سىرداريا ەكوجۇيەسىنە قانداي قاۋىپ ءتونىپ تۇر - «ەكو اۋديت» جوباسى تۇركىستاندا
استانا. قازاقپارات - Jibek Joly تەلەارناسىنىڭ «ECO اۋديت» جوباسى تۇركىستان وبلىسىنداعى ەكولوگيالىق ماسەلەلەرگە ارنالعان جاڭا شىعارىلىم ۇسىندى.
باعدارلامادا ارناسى تارتىلىپ بارا جاتقان سىرداريا وزەنىنىڭ جاعدايى، شولەيت ايماقتارداعى سەكسەۋىل ەگۋ جۇمىستارى جانە جانۋارلار پوپۋلياتسياسىن قالپىنا كەلتىرۋ شارالارى ءسوز بولادى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، وزەن سۋىنىڭ ازايۋى ءوڭىر ەكوجۇيەسىنە ەلەۋلى قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر.
سوزاق ورمانى
قارت قاراتاۋ توسىندە مىڭجىلدىق الىپ تۇت اعاشى ءوسىپ تۇر. قىس اۋاسىندا قۋراپ تۇرعانداي كورىنگەنمەن، كوكتەم شىعا كوكتەپ، جاپىراق جايادى. وسىلاي ءوسىپ تۇرعانىنا 1400 جىل بولىپتى. ال كەشە عانا ەگىلگەن جاس شىبىقتاردىڭ جاي-كۇيىن دەمەۋشىلەر قامتاماسىز ەتەتىن كورىنەدى.
- ەككەن اعاشتارىمىزدىڭ 95 پايىزى ءوسىپ شىعادى. ولاردى قورشاۋ، سۋارۋ جۇيەسىنىڭ بارىنە اۋداندىق بيۋدجەتتەن قارجى قارالمايدى. مۇنىڭ ءبارى دەمەۋشىلەر ەسەبىنەن جاسالادى، - دەيدى سوزاق اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى سەرىك مامانوۆ.
ءيا، سوزاق - دەمەۋشىلەرگە جارىعان ولكە. ويتكەنى قويناۋى قازىناعا تولى جانە ەلىمىزدىڭ ەڭ باي اۋدانداردىڭ ءبىرى. قازاقستان ۋران وندىرۋدەن الەمدە ءبىرىنشى ورىندا بولسا، سول يادرولىق وتىننىڭ 80-85 پايىزى وسى سوزاقتان شىعادى. ءتىپتى كولەمى 1 ميلليون گەكتاردان اساتىن ورمان قورى اۋماعىندا 8 بىردەي كەن ورنى بار. ولاردىڭ ءبارى الەۋمەتتىك-ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىكتى تەرەڭ تۇسىنەدى.
اسىرەسە «سەمەي ورمانىنداعى» تراگەديادان كەيىن پرەزيدەنت ەلدەگى ورمان شارۋاشىلىقتارىنىڭ ماتەريالدىق- تەحنيكالىق بازاسىن جاڭعىرتۋدى تاپسىرعان. ورمانشىلار ونىڭ شاراپاتىن كوردىك دەيدى. ورمانشىلاردىڭ جالاقىسى كوبەيدى، شتاتى كەڭەيدى. ەسكىرگەن عيماراتى باستان-اياق جوندەلدى. تەحنيكاسى تۇگەلدەندى. سوقا-سايماندارى، تراكتورلارى، ءىرى ءورت سوندىرەتىن ماشيناسىنان باستاپ، مامانداردىڭ كيىم-كەشەگى، قولعا ۇستايتىن قالاق، شەلەك، كۇرەكتەرىنە دەيىن جاپ-جاڭا.
سوزاقتىڭ ورمان جانە جانۋارلار الەمىن قورعاۋ سالاسىندا 144 ادام جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ 90-ى ورمانشى. ءارقايسىسى 20 گەكتارعا جاۋاپتى. سوندىقتان كۇنى-ءتۇنى قورىپ جۇرەدى. الدا-جالدا ءتۇتىن كورىنگەن جاعدايدا ورتالىققا حابار بەرىپ، قولداعى قۇرال-جابدىقپەن ءورت ورنىنا بارادى.
