سەربيا پرەزيدەنتىمەن سۇحبات: ارامىز الىس بولسا دا، تاعدىر توعىستىرعان ساتتەرىمىز بار
استانا. KAZINFORM - سەربيا پرەزيدەنتى الەكساندر ۆۋچيچ Silk Way تەلەارناسىنا ەكسكليۋزيۆ سۇحبات بەردى. بالقان ەلىنىڭ باسشىسى قازاقستانمەن ىنتىماقتاستىقتىڭ باسىم باعىتتارىن ايقىنداپ، ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستى ارتتىرۋ، لوگيستيكا مەن «ورتا ءدالىزدى» دامىتۋ، اگروونەركاسىپ، سيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت سالالارىنداعى بىرلەسكەن جوبالار تۋرالى ايتىپ بەردى.
- پرەزيدەنت مىرزا، سۇحباتقا ۋاقىت بولگەنىڭىز ءۇشىن ۇلكەن راحمەت. ءسىز قازاقستاندى جاقسى بىلەسىز، ءبىزدىڭ ەلگە بىرنەشە رەت كەلدىڭىز. 2024-جىلى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ سەربياعا العاشقى رەسمي ساپارى ءوتتى، ولەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ جاڭا تاراۋىن اشتى. بەلگرادتا قول جەتكىزىلگەن ەكىجاقتى كەلىسىمدەردىڭ ءىس جۇزىندەگى ناتيجەلەرى قانداي؟
- پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ بەلگرادقا ساپارى تاريحي، ماڭىزدى جانە مازمۇندى بولدى دەپ سانايمىن. سودان بەرى ءبىز ءتۇرلى جوبالاردى قولعا الدىق جانە ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆالارى بۇرىنعىدان ەداۋىر كەڭەيدى.
ساپار اياسىندا مەنىڭ ۇشاعىمدى سۋ-30 جويعىش ۇشاقتارىمەن قاتار ۇشىپ قارسى الۋ - مەن ءۇشىن ۇلكەن قۇرمەت بولدى. بۇل - قازاقستان تاراپىنان مەنىڭ ەلىمە جانە جەكە وزىمە دەگەن جوعارى سىيلاستىقتىڭ ايقىن كورىنىسى. قازاقستاننىڭ قوناقجايلىلىعى بارشا الەمگە بەلگىلى. سونىمەن قاتار بۇل ءبىزدىڭ جولىمىزدىڭ باسى عانا ەكەنىن اتاپ ايتقىم كەلەدى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ - الەمدىك بەدەلدى كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى، مول تاجىريبەسى بار ساياساتكەر ءارى بارشامەن ديالوگ جۇرگىزە الاتىن ادام. قازىرگى كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياسات جاعدايىندا بۇل سيرەك كەزدەسەتىن جانە وتە قۇندى قاسيەت رەتىندە باعالانادى. ونىڭ سەربياعا ساپارىندا ءبىز ىنتىماقتاستىقتىڭ ءبىرقاتار نەگىزگى باعىتتارىن بەلگىلەدىك. ولار — جاساندى ينتەللەكت، سيفرلاندىرۋ، IT- سەكتور، اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ساۋداسى، سونداي-اق اسكەري-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق جانە تەحنولوگيا الماسۋ. بۇگىندە ءبىزدىڭ مەملەكەتتەر اراسىنداعى تاۋار اينالىمى شامامەن 120 ميلليون دوللاردى قۇرايدى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز - ونى بەس جىلدا 1 ميلليارد دوللارعا دەيىن جەتكىزۋ.
