تەگى بولەك ەكى دۇنيەنىڭ قاتار قولدانىلۋى.
تاقيا - ءداستۇرلى تۇردە تۇرمىسقا شىقپاعان قىز بالانىڭ باس كيىمى. ال حيدجاب - اراب مادەنيەتىنەن ەنگەن ءدىني كيىم. سوندىقتان ولاردىڭ ماعىناسى مەن قىزمەتى ەكى ءتۇرلى، - دەدى ەتنوگراف.
قازاق داستۇرىندە بويجەتكەن قىزداردىڭ ورامال تاقپاعانىن ەسكە سالادى. ۇلتتىق كيىم تەك سىرتقى كورىنىس ەمەس، ول - تاربيە مەن تانىمنىڭ كورىنىسى. سوندىقتان وزگە مادەني ەلەمەنتتەردى ارالاستىرىپ قولدانۋ ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ باستاپقى ءمانىن وزگەرتۋى مۇمكىن.
بۇگىندە قوعامدا، اسىرەسە جاس بۋىن اراسىندا كوز ۇيرەنۋ ارقىلى ءتۇرلى تۇسىنىكتەر قالىپتاسادى. ەگەر وسىنداي ۇردىستەر جالعاسا بەرسە، ۋاقىت وتە كەلە «حيدجاب - قازاقتىڭ ءداستۇرلى كيىمى» دەگەن جاڭساق پىكىردىڭ قالىپتاسۋ قاۋپى بار، - دەيدى ول.
تۇرار ءساتتار قىزى قازاق قوعامىندا سوڭعى جىلدارى ەلىكتەۋشىلىك باسىم بولىپ بارا جاتقانىن دا جاسىرمادى. ونىڭ ايتۋىنشا، كەي جاعدايدا ءوز ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزدى تەرەڭ تانىپ-بىلمەي جاتىپ، وزگە مادەنيەتكە بەيىمدەلۋ بەلەڭ الىپ وتىر.
وسىعان بايلانىستى ەتنوگراف ۇلتتىق قۇندىلىقتى ساقتاۋ مەن ناسيحاتتاۋدا جۇيەلى قادام قاجەت ەكەنىن العا تارتتى.
ۇلتتىق كيىمگە قاتىستى ناقتى ۇستانىمدار قالىپتاستىرىپ، ونى قورعاۋ، زەرتتەۋ جانە دۇرىس ناسيحاتتاۋ باعىتىندا ارنايى تەتىكتەر قاجەت، - دەدى.
قورىتا ايتقاندا، ءبىر جاعىنان ۇلتتىق كيىمنىڭ جاڭعىرىپ، كۇندەلىكتى ومىرگە قايتا ەنۋى - قۋانىشتى قۇبىلىس. ەكىنشى جاعىنان ونى ورىنسىز، ماعىناسىن ەسكەرمەي قولدانۋ ءداستۇردىڭ ىشكى لوگيكاسىن بۇزۋى مۇمكىن. اسىرەسە، جاس ەرەكشەلىگى مەن الەۋمەتتىك مارتەبەگە قاتىستى قالىپتاسقان ۇلتتىق تانىم ەسكەرىلمەي قالسا، بۇل ۇرپاقتار اراسىنداعى تۇسىنىستىككە دە اسەر ەتپەي قويمايدى.
سوندىقتان ماسەلە «تاقيانى كىم كيەدى؟» دەگەننەن گورى، «ونى قالاي جانە قانداي مانمەن كيەمىز؟» دەگەن ساۋالعا كەلىپ تىرەلەدى. ۇلتتىق كيىمدى جاڭعىرتۋ - ونى جاي عانا كيۋ ەمەس، ونىڭ تاريحىن، مازمۇنىن، تاربيەلىك ءمانىن ساقتاي وتىرىپ دارىپتەۋ. سوندا عانا تاقيا دا، وزگە دە ۇلتتىق بۇيىمدار ءوز قۇندىلىعىن جوعالتپاي، زامانمەن ۇيلەسىم تابا الادى.
el.kz
ءبىزدىڭ ۆاتساپ كانالىمىزعا جازىلا كەتىڭىز.