اۋداندا شولاققورعان، سوزاق جانە مويىنقۇم اتتى ءۇش ورمانشىلىق بار. 373 مىڭ گەكتار جەرى تابيعي وسىمدىكتەرمەن كومكەرىلسە، 58 مىڭداي گەكتارى — قولمەن ەگىلگەن القاپ. سوزاقتىڭ ورمانى — ءيت تۇمسىعى باتپايتىن قالىڭ نۋ ەمەس، جىڭعىل مەن شەڭگەل، قارابارقىن مەن سەكسەۋىل. ويتكەنى ءشولدى، شولەيتتى جەردە اپتاپ ىستىق پەن قارا سۋىققا شىداپ، قۇمدى ۇستاپ تۇراتىن وسىلار عانا.
40 جىل سەكسەۋىل ەككەن ورمانشى
مۇنداعى سەكسەۋىل القابىندا ادام بويىمەن بىردەي اعاشتار بار. ورمانشى لەسبەك داۋلەنبەكوۆ بۇل توعايدى ءوز قولىمەن ەككەن. تاشكەنتتەگى ورمان شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ كەلگەن جىلدارى تەحنيكا تاپشى بولىپ، تۇيەگە سوقا جەگىپ، تۇقىم سەپكەنى ەسىندە. انە-مىنە دەگەنشە 40 جىل وتە شىعىپتى. بيىل زەينەتكە شىعادى. كوكتەمدە كوگەرىپ، قىستا بوزاراتىن وسى ورمانىن قيمايدى.
— بىلتىر 3600 گەكتار اۋماققا تۇقىم سەپسەك، وعان 18 توننا تۇقىم دايىندادىق. تۇقىمدىق ءۇش كلاسقا بولىنەدى. ءبىرىنشى كلاسس گەكتارىنا 2,5 كەلىدەن ەگىلەدى. ەكىنشى كلاسس — 2,75 كەلىدەن، ءۇشىنشى كلاسس — 5 كەلىدەن سەبىلەدى، — دەيدى سوزاق ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ اعا ورمانشىسى لەسبەك داۋلەنبەكوۆ.
ورمانشىلاردىڭ ايتۋىنشا، سەكسەۋىلدىڭ ەڭ ۇلكەن جاۋى - قۇم تىشقاندارى. 2025 -جىلى كەمىرگىشتەر 200 گەكتار اۋماقتاعى سەكسەۋىلگە زالال كەلتىرگەن. كوكتەم شىققاندا ورماشىلار بىردەن دارىلەۋ جۇمىستارىنا كىرىسەدى.
تۇركىستان وبلىسى بويىنشا ورمان قورى جەرى 3,4 ميلليون گەكتار. ونىڭ 2 ميلليون 800 گەكتارى — قۇمدى جەر. وتىرار اۋدانىندا 1 ميلليون گەكتاردىڭ 925 مىڭى قۇمدى ءوڭىر.
اسىرەسە وتىرار — ارىستاندى- قاراباس جەلىنىڭ وتىندە جاتقان ولكە. ءبىر تۇرسا ءۇش كۇنسىز توقتامايتىن دۇلەي جەل. قىستا وتە سۋىق ءارى ىزعارلى. ال جازدا قۇيىنداتىپ، ىستىق ۇرادى. ەڭ قيىنى، قۇمدى كوشىرەدى. سوندىقتان بۇل اۋداندا 36 مىڭداي گەكتارعا 44 ميلليون ءتۇپ سەكسەۋىل ەگۋ جوسپارلانعان. قازىر جۇمىستىڭ 77 پايىزى ورىندالىپتى. قالعانىن ەكى جىلدا ەگىپ بىتپەك.
قۇلانداردىڭ قايتا ورالۋى
سەكسەۋىل — اڭ- قۇسقا قورەك قانا ەمەس، جان- جانۋارعا پانا. باسقا وسىمدىكتەر دە وعان سەلبەسىپ وسەدى. اراسىندا بورسىق، قويان، قاسقىر، قارساق، قاراقۇيرىق مەكەندەيدى. ءتىپتى، بۇرىن جويىلىپ كەتكەن قۇلاندار دا قايتا تولدەمەك.
