سەنىم - ەڭ نازىك ۆاليۋتا

استانا. قازاقپارات - بەلگىلى ەكونوميست ينفلياتسيانىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمدى قالاي جوياتىنىن ءتۇسىندىردى، دەپ حابارلايدى Politico.kz. 

بەلگىلى ەكونوميست رۋسلان سۇلتانوۆ EconomyKZ.org پورتالىنا بەرگەن پىكىرىندە قىمباتشىلىقتىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە تيگىزەتىن زالالىن تالداپ، ينفلياتسيانىڭ ساياسي تۇراقتىلىققا جۇمىسسىزدىقتان دا اۋىر سوققى بەرەتىنىن مالىمدەدى. ساراپشىنىڭ پايىمداۋىنشا، قاراپايىم حالىقتىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمى ماكروەكونوميكالىق شەشىمدەردىڭ ساپاسىنا تىكەلەي تاۋەلدى بولىپ تۇر.

ەكونوميستىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك، سوڭعى جىلدارى مەملەكەتكە دەگەن سەنىم فاكتورى ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ ەڭ وسال تۇسىنا اينالدى. 2007- 2023 -جىلدار ارالىعىندا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا (OECD) مۇشە ەلدەردە جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي، حالىقتىڭ نەبارى 39 پايىزى عانا ءوز ۇكىمەتىنە سەنىم بىلدىرەدى. ال كۇمانمەن قارايتىنداردىڭ ۇلەسى بۇدان الدەقايدا جوعارى. بۇل ءۇردىس تەك پاندەميا نەمەسە ۋاقىتشا داعدارىستاردىڭ سالدارى ەمەس، كەرىسىنشە، ۇزاق جىلدار بويى قابىلدانعان فيسكالدىق شەشىمدەردىڭ، مەملەكەتتىك شىعىنداردىڭ ارتۋى مەن ينفلياتسيانىڭ وسۋىنەن تۋىنداعان جۇيەلى ماسەلە.

تالداۋ ناتيجەلەرى ينفلياتسيانىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمدى جويۋداعى ءرولى ايرىقشا ەكەنىن دالەلدەدى. ەگەر ينفلياتسيا 1 پايىزدىق پۋنكتكە وسسە، مەملەكەتكە دەگەن سەنىم شامامەن 1,6 پايىزدىق پۋنكتكە تومەندەيدى. سالىستىرمالى تۇردە الساق، جۇمىسسىزدىق ءدال وسىنداي دەڭگەيگە ارتقاندا، سەنىم نەبارى 1 پايىزدىق پۋنكتكە ازايادى.

مۇنىڭ باستى سەبەبى اسەر ەتۋ اۋقىمىندا جاتىر. جۇمىسسىزدىق قوعامنىڭ بەلگىلى ءبىر توبىن عانا قامتىسا، ينفلياتسيا ءاربىر ازاماتتىڭ قالتاسىنا قول سۇعادى. ول تابىستى ازايتىپ، جيناقتاردى قۇنسىزداندىرادى جانە قارىز مىندەتتەمەلەرىنىڭ ناقتى قۇنىن وزگەرتەدى. ءتىپتى جالاقى وسكەن كۇننىڭ وزىندە، جوعارى باعا حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى جاقساردى دەگەن سەزىمدى جويىپ جىبەرەدى. سوندىقتان قوعام ينفلياتسيانى «جاسىرىن سالىق» رەتىندە قابىلدايدى.

رۋسلان سۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنشا، ناقتى تابىستىڭ ءوسۋى سەنىمدى قايتارۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى، ءبىراق ونىڭ اسەرى شەكتەۋلى. ماسەلەن، جان باسىنا شاققانداعى ناقتى تابىس 1000 دوللارعا ارتسا، سەنىم كورسەتكىشى 0,14-0,20 پايىزدىق پۋنكتكە عانا كوتەرىلەدى. بۇل ينفلياتسيانىڭ جويقىن كۇشىن تولىق وتەۋگە قاۋقارسىز.

