سيرەك مەتالدار قازاقستان ءۇشىن «ەكىنشى مۇنايعا» اينالا ما؟

استانا. KAZINFORM - كريتيكالىق مينەرالدار جاھاندىق ەكونوميكانىڭ جاڭا درايۆەرىنە اينالىپ كەلەدى. ليتي، كوبالت جانە سيرەك جەر ەلەمەنتتەرى ءۇشىن كۇرەس كۇشەيگەن سايىن، قازاقستان دا بۇل باسەكەنىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسىنا اينالىپ وتىر.

الايدا نەگىزگى سۇراق وزگەرمەيدى: ەل وسى رەسۋرستاردان ناقتى قانداي ەكونوميكالىق پايدا كورە الادى؟ BAQ. KZ ءتىلشىسى ماسەلەنى تالداپ كوردى.

ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، قازىرگى تاڭدا كريتيكالىق مينەرالدارعا دەگەن سۇرانىس قارقىندى ءوسىپ وتىر. بۇل ءوسىم جاسىل ەنەرگەتيكا، سيفرلىق تەحنولوگيالار جانە جوعارى تەحنولوگيالىق ءوندىرىستىڭ دامۋىنا تىكەلەي بايلانىستى.

كريتيكالىق مينەرالدار - ەكونوميكا مەن تەحنولوگيالار ءۇشىن اسا ماڭىزدى، ءبىراق جەتكىزىلىم تاۋەكەلى جوعارى ءارى بالاماسى شەكتەۋلى پايدالى قازبالار. بۇل ساناتقا تەك سيرەك جانە سيرەك جەر مەتالدارى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار بازالىق مەتالدار دا كىرەدى. الەمنىڭ ءاربىر تەحنولوگيالىق دامىعان ەلى وسىنداي رەسۋرستاردىڭ ءوز ءتىزىمىن قالىپتاستىرعان.

رەسۋرستىق الەۋەت: قازاقستان كارتاسى

قازاقستان اۋماعىندا ەۋروپالىق وداق پەن ا ق ش تىزىمىنە ەنگەن كوپتەگەن كريتيكالىق مينەرالدار بار. ولاردىڭ قاتارىندا ۆولفرام، اليۋميني، باريت، مارگانەتس، نيكەل، كوبالت، گاللي، تيتان جانە باسقا دا ەلەمەنتتەر بار.

وڭىرلىك بولىنىسكە سايكەس:

ورتالىق قازاقستان - مارگانەتس پەن ۆولفرام

شىعىس قازاقستان - تيتان، سيرەك جانە سيرەك جەر ەلەمەنتتەرى، ليتي

سولتۇستىك قازاقستان - بوكسيت

باتىس قازاقستان - حروم مەن باريت

وڭتۇستىك قازاقستان - سيرەك مەتالدار

قازاقستاننىڭ پايدالى قازبالار قورىنىڭ مەملەكەتتىك ەسەبىندە 41 نيكەل جانە 57 كوبالت كەن ورنى تىركەلگەن. بۇل كەن ورىندارى اقمولا، اقتوبە، الماتى، شىعىس قازاقستان، قاراعاندى، قوستاناي جانە پاۆلودار وبلىستارىندا ورنالاسقان.

ليتي كەن ورىندارىنىڭ نەگىزگى بولىگى شىعىس قازاقستاندا شوعىرلانعان. سونىمەن قاتار الماتى جانە قىزىلوردا وبلىستارىندا دا كەن ورىندارى بار.

ءوندىرىس: بار مۇمكىندىك، ءبىراق جەتكىلىكتى مە؟

قازاقستان سيرەك مەتالدار ءوندىرىسى سالاسىندا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قۇزىرەتكە يە.

ەلدە الەمدەگى ءتورت تولىق تسيكلدى بەريللي جانە تانتال ءوندىرىسىنىڭ ءبىرى ورنالاسقان. سونىمەن قاتار رەني وندىرەتىن ءتورت مامانداندىرىلعان زاۋىتتىڭ ءبىرى دە قازاقستاندا جۇمىس ىستەيدى.

ءۇلبى مەتاللۋرگيالىق زاۋىتى بەريلليي مەن تانتال ونىمدەرىن شىعارادى.

قازتسينك مىرىش كونتسەنتراتىن وڭدەۋ كەزىندە ۆيسمۋت پەن سۋرما الادى.

قازاقمىس كورپوراتسياسى مىس وڭدەۋ بارىسىندا سەلەن مەن تەللۋر وندىرەدى.