«سوزاق ورمان جانە جانۋارلار الەمىن قورعاۋ جونىندەگى مەكەمە ديرەكتورى ءجۇنىسحان الىمبەكوۆ وسى ءۇيىردى «التىن ەمەل» قورىعىنان اتتاي قالاپ الىپ كەلگەن. سوزاققا جەرسىندىرىپ، تۇقىمىن قايتا تۇلەتپەك. ويتكەنى وتكەن عاسىردىڭ باسىندا وسى ماڭدا، بەتپاقدالا، شۋ مەن سارىسۋ، سىرداريا جاعاسىندا قۇلاننىڭ قالىڭ ءنوپىرى جوڭكىلىپ جۇرگەن. 1880-90 -جىلدارى قاتتى جۇت بولىپ، سونىڭ ءبارى قىرىلىپ قالادى. امان قالعانىن ادامدار اۋلاپ تاۋىسقان. قۇلان وتپەس، بەس قۇلان، قۇلان اسۋ دەگەن ەسكى جەر- سۋ اتتارى سودان قالعان.
— 20 قۇلاننىڭ 15 - ءسى انالىق، بەسەۋى - اتالىق. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، ولاردىڭ ءبارى كوكتەمدە تولدەۋگە دايىن تۇر. ولار مۇندا كەبەك پەن جوڭىشقانى ازىق ەتەدى. جانتاق جەيدى جانە كوبىنەسە تۇزدى كەرەك قىلادى، — دەيدى ءجۇنىسحان الىمبەكوۆ.
قۇلاندار تولدەسە، وعان باس- كوز بولىپ وتىرعانداردىڭ جۇمىسى كوبەيمەك. ەرلى- زايىپتى قوس قۇلانشى جاپانداعى جالعىز ۆاگوندا تۇرادى. جۇرتتان جىراق، بۇيىعى تىرلىككە ابدەن ۇيرەنگەن.
قىسى- جازى تەزەككە نان جابادى. ساماۋرىنعا شاي قايناتادى. قاباعى اشىق. قولى دارحان. كەلىم- كەتىمگە ءاردايىم داستارحانى دايىن.
— 70 شاقىرىم جەردە اۋىلىمىز بار. بالالار مەن نەمەرەلەر اندا-ساندا كەلىپ تۇرادى. قۇلاندار دا بىزگە ۇيرەندى عوي. كۇندە جەم- ءشوبىن سالامىز. بىلايشا ايتقاندا، وتە سۇلۋ اڭ، - دەيدى ارداق جاپپاروۆا.
توراڭعى، سىرداريا، بۇقار بۇعىلارى
ال قاراتاۋ كۇنگەيىندەگى سىرداريا جاعاسىندا توراڭعى ءشوبى وسەدى. توراڭعىنى ءشولدىڭ پاديشاسى دەپ اتايدى. بۇل دا سەكسەۋىل سياقتى قۇمدى توقتاتىپ، شولەيتتى تەجەيدى. ءبىر ايىرماشىلىعى سۋدى جاقسى كورەدى. ءبىراق سىرداريانىڭ جىلدان-جىلعا تارتىلۋىنان توراڭعىنىڭ دا تامىرى كورىنىپ قالدى.
— سوڭعى جىلدارى وسى سۋدىڭ تاسىماۋىنا بايلانىستى توراڭعىنىڭ تابيعي تۇلەۋىنىڭ السىرەپ بارا جاتقانىڭ باقىلاپ وتىرمىز. بۇل جاعداي جالعاسا بەرسە، بولاشاقتا سىرداريا وزەنىنىڭ ەكوجۇيەسىنە وتە ۇلكەن قاۋىپ ءتونىپ تۇر. سىرداريانىڭ تابيعي ارناسىنىڭ ساقتالۋى ارالدى قۇتقارۋعا دا تىكەلەي اسەر ەتەدى، - دەيدى سىرداريا- تۇركىستان مەملەكەتتىك وڭىرلىك تابيعي پاركىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى عاني نازاربەك.
سىرداريا- تۇركىستان وڭىرلىك تابيعي پاركىنىڭ تاعى ءبىر بايلىعى — بۇقار بۇعىلارى. « قىزىل كىتاپقا» ەنگەن بۇل جانۋارلار بۇرىن سىرداريا بويىندا تىرشىلىك ەتكەن. ءبىراق XX عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي جويىلىپ كەتىپتى. قازىر قورىقتا 46 بۇعى بار. كوكتەمنىڭ سوڭىنا قاراي تاعى تولدەۋى ءتيىس. قازىر ايماقتا سيرەك كەزدەسەتىن وسى جانۋاردى تابيعاتقا قايتا جەرسىندىرۋ جۇمىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر.
— بۇعىنىڭ ۇرعاشىسىن مارال، ءتولىن قودىق دەپ اتايدى. سەگىز ايدا تولدەيدى. بىلتىر 22 مارالدان 15 ءتول تۋعانىن بىلەمىز، قانشاسى اتالىق، قانشاسى انالىق ەكەنىن ازىرگە ايتا المايمىز. سەبەبى جاقىنداي المايمىز. قودىعى ەلىكتىڭ لاعىنداي وتە سۇيكىمدى بولادى. ول اياققا تۇرعانشا توعاي ىشىنە تىعىپ قويادى. بىرنەشە اپتادان كەيىن عانا ەرتىپ شىعادى. ال كۇيەك كەزىندە ەركەكتەرى ۇرعاشىسىنا تالاسىپ، قانجوسا بولىپ شايقاسادى. شايقاسقاندا ولاردىڭ ءمۇيىزى تۇسەدى، — دەپ ءتۇسىندىردى بۇعىشى فەدور بوچاروۆ.
2000 -جىلدارى 7 مارال اكەلىنگەن. سول جەتى باس بۇگىن 700-گە جەتتى. 46-سى قورشاۋدا بولعانمەن، قالعانى سىرتتا، سىردىڭ بويىمەن تومەن ءتۇسىپ، شيەلىگە دەيىن جەتكەن. پارك اۋماعىندا تاعى ءبىر تۇقىمباقتا قىرعاۋىل وسىرىلەدى.
وبلىس ورتالىعى بولعالى 1,5 ميلليون اعاش
كۇش سالسا، قۇمدى ءشولدى دە قۇلپىرتىپ، قىزىل- جاسىل گۇلزارعا اينالدىرۋعا بولادى. وعان تۇركىستان قالاسى دالەل. وبلىس ورتالىعى بولعالى قالادا 1,5 ميلليونداي اعاش ەگىلگەن. 36 ساياباق، 80 گۇلزار، 16 جاسىل الاڭ قۇرىلىپ، شىرايلى شاھارعا اينالعان.
— بىزدە جاستار ساياباعى بار. ورانجەرەياداعى جابىق كەشەندە لاتىن امەريكاسىنان، افريكادان، الەمنىڭ تۇكپىر تۇكپىرىنەن الىنعان وسىمدىكتەر، اعاشتار، قۇستار، جانۋارلار بار، — دەيدى تۇركىستان قالاسىنىڭ اكىمى ازىمبەك پازىلبەك ۇلى.
ال قالانىڭ جاسىل بەلدەۋى — شاڭ مەن جەلدەن ىقتاسىن، جازدا سايا. بىرەر جىلدا قالىڭ ورمانعا اينالعالى تۇر. ىشىندە «قانشا تىقپالاساڭ دا ىستىقتا وسپەيدى» دەگەن كوپجىلدىق اعاشتار بار.
قاراعاي، ارشا، تۋيا، كاتالپالار، جول جيەگىنە ەگىلەتىن جاسىل قورشاۋلار، باسقا دا ءساندى بۇتالاردى ماماندار مىناداي جىلىجايلاردا ماپەلەپ وسىرەدى. تامىر العان سوڭ، باسقا جاققا كوشىرەدى.
— قىلقانجاپىراقتى اعاشتارعا كولەڭكە كەرەك. سول ءۇىشن ءبىز كولەڭكەلەۋ جوباسىن قولعا الدىق. كۇندى، ىستىقتى سۇيمەيتىن اعاشتار وسىندا ەگىلەدى. مىناداي ءبىر قارىس كەزىنەن 1 مەتر بولعاندا تاعى باسقا جاققا كوشىرىلەدى، — دەپ ءتۇسىندىردى «جاسىل ايماق» كمم ديرەكتورى اسقار قۇلباتىروۆ.
جالپى تۇركىستان وبلىسى بەس جىلدىڭ جوسپارىن وسىلاي اسىرا ورىنداپ، 85 مىڭ گەكتاردىڭ ورنىنا 96,5 مىڭ گەكتار، 127 ميلليون كوشەتتىڭ ورنىنا 146 ميلليون كوشەت وتىرعىزىپتى. بۇل ءۇشىن وبلىستا 343 گەكتار بولاتىن 21 تۇقىمباق بار. اتالعان تۇقىمباقتاردا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن 30 مىڭ كوشەت ءوسىرىلىپ، 10 ميلليون كوشەت ورمان قورىن تولىقتىرۋعا باعىتتالعان. ال ەلدىمەكەندەردى كوگالداندىرۋعا تاعى 3,7 ميلليون كوشەت بەرىلگەن.
اۆتور
ايجان سەرىكجان قىزى