ەڭ جوعارى وڭ ناتيجەنى الەۋمەتتىك ساياسات بەرەدى. ەگەر ءبىر ادامعا شاققانداعى الەۋمەتتىك شىعىندار 1000 دوللارعا ۇلعايسا، سەنىم دەڭگەيى 1,3- 1,4 پايىزدىق پۋنكتكە وسەدى. بۇل مەملەكەتتىڭ حالىققا جاساعان ناقتى قامقورلىعى رەتىندە باعالانادى. الايدا ءدال وسى تۇستا ۇلكەن فيسكالدىق قايشىلىق تۋىندايدى. الەۋمەتتىك شىعىندار كوبىنە قارىز الۋ نەمەسە قاراجاتتى قايتا ءبولۋ ەسەبىنەن جۇزەگە اساتىندىقتان، بۇل پروتسەسس ينفلياتسيانى قوزدىرۋى مۇمكىن. مودەل كورسەتكەندەي، ەگەر الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ كەسىرىنەن ينفلياتسيا 1 پايىزدىق پۋنكتتەن اسىپ كەتسە، حالىقتىڭ سەنىمىنە تيگىزەر وڭ اسەر تولىقتاي جويىلادى. ءتىپتى ينفلياتسيا ودان ءارى ورشىسە، ناتيجە تەرىس سيپات الادى.

مەملەكەتتىك قارىز دا سەنىمگە نۇقسان كەلتىرەتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى. جان باسىنا شاققانداعى قارىز 1000 دوللارعا ارتسا، سەنىم 0,22 پايىزدىق پۋنكتكە ازايادى. حالىق قارىزدىڭ كوبەيۋىن بولاشاقتاعى سالىقتىڭ ءوسۋى نەمەسە ينفلياتسيانىڭ حابارشىسى دەپ تۇسىنەدى.

ساراپشى الەم ەلدەرىندەگى جاعدايعا دا شولۋ جاسادى. سولتۇستىك ەۋروپا مەملەكەتتەرىندە الەۋمەتتىك جۇيە جاقسى دامىعان جانە سەنىم جوعارى، ءبىراق ونىڭ وزىندە ينفلياتسيانى قاتاڭ باقىلاۋ باستى شارت بولىپ قالا بەرەدى. كونتينەنتتىك ەۋروپادا داعدارىس كەزىندەگى شىعىندار قىسقا مەرزىمدى وڭ ناتيجە بەرگەنىمەن، ارتىنان ينفلياتسيا مەن قارىزدىڭ ءوسۋى سەنىمدى قايتادان قۇلدىراتتى. وڭتۇستىك ەلدەردە بۇرىنعى داعدارىستاردىڭ اسەرىنەن حالىق قارىز ماسەلەسىنە وتە سەزىمتال كەلەدى. ال انگلوساكسون ەلدەرىندە تابىس ءوسىمى ينفلياتسيانىڭ تەرىس اسەرىن جابا الماي، سەنىم ۇزاق ۋاقىت بويى تومەندەپ كەلەدى.

زەرتتەۋدە ادامي كاپيتال مەن ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ ءوسۋى سەنىم كورسەتكىشىن تومەندەتەتىنى ايتىلعان. سەبەبى ءبىلىمدى قوعام بيلىكتىڭ ءىس-ارەكەتىنە سىني كوزبەن قاراپ، تالاپتى كۇشەيتە تۇسەدى. سونىمەن قاتار ينفلياتسيا دەڭگەيى 5 پايىزعا جەتكەندە، حالىقتىڭ سەنىمى ەڭ تومەنگى شەككە تۇسەتىنى انىقتالدى.

قازاقستان ءۇشىن بۇل مەحانيزمدەردىڭ ماڭىزى زور. ەلىمىزدە الەۋمەتتىك شىعىندار مەن فيسكالدىق ىنتالاندىرۋ شارالارى ينفلياتسيامەن تىعىز بايلانىستى. رۋسلان سۇلتانوۆ مەملەكەت سەنىمدى تەك اقشا تاراتۋ ارقىلى ساتىپ الا المايتىنىن ەسكەرتەدى. سەنىم ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىق، اشىقتىق جانە بيۋدجەتتىك ءتارتىپ ارقىلى عانا قالىپتاسادى. ينفلياتسيانى ەلەمەي جۇرگىزىلگەن كەز كەلگەن الەۋمەتتىك ساياسات تۇبىندە بيلىككە دەگەن سەنىمدى السىرەتىپ تىنادى.