قازاقستاندىق تيتان ونىمدەرىن Boeing جانە Airbus سياقتى ءىرى كومپانيالار قولدانادى.

سونىمەن قاتار باتارەيا وندىرىسىنە قاجەتتى مارگانەتس سۋلفاتىنىڭ مونوگيدراتى وندىرىلەدى.

الايدا ىشكى سۇرانىستىڭ تومەندىگىنە بايلانىستى وندىرىلگەن ءونىمنىڭ باسىم بولىگى ەكسپورتقا باعىتتالعان.

ەكسپورت جانە سەرىكتەستىك

قازاقستان ەۋروپالىق وداق، ا ق ش، قىتاي، ۇلى بريتانيا، كورەيا، جاپونيا، فرانسيا جانە گەرمانيامەن وسى سالادا ارىپتەستىك ورناتقان.

قازاقستان ا ق ش- قا ۋران، كۇمىس، تيتان، فەرروقورىتپالار، بەريللي، تانتال جانە نيوبي جەتكىزەدى. 2023-جىلدان باستاپ «و ك ت م ك» ا ق Boeing كومپانياسىنا تيتان قۇيمالارىن جەتكىزۋدە. ايتا كەتەيىك، قازاقستان اقش تىزىمىنە ەنگىزىلگەن 60 كريتيكالىق مينەرالدىڭ 25 ءىن ءارتۇرلى كولەمدە جانە قايتا وڭدەۋ دەڭگەيىندە وندىرەدى جانە وڭدەيدى.

قازاقستاننىڭ سيرەك جانە ستراتەگيالىق مەتالدار سالاسىنا شەتەلدىك ينۆەستورلار بەلسەندى قاتىسۋدا. ماسەلەن، ا ق ش- تىڭ Cove Capital LLC كومپانياسى بىرلەسكەن كاسىپورىندار ارقىلى وتاندىق سەرىكتەستەرمەن بىرگە ۆولفرام جانە سيرەك جەر مەتالدارى جوبالارىن جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. ال اۆستراليالىق Sarytogan Graphite Limited كومپانياسى اككۋمۋلياتور وندىرىسىنە قاجەتتى ماتەريالدار باعىتىنداعى ءىرى سارىتوعان گرافيت جوباسىن دامىتۋدا.

سونىمەن قاتار، ليتي كەن ورىندارىن يگەرۋ بويىنشا گەرمانيانىڭ Bergbau AG كومپانياسىمەن بىرلەسكەن جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. قىتايلىق Jiaxin International Resources Investment Ltd. كومپانياسى «جەتىسۋ ۆولفرامى» ج ش س- ءنىڭ ۆولفرام تريوكسيدىن ءوندىرۋ جوباسىنا شامامەن 350 ميلليون ا ق ش دوللارى كولەمىندە ينۆەستيتسيا قۇيۋدا.

سالانى ءارتاراپتاندىرۋ ماقساتىندا 2024-2028-جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپار اياسىندا كەمىندە بەس جاڭا سيرەك مەتالل ءوندىرىسىن ىسكە قوسۋ كوزدەلگەن. اتاپ ايتقاندا، 2026-جىلى ERG كومپانياسى جىلىنا 15 توننا گاللي وندىرەتىن جەلىنى ىسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىر.

بۇدان بولەك، سەرىكتەستەرمەن بىرلەسىپ ليتي-يوندى باتارەيا قالدىقتارىن قايتا وڭدەۋ جانە رەني ءوندىرۋ جوبالارى پىسىقتالۋدا. اقسۋ قالاسىندا «Taza Metal Technologies» كومپانياسى مارگانەتس حابىن قۇرۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدا. بۇل جوبا اياسىندا ەلەكتروليتتىك مارگانەتس، مارگانەتس ديوكسيدى جانە باسقا دا ءونىم تۇرلەرىن شىعارۋ جوسپارلانعان.

سونداي-اق تۇراقتى ماگنيتتەر مەن ىستىققا ءتوزىمدى نيكەل قورىتپالارىن قايتا وڭدەۋ باعىتتارى باسىمدىققا يە بولىپ، ولاردى ىسكە اسىرۋ مۇمكىندىكتەرى قاراستىرىلۋدا.

