ساياسي ترانزيتكە 7 جىل: جاڭا