- ەندى، لوگيستيكاعا كوشسەك. حالىقارالىق كولىك باعىتى تۋرالى ءسوز بولعاندا «ورتا ءدالىز» اتالىپ كەتكەن ترانسكاسپي تاقىرىبى ويعا كەلەدى. وسى جاھاندىق جەتكىزۋ تىزبەگىندە بالقانداعى تاسىمال حابى سانالاتىن سەربيانىڭ ورنى قانداي؟
- بۇل ءبىز ءۇشىن جىلدان-جىلعا ماڭىزدى ماسەلەگە اينالىپ كەلەدى. ەگەر بۇل تۋرالى وسىدان 3-4 جىل بۇرىن سۇراساڭىز، ەشتەڭە ايتا الماس ەدىم. ال بۇگىن مەن قىتايداعى نانكين مەن سياننان باستاپ، وزگە قالالارعا دەيىن، سوسىن كاسپيي تەڭىزى ارقىلى قۇرىق پەن اقتاۋ پورتتارىنا قانداي نۇكتەلەر مەن قالالاردان ءوتىپ جەتە العاندارىڭىزعا دەيىن انىق بىلەمىن. ودان ارىدەگى باعىت - تۇركيا، ازەربايجان جانە گرۋزيا، سوفيا نەمەسە قارا تەڭىز، كونستانتسا جانە بۋحارەست ارقىلى وتەدى. ءبىز ەكى باعىتپەن دە تىعىز بايلانىستامىز جانە لوگيستيكانى دامىتۋدى باسىم ماقسات ەتىپ وتىرمىز.
قازىرگى ۋاقىتتا قىتاي - قازاقستاننىڭ باستى ساۋدا سەرىكتەسى، ال 2-3 جىلدان كەيىن سەربيا ءۇشىن دە سولاي بولاتىنىن ەسكەرسەك، بۇل لوگيستيكالىق بايلانىستار وتە ۇلكەن ماڭىزعا يە بولىپ وتىر جانە ءبىز ولاردى جىل وتكەن سايىن بەلسەندىرەك پايدالانا بەرمەكپىز.
پرەزيدەنت توقايەۆ وتە اقىلعا قونىمدى، بايسالدى ارەكەت ەتەدى: ول باعىتتاردى وڭتايلاندىرىپ، جولدى قىسقارتىپ، جاڭا جولدار سالىپ، جوسپار بويىنشا باعىتتى شامامەن 900 شاقىرىمعا قىسقارتىپ وتىر. بۇل قىتايمەن، ورتالىق ازيامەن، قازاقستانمەن جانە جالپى وڭىرمەن ىنتىماقتاستىق ورناتقان تاراپتاردىڭ بارلىعى ءۇشىن وتە ماڭىزدى. قازاقستان مەن پرەزيدەنت توقايەۆ دۇرىس باعىتتا كەلە جاتقانىنا سەنىمدىمىن. ءبىز ولاردىڭ ۇلگىسىن ۇستانىپ، بارلىق باعىتقا جاقىن بولۋ ءۇشىن لوگيستيكامىزدى دامىتا تۇسپەكپىز.
- استانا مەن بەلگراد اراسىندا جاقىن ارادا وسى سالادا قانداي بىرلەسكەن ونەركاسىپتىك جوبالار پايدا بولۋى مۇمكىن؟
- مەن مۇنى بۇگىن پرەزيدەنت توقايەۆپەن تالقىلايمىن، جالپى ءوزىم كوپتەگەن يدەيالارمەن كەلدىم.
- وڭتۇستىك-شىعىس ەۋروپاعا قازاقستاندىق جۇكتەر مەن رەسۋرستاردى جەتكىزۋدە سەربيا ءوزىن نەگىزگى «قاقپا» رەتىندە قاراستىرىپ وتىر ما؟
- سولاي دەپ ۇمىتتەنەمىن. ءبىزدىڭ ۇلتتىق اۋە كومپانيامىزعا جانە «بەسىنشى ەركىندىك» قۇقىقتارىنا بايلانىستى، سىزدەردىڭ مەملەكەتتىك نەمەسە جەكە مەنشىك اۋە كومپانيالارىڭىز بەلگرادقا عانا ەمەس، باسقا باعىتتارعا ۇشا الا ما دەگەن سۇراقتار بولدى. ەگەر مۇنى دۇرىس جاساي الاتىن ءبىر ەل بولسا، بۇل ءسوزسىز، قازاقستان. قازىر اپتاسىنا ەكى رەت ۇشاتىن تىكەلەي رەيس ىسكە قوسىلعان، بۇل دا ساۋدا قىزمەتىن جانداندىرۋعا كومەكتەسەدى.
- ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى تاقىرىبىنا اۋىسساق، بۇل ءتىپتى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە اينالدى. قازاقستان رەسۋرستارعا، ال سەربيا - اگرارلىق سەكتورداعى تەحنولوگيالارعا باي.
- ءيا، سىزدەردىڭ رەسۋرستارىڭىز كوپ، سىزدەر بىزدەن ارنايى تۇقىم ساتىپ الاسىزدار. ال ەندى بىزدەن بۇرىنعىدان دا كوبىرەك ءونىم الا الاسىزدار، ءبىز دە سىزدەردەن ەداۋىر كوبىرەك ءونىم ساۋدالاساق دەيمىز. وسى باعىتتا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك. سىزدەردىڭ ساۋدا ماماندارىڭىزدى وسى سالاداعى ىنتىماقتاستىقتى جاقسارتۋ ءۇشىن سەربياعا شاقىرۋىمىز كەرەك.
سونداي-اق، اۋىل شارۋاشىلىعىندا، اسىرەسە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋدە سپۋتنيكتەردى، بيوتەحنولوگيالاردى جانە جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋ جايى ءسوز بولىپ وتىر. مەن وسى باعىتتاردىڭ بارىندە تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتا الاتىنىمىزعا سەنىمدىمىن.
- قازىر اگروتەحنولوگيالىق كلاستەر قۇرۋعا قولايلى ۋاقىت تۋدى ما؟ بۇل ءورشىل ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قانداي قادامدار قاجەت؟
- ءيا، قولايلى ۋاقىت دەپ ەسەپتەيمىن. مەنى فورمالدى پروتسەدۋرالار تىم قىزىقتىرمايدى، سەبەبى ءبىز ولاردى باسقا ەلدەرمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا وڭاي شەشە الاتىنىمىزعا سەنىمدىمىن. ادامدار كەلىسىم ورناتقىسى كەلسە، بۇل ءىس وڭاي ورىندالادى.
مەن پرەزيدەنت توقايەۆتىڭ كەزەكتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىن مۇقيات وقىدىم. ول سۋ رەسۋرستارىنىڭ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى، مەنىڭ ويىمشا، بۇل ازىق- تۇلىكتىڭ تەك ساۋدا تاقىرىبى ەمەس، ەگەمەندىك ماسەلەسى ەكەنىن دە كورسەتەدى. سۋ دا - تاماق سياقتى وتە ماڭىزدى. بۇل پرەزيدەنت توقايەۆتىڭ حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن جانە الداعى ونجىلدىقتا ءبىرىنشى كەزەككە سۋ مەن ازىق- تۇلىك ماسەلەسى شىعاتىنىن انىق ءتۇسىنىپ وتىرعانىن كورسەتەدى.
ءبىز وسى باعىتتارعا، سونداي- اق قورعانىس ونەركاسىبىنە ەرەكشە نازار اۋدارامىز. ءدال وسى سالالار بولاشاق ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزىنە اينالادى.
- ساۋدا سالاسىنا قاتىستى، ءسىز ساۋدا اينالىمى ازىرگە ارىپتەستىكتىڭ الەۋەتىن تولىق اشپايتىنىن ايتتىڭىز.
- كەلەسى جىلى ىلگەرىلەۋ بولادى دەپ كۇتەمىن، ءبىراق ءول ۇشىن اۋقىمدى دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەت.
- ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، 2026-جىلى قانداي سالالار ءوسىمنىڭ «لوكوموتيۆىنە» اينالۋى مۇمكىن؟
- بارلىق سالا ماڭىزدى. جوعارىدا ايتقانىمداي، ءبىز بارلىق باعىتتا العا جىلجۋىمىز كەرەك: اسكەري- تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق، تەحنولوگيا ترانسفەرى، اۋىل شارۋاشىلىعى، ەنەرگەتيكا سياقتى باعىتتاردىڭ بارىندە بىرلەسىپ جۇمىس ىستەي الامىز. پرەزيدەنت توقايەۆ ەكەۋىمىزدىڭ دە پارسى شىعاناعى ەلدەرىندە، اسىرەسە بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندە جاقسى بايلانىستارىمىز بار. ونداعى دەربەس قورلار ارقىلى ءتۇرلى مىندەتتەردى بىرلەسىپ شەشە الامىز.
بۇگىن مەن ءوز يدەيالارىمدى پرەزيدەنت توقايەۆقا دا، ب ا ءا پرەزيدەنتىنە دە ۇسىنامىن. ءبىر جاعىنان مەن پرەزيدەنت توقايەۆقا ءسال قىزىعا قارايمىن، سەبەبى ول ەشقاشان قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىنە توقمەيىلسىمەيدى. سونىمەن بىرگە، مەن قازاقستاننىڭ جاستاردى شەتەلدە وقىتۋدا، شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردى تارتۋدا بىزدەن وزىق ەكەنىن كورىپ وتىرمىن. ءبىز دە وسى ۇدەرىستىڭ ءبىر بولىگى بولعىمىز كەلەدى.