مەملەكەتتەن قانداي قولداۋ بار؟

قازاقستان كريتيكالىق مينەرالدار سالاسىندا تەك شيكىزات جەتكىزۋشى رولىندە قالىپ قويۋدى كوزدەمەيدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، ەل وندىرىستىك تىزبەكتىڭ «ورتا بۋىنىن» (midstream) دامىتۋعا جانە كەزەڭ-كەزەڭىمەن جوعارى قوسىلعان قۇنى بار ونىمدەر شىعاراتىن downstream سەگمەنتىنە ءوتۋدى باستى باسىمدىق رەتىندە ايقىنداعان. بۇل ساياسات قازاقستاننىڭ ونەركاسىپتىك الەۋەتىن ارتتىرىپ، جاھاندىق جەتكىزۋ تىزبەگىندەگى ورنىن نىعايتۋعا باعىتتالعان، - دەپ جاۋاپ بەردى ونەركاسىپ مينيسترلىگى رەداكسيامىزعا.

قازىرگى تاڭدا وڭدەۋ دەڭگەيى سالىستىرمالى تۇردە تومەن بولعانىمەن، ونى تەرەڭدەتۋ بويىنشا جۇيەلى شارالار قابىلدانۋدا. ينۆەستيتسيا تارتۋ ماقساتىندا 2026-جىلعا دەيىنگى ينۆەستيتسيالىق ساياسات تۇجىرىمداماسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. سوعان سايكەس، باسىم سالالارداعى ينۆەستورلارعا سالىق جانە كەدەندىك جەڭىلدىكتەر، سونداي-اق ناتۋرالدى گرانتتار ۇسىنىلادى.

بۇگىندە قازاقستاندا 17 ارنايى ەكونوميكالىق ايماق جۇمىس ىستەيدى، ولاردا ءوندىرىس اشاتىن كاسىپورىندارعا ءتۇرلى پرەفەرەنتسيالار قاراستىرىلعان. سونىمەن قاتار، استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعى الاڭىندا بريتاندىق قۇقىق نورمالارىنا نەگىزدەلگەن قولايلى ينۆەستيتسيالىق ورتا قالىپتاسقان. بۇل شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن قۇقىقتىق قورعانىس پەن قارجىلىق قىزمەتتەردىڭ كەڭ سپەكترىن قامتاماسىز ەتەدى.

جەر قويناۋىن پايدالانۋ سالاسىنىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا Minerals.e-Qazyna.kz ءبىرىڭعاي سيفرلىق پلاتفورماسى ەنگىزىلگەن. بۇل پلاتفورما ارقىلى كەن ورىندارىنا اۋكسيوندار وتكىزىلىپ، بارلىق قاتىسۋشىلار ءۇشىن تەڭ ءارى اشىق شارتتار ۇسىنىلادى.

ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە دە ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. كريتيكالىق مينەرالداردى ءوندىرۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكولوگيالىق كودەكسى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى زاڭناما تالاپتارىنا سايكەس جۇزەگە اسىرىلادى.

قازىرگى ۋاقىتتا سيرەك مەتالدار ءوندىرىسىنىڭ ج ءى ءو- دەگى ۇلەسى جوعارى ەمەس. الايدا جاھاندىق تەحنولوگيالىق ترانسفورماتسيا اياسىندا بۇل سالا ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە بولىپ وتىر. جاڭا وندىرىستەردى ىسكە قوسۋ ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋعا، وڭىرلىك دامۋعا جانە جۇمىسپەن قامتۋدى ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى.

سونىمەن قاتار، سالادا ءبىرقاتار تاۋەكەلدەر ساقتالۋدا. ولاردىڭ قاتارىندا تەرەڭ وڭدەۋ تەحنولوگيالارىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى جانە الەمدىك نارىقتاعى باعانىڭ قۇبىلمالىلىعى بار. بۇل فاكتورلار ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ قارقىنىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن.

مينيسترلىك باعالاۋى بويىنشا، الداعى 5-10 جىلدا جۇرگىزىلىپ جاتقان ساياسات پەن ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىكتىڭ ارقاسىندا قازاقستاننىڭ كريتيكالىق مينەرالدار نارىعىنداعى پوزيتسياسى ايتارلىقتاي كۇشەيەدى. ەل كوپۆەكتورلى ىنتىماقتاستىقتى دامىتا وتىرىپ، ا ق ش، ەۋروپا وداعى، ۇلى بريتانيا، رەسەي، ءۇندىستان، جاپونيا جانە وڭتۇستىك كورەيا سياقتى نەگىزگى سەرىكتەستەرمەن بايلانىسىن كەڭەيتىپ كەلەدى.

وسىلايشا، قازاقستان مينەرالدىق-شيكىزات بازاسى، ينفراقۇرىلىمى جانە ادامي كاپيتالىنىڭ ارقاسىندا كريتيكالىق مينەرالدار سالاسىندا midstream دەڭگەيىندەگى ەل رەتىندە قالىپتاسىپ، جاھاندىق جەتكىزىلىم تىزبەگىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارا الادى.

