سۇلەيمەن پاتشا جانە ماڭگىلىك ءومىر تۋرالى حيكايا

استانا. قازاقپارات - قۇربانعالي حاليدتىڭ «تاۋاريح حامساسىن» تاپسىرلەپ جاتىرمىز، كوپ شەجىرەنىڭ ىشىندە مىناداي حيكايا ءجۇر:

«قازاق اراسىندا اراب، پارسى تىلدەرىندە قولداناتىن اتاۋلار كوپ كەزدەسەدى. ونداي اتاۋلاردىن، ىشىندە بىرەۋى بىرنەشە ماعىنا بەرەتىندەرى دە كوپتەپ قولدانىلادى. مىسالى، ەتىن جەيتىن ءاربىر جانۋاردىڭ تولىنە جەكە ات قويادى: بۇزاۋ، قۇلىن، لاق، قوزى، بوتا دەگەندەي. ەتىن جەۋگە بولمايتىن حايۋان ءتولىن ءبارىن ءبىر-اق سوزبەن «كۇشىك» دەپ اتايدى، ءبىراق قويان تولىنە «كوجەك» دەگەندە نە سىر بار، جوعارىداعىنىڭ بىرىنە قوسا سالسا بولماس پا ەدى دەپ وسىنى تەكسەرگەندە انىقتالعان ماسەلە مىناۋ بولدى.

پايعامبار قوياندى جەمەيمىن دە، تيىم دا سالمايمىن دەگەن ەكەن. «كۇشىك» دەسە ارامعا شىعىپ كەتەدى. قوزى، لاق سياقتى اتاسا ءبىرجولاتا ادالعا شىعىپ كەتەتىن بولدى. سوندىقتان «كوجەك» دەگەن ءسوز عانا وسى قيىندىقتان شىعارعان. كىرپىنى قازاق «كىرپى بي، كىرپى شەشەن» دەپ اتايدى، پارسىشا «حار پۋشت». «بي مەن شەشەننىڭ نە قاتىسى بار دەپ انىقتاعاندا تۇيگەنىم مىناۋ. سۇلەيمەن پايعامبار وسى پاتشالىق يەلىگىمدە ماڭگى قالسا دەگەن ويعا كەلگەن ەكەن. سوندا قۇداي تاعالا جابرەيىل پەرىشتەگە ءبىر كەسە سۋ بەرىپ سۇلەيمەنگە اپار، وسىنى ىشسە ماڭگى جاسايدى، ءبىراق تۇگەل حالىققا جاريالاپ كەڭەسىنە سالىپ، سودان كەيىن ءىشسىن دەپ ءامىر ەتكەن. ايتقانداي، كوپكە سۋدىڭ سىرىن ايتىپ، ىشسەم بە، جوق ىشپەسەم بە دەپ سۇراعاندا تۇگەل ماحلۇقاتتار ءىشىڭىز دەگەندە، كىرپى تۇرىپ: 
- ەي، پاتشا، رۇقسات ەتسەڭىز مەندە ءبىر سۇراق بار، - دەيدى. رۇقسات العاسىن «بۇل سۋدى ءسىز جەكە ىشەسىز بە، جوق جانىڭىزداعى تۇگەل دوس-جاران، بالا-شاعاڭىزبەن ىشەسىز بە» دەگەندە، - مەن جەكە ءىشۋىم كەرەك بولىپ وتىر»، - دەيدى سۇلەيمەن پايعامبار. «ولاي بولسا مەن ىشپەۋگە كەڭەس بەرەر ەدىم، سەبەبى دوس-جارانى، قاتار-قۇربىسى جوق جەردە سىزگە دۇنيە قىزىق بولمايدى، ولاردىڭ ءاربىرىسى ولگەن سايىن كۇيىگىن تارتاسىز» دەگەندە وسى كەڭەستى ماقۇل كورىپ، تۇبىندە ءولىمدى ءوزىم ىزدەسەم، ول ماعان بۇيىرماسا شىنىندا ءىشۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ توقتاعان ەكەن. سودان بەرى كىرپى جوعارعى لاقاپتاردى قوسىپ العان ەكەن. بۇل اڭگىمە اڭىز دا بولسا، كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە كەزدەسەتىن شىندىقتىڭ سارىنى بار» 
ءتاپسىر:
كىرپى(ك) شەشەن- ادەتتە كۇندەلىكتى قولدانىستا «كىرپى» دەيدى، وسى اتاۋدىڭ ەكىنشى بولىگى يران/اريان تىلىندە مۋيە پەلك- ە چەشم/چەشم، ياعني كىرپىك سوزىنەن شىعادى (جەمەنەي ي. قازاقشا- پارسىشا سوزدىك. الماتى، 2007, 84 ب.). سوندا ءسوزدىڭ ءبىرىنشى بولىگى دە كىرپىك، ەكىنشى بولىگى دە كىرپىك، ياعني بۇل اتاۋ اريان-تۇران داۋىرىنەن قالعان «اقساقال- باربى/اقساقال- اقساقال» سياقتى كۇردەلى سوزدەردىڭ ءبىرى. سۇلەيمەن پايعامبار مەن كىرپى(ك) شەشەن اراسىنداعى ديالوگ وتە قىزىق جانە تاعلىمدى. تاق سۇلەيمەن جەر بەتىندەگى ۇشقان قۇس، جۇگىرگەن اڭنىڭ ءتىلىن بىلگەن پايعامبار. ول بۇكىل تەمىر-تەرسەك، قولونەردىڭ قامقورى ءداۋىت پايعامباردىڭ ۇلى. بيبليادا سولومون اتىمەن ءجۇر، قايىرىمدى ءارى اقىلگوي پاتشا.

ءدال وسى ماڭگىلىك ءومىر بەرەتىن سۋ تۋرالى عيبرات ءسوز ەسكەندىر پاتشا جانە قىزىر، ءىلياس اڭگىمەسىندە بار. ەسكەندىر پاتشا ماڭگىلىك سۋدى تابامىن دەپ جورىققا شىعىپ، بارلاۋعا وسى قىزىر مەن ءىلياستى جىبەرەدى. بۇلار سۋدى تاۋىپ، وزدەرى ءدامىن كورەيىك دەپ ءىشىپ قويسا كەرەك. سودان بەرى قىزىر جەر بەتىندە، ءىلياس سۋ بەتىندە ادامزاتقا قامقور بولىپ جۇرەدى دەيدى. ەسكەندىر پاتشا ىشەمىن دەگەن ۋاقىتتا عايىپتان كەلگەن ءبىر ەلەس «مەن دە سەن سياقتى پاتشا بولعانمىن، وسى ماڭگىلىك سۋدى ىشكەننەن بەرى قانشا ءجۇز، مىڭ جىل ءوتتى، مەنى بىلەتىن، مەن بىلەتىن ادامنىڭ ءبارى دۇنيەدەن ءوتتى، مەن جالعىز ءوزىم جەر بەتىن كەشىپ ءجۇرمىن، ساعان سونداي ماڭگىلىك ءومىر كەرەك پە؟» دەپ، قولىن قاعىپ جىبەرگەن ەكەن- مىس. 
*
وسىنداي شىعىس حيكايالارى ەرتەدە ايتىلۋشى ەدى، بىزگە دەيىنگى زامانداردا ءتىپتى كوپ ايتىلعان بولار. ماڭگىلىك ءومىر، ماڭگىلىك بيلىك، ماڭگىلىك بايلىق دەگەن ونشا جاقسى ەمەس ەكەندىگىن مانساپ قۋعان، قارىننىڭ قامىمەن جۇرگەن ادامزات بالاسىنا باسقاشا قالاي تۇسىندىرۋگە بولادى؟ !

 ج. و. ارتىقبايەۆ