- ءسىز سەربيانىڭ سيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى جەتىستىكتەرىن اتاپ ءوتتىڭىز. ماسەلەن، سىزدەردە دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ قولداۋى اياسىندا جۇمىس ىستەيتىن ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك ريەۆوليۋتسيا ورتالىعى بار.
- ءيا، مىسال كەلتىرىپ وتەيىن. بىزدە 10-12 جىل بۇرىن اۋىل شارۋاشىلىعى ج ءى ءو- ءنىڭ شامامەن %10-11 قۇرايتىن، قازىر 4 پايىز عانا. بۇرىن ءبىز اگرارلىق ەل رەتىندە تانىمال بولدىق. IT- سەكتور ول تۇستا 3,5% دەڭگەيىندە بولسا، بۇگىندە ج ءى ءو- ءنىڭ %13 نا جەتتى. بۇل ۇلكەن ءوسىم.
ءبىز ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك ريەۆوليۋتسياعا دەر كەزىندە قوسىلا الدىق. قازىر جاڭا ريەۆوليۋتسيالار بۇرىنعىدان دا جىلدام ءارى اۋقىمدى ىقپالمەن ءجۇرىپ جاتىر. جاساندى ينتەللەكت الەمدى وزگەرتۋگە قاۋقارلى. بۇعان ەشكىم تولىق دايىن دەپ ويلامايمىن، ءتىپتى ا ق ش پەن قىتايدىڭ ءوزى دە.
القازىر جاساندى ينتەللەكت باسەكەسى ءجۇرىپ جاتىر. -
- ءيا، قىتاي مەن اقش- تىڭ دەڭگەيى شامالاس. وزگەلەردىڭ ءبارى ارتتا قالىپ كەلەدى. ەڭ باستىسى، ءبىزدىڭ جاڭاشىلدىققا قانشالىقتى ىلەسە الاتىنىمىزدا. قازاقستان بۇل باعىتتا جاقسى جۇمىس ىستەۋدە، ءبىز دە تىرىسىپ جاتىرمىز. دەگەنمەن مەن ودان دا جوعارى ناتيجەنى قالايمىن. بۇل جەردە ىنتىماقتاستىق ءۇشىن كۇش بىرىكتىرە الامىز.
-ياعني، مىسالى، تۇراقتى ينفراقۇرىلىم قالىپتاستىرۋدا ءبىر- ءبىرىمىزدى تولىقتىرا الامىز با؟
- ءدال سولاي. اڭگىمە دەرەكتەر ورتالىقتارى مەن سۋپەركومپيۋتەرلەر تاقىرىبىندا بولىپ وتىر. پرەزيدەنت توقايەۆ ەلەكترمەن جابدىقتاۋ ماسەلەلەرى جايىندا ايتقان ەدى، ءبىراق بۇل وڭاي شارۋا ەمەس.
ءيا، سىزدەردە گاز، مۇناي جانە باسقا دا رەسۋرستار بار. ءبىراق جاساندى ينتەللەكت پەن ەلەكتروموبيلدەر داۋىرىندە بۇكىل جۇيەنى قامتاماسىز ەتۋ - كۇردەلى مىندەت. ەلەكتر جەلىسى وراسان زور جۇكتەمەگە توتەپ بەرۋى ءتيىس، بۇل بۇرىن-سوڭدى كەزدەسكەن قيىندىقتاردىڭ بارىنەن دە كۇردەلىرەك.
-وسى كۇردەلى گەوساياسي جاعدايدا سەربيانىڭ قازاقستانمەن ءوزارا ءىس-قيمىلىن ستراتەگيالىق تۇرعىدان قالاي ايقىندايسىز؟
- ەكى مەملەكەت تە كوپۆەكتورلى ساياسات جۇرگىزىپ وتىر. سىزدەردىڭ پرەزيدەنتتەرىڭىز — كورەگەن، ەلىنىڭ مۇددەسىن بارىنەن جوعارى قويادى. ول قىتايمەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتىپ، ەۋروپالىق وداقپەن ساۋدا، ەكونوميكالىق جانە ساياسي بايلانىستاردى نىعايتىپ، امەريكا قۇراما شتاتتارىمەن قارىم-قاتىناستى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ كەلەدى، جۋىردا بۇل باعىتتا باتىل ءارى ماڭىزدى قادامدار جاسالدى. سونىمەن قاتار رەسەيمەن ءداستۇرلى بايلانىستار مەن دوستىق قاتىناستار ساقتالعان. ءبىز دە وسى ساياساتتى ۇستانىپ وتىرمىز. مەن سىزدەردىڭ پرەزيدەنتتەرىڭىزبەن جوعارى ساياسي باسشىلىقتارىڭىزعا شىنايى تۇردە ءتانتىمىن، ويتكەنى ولار كوپۆەكتورلى ساياساتتى جاي عانا جاريالاپ قويماي، ونى دايەكتى تۇردە جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى.
- ءسوز سوڭىندا ايتا كەتەيىن، استانادا ايگىلى نيكولا تەسلانىڭ اتىمەن اتالعان كوشەبار. سونداي-اق بەلگرادتاقازاق-سەرب دوستىعى اللەياسى بار ەكەنىن بىلەمىز. بولاشاقتا قوس ەلدىڭ مادەني جاقىنداسۋىنىڭ تاعى قانداي سيمۆولدارى پايدا بولۋى مۇمكىن؟
- مەنىڭ ويىمشا، ءبىز قازاقستان تاريحىن تەرەڭىرەك تانۋىمىز كەرەك. سوندىقتان پرەزيدەنت توقايەۆ بەلگرادتا قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مادەني ورتالىعىن سالۋدى ۇسىندى. ءبىز بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى ليتسەنزيالاردى، جەر تەلىمدەرىن جانە وزگە دە رۇقساتتاردى بەرەمىز. بۇل وتە ماڭىزدى.
بۇعان قوسا تاعى ءبىر ماسەلەنى اتاپ وتكىم كەلەدى. قىزىل ارميا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ءبىزدىڭ پارتيزان جاساقتارىمەن بىرگە سەربيانى ازات ەتكەنىن بىلەسىزدەر. الايدا ءبىز قىزىل ارميا قۇرامىندا بەلگرادتى ازات ەتۋدە قازاقستاندا جاساقتالعان بولىمشەلەردىڭ ەلەۋلى ءرول اتقارعانىن جاقىندا عانا بىلدىك. ءبىز تاريحقا جاڭاشا كوزقاراسپەن قاراپ، ماڭىزدى وقيعالارعا تاعى كىمدەردىڭ قاتىسقانىن انىقتاپ، سىزدەردىڭ تاريح بەن مادەنيەتتەرىڭىزدى تەرەڭىرەك زەردەلەي باستادىق.
مەنىڭ ويىمشا، بۇگىنگى جاقىندىعىمىزدىڭ سىرى دا وسىندا: اراقاشىقتىق الشاق بولسا دا، ورتاق تاريحىمىز بەن تاعدىر توعىستىرعان ساتتەرىمىز بار. بايلانىستارىمىزدى نىعايتىپ، ىنتىماقتاستىق دەڭگەيىن ارتتىرۋ بىزگە زور جەتىستىكتەرگە جەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ال مەن پرەزيدەنت توقايەۆتى مۇمكىندىگىنشە تەزىرەك سەربياعا شاقىرۋ ءۇشىن بار كۇشىمدى سالامىن. ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز جارقىن.
-قۇرمەتتى پرەزيدەنت، ۋاقىتىڭىزدى ءبولىپ، سۇراقتارعا بەرگەن جاۋابىڭىز ءۇشىن راحمەت.
- شاقىرعانىڭىزعا راقمەت.
ايتا كەتەيىك، كەلىسسوز قورىتىندىسى بويىنشا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ پەن پرەزيدەنت الەكساندر ۆۋچيچ بىرلەسكەن مالىمدەمە قابىلداپ، ستراتەگيالىق سالالار بويىنشا ءبىرقاتار مەموراندۋمعا قول قويىلدى.
سونىمەن قاتار، سەربيا پرەزيدەنتى الەكساندر ۆۋچيچ قازاقستاننىڭ ەڭ جوعارى ناگراداسى «التىن قىران» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.