ساراپشى پىكىرى: كريتيكالىق مينەرالدار جانە جاڭا گەوساياسي شىندىق

CEGREG جاھاندىق جانە وڭىرلىك باسقارۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى، Maqsut Narikbayev University حالىقارالىق قاتىناستار پروفەسسورى يكبولجون كورابويەۆ ايتۋىنشا، سوڭعى جىلدارى ورتالىق ازيادا كريتيكالىق مينەرالدار مەن كولىك-لوگيستيكالىق بايلانىستار تاقىرىبى ستراتەگيالىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى.

ونىڭ سوزىنشە، بۇل باعىتتار بۇگىندە تەك ەكونوميكالىق ەمەس، ءىرى دەرجاۆالاردىڭ ايماققا قاتىستى ساياساتىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتىنە اينالىپ وتىر.

بۇگىندە ءبىز ورتالىق ازيا تۋرالى ايتقاندا، تەك ايماق ىشىندە ەمەس، ودان تىس جەرلەردە دە كريتيكالىق مينەرالدار، سيرەك جەر مەتالدارى جانە كولىك دالىزدەرى تۋرالى جيى ايتامىز. بۇل تاقىرىپتار پەكيندە دە، ءوڭىر استانالارىندا دا ستراتەگيالىق تالقىلاۋدىڭ ورتالىعىندا تۇر، - دەدى ول.

ونىڭ پىكىرىنشە، قىتاي مەن ورتالىق ازيا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى تەك پراگماتيكالىق نەمەسە ەكونوميكالىق تۇرعىدان عانا قاراستىرۋ جەتكىلىكسىز.

بۇل ىنتىماقتاستىقتىڭ ارتىندا ورتاق قاعيداتتار جاتىر. سوڭعى جىلدارى قابىلدانعان ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى قۇجاتتاردا مەملەكەتتەردىڭ ەگەمەندىگى، تەڭدىگى جانە ىشكى ىستەرگە ارالاسپاۋ پرينتسيپتەرى بەكىتىلگەن. بۇل - ىنتىماقتاستىقتىڭ ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزى، - دەيدى كورابويەۆ.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، قىتايدىڭ دامۋ ستراتەگياسىندا «اشىقتىق» پەن «قاۋىپسىزدىك» ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشى ەمەس، كەرىسىنشە ءوزارا تولىقتىراتىن فاكتورلار رەتىندە قاراستىرىلادى.

قىتايدىڭ جاڭا ستراتەگياسى ءوزارا ءتيىمدى جانە قاۋىپسىز ىنتىماقتاستىققا نەگىزدەلگەن. بۇل جەردە نارىقتاردى كەڭەيتۋ، ستاندارتتاۋ، جاسىل ساۋدا جانە سيفرلىق ەكونوميكا باعىتتارى ماڭىزدى ورىن الادى. ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن بۇل - جاڭا نارىقتارعا شىعۋدىڭ ناقتى مۇمكىندىگى، - دەپ پايىمدادى حالىقارالىق ساراپشى.

سونىمەن قاتار، ساراپشى قىتايدىڭ «ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جول» باستاماسى اياسىندا كولىك دالىزدەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. اسىرەسە ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى (ورتا ءدالىز) جانە قىتاي-قىرعىزستان-وزبەكستان تەمىرجولى ماڭىزدى جوبالار رەتىندە قاراستىرىلادى.

بۇل جوبالار ورتالىق ازيا ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە. بۇرىن ايماق گەوگرافيالىق تۇرعىدان وقشاۋ دەپ قاراستىرىلسا، قازىر ول جاھاندىق لوگيستيكالىق جۇيەنىڭ ماڭىزدى بولىگىنە اينالىپ كەلەدى. بۇل - گەوگرافيالىق السىزدىكتەن گەوەكونوميكالىق ارتىقشىلىققا كوشۋ، - دەپ ايتتى يكبولجون كورابويەۆ.

كريتيكالىق مينەرالدار تاقىرىبىنا توقتالعان ساراپشى بۇل رەسۋرستاردىڭ ماڭىزى تەك ەكونوميكالىق ەمەس، گەوساياسي دەڭگەيدە دە ءوسىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى.

ول پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ ايتقان «سيرەك جەر مەتالدارى - ەكىنشى مۇناي» دەگەن پىكىردىڭ ءمانى زور ەكەنىن جەتكىزدى.

بۇگىندە كريتيكالىق مينەرالدار توڭىرەگىندە گەوساياسي باسەكە كۇشەيىپ كەلەدى. بۇل رەسۋرستار ستراتەگيالىق سيپاتقا يە. قازاقستان سوڭعى جىلدارى بۇل سەكتوردا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر، جاڭا كەن ورىندارى اشىلۋدا، سالانى دامىتۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالار قابىلدانىپ جاتىر، - دەپ ويىن ايتتى سپيكەر.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، ورتالىق ازيا ەلدەرى، ونىڭ ىشىندە قازاقستان مەن وزبەكستان، بۇل باعىتتا حالىقارالىق ارىپتەستىكتى بەلسەندى دامىتىپ كەلەدى. ايماق ەلدەرى ا ق ش، ەۋروپا، جاپونيا جانە قىتايمەن كەلىسىمدەر جاساسىپ، ينۆەستيتسيا تارتۋعا ۇمتىلۋدا.

بۇل پروتسەستى كەيدە گەوساياسي مانيەۆر رەتىندە باعالايدى. ءبىراق شىن مانىندە بۇل - كوپۆەكتورلى ساياساتتىڭ كورىنىسى. ەلدەر ءارتۇرلى سەرىكتەستەرمەن جۇمىس ىستەي وتىرىپ، تاۋەلسىزدىگىن ساقتاپ، ءوز پوزيتسياسىن كۇشەيتەدى، - دەيدى ول.

سونىمەن قاتار ساراپشى قىتايدىڭ ءوزى دە كريتيكالىق مينەرالدار بويىنشا تولىق قامتاماسىز ەتىلمەگەنىن اتاپ ءوتتى.

قىتاي - الەمدەگى ەڭ ءىرى ءوندىرۋشى جانە تۇتىنۋشى. ءبىراق سوعان قاراماستان، ول كەيبىر شيكىزات تۇرلەرى بويىنشا تاپشىلىقتى سەزىنەدى. وسى تۇرعىدان العاندا، ورتالىق ازيا ەلدەرى جاھاندىق وندىرىستىك تىزبەكتە ماڭىزدى سەرىكتەسكە اينالا الادى، - دەپ سانايدى يكبولجون كورابويەۆ.

الايدا ساراپشى نەگىزگى ماسەلە شيكىزات كولەمىندە ەمەس، ونى پايدالانۋ مودەلىندە ەكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.

باستى سۇراق - بۇل سەرىكتەستىكتى قالاي قۇرۋ كەرەك. ەگەر ءبىز تەك شيكىزات ەكسپورتتاۋمەن شەكتەلسەك، بۇل يندۋستريالىق دامۋ اكەلمەيدى. ال ەگەر قوسىلعان قۇندى ەل ىشىندە قالىپتاستىرا الساق، بۇل ەكونوميكانى تۇبەگەيلى وزگەرتەدى، - دەپ ايتتى ول.

وسى تۇرعىدا قازاقستان باستاماشىلىق تانىتىپ، استانادا سيرەك جەر مەتالدارى بويىنشا وڭىرلىك زەرتتەۋ ورتالىعىن قۇرۋ يدەياسىن ۇسىنعان. سوزىنشە، مۇنداي ورتالىق تەك عىلىمي الاڭ عانا ەمەس، ءوڭىر ەلدەرى اراسىنداعى ناقتى وندىرىستىك جانە تەحنولوگيالىق كووپەراتسيانى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ينستيتۋتقا اينالۋى مۇمكىن.

ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، كريتيكالىق مينەرالدار مەن كولىك دالىزدەرى ءوزارا تىعىز بايلانىستى.

ءوندىرىس پەن لوگيستيكا ءبىر-بىرىنەن بولەك قارالمايدى. ەگەر ءوڭىر وسى ەكى باعىتتى قاتار دامىتسا، وندا ورتالىق ازيا جاھاندىق جەتكىزىلىم تىزبەگىندە ماڭىزدى رولگە يە بولادى، - دەپ ايتتى ول.

قورىتىندىلاي كەلە، ساراپشى قازاقستان ءۇشىن باستى مۇمكىندىك - كوپۆەكتورلى ساياساتتى ءتيىمدى پايدالانۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

قازاقستان ءارتۇرلى ەلدەرمەن جۇمىس ىستەي وتىرىپ، ءبىر عانا سەرىكتەسكە تاۋەلدى بولماي، كەلىسسوزدەگى ءوز پوزيتسياسىن كۇشەيتە الادى. بۇل - قازىرگى گەوساياسي جاعدايدا ۇلكەن ارتىقشىلىق، - دەپ ويىن ايتتى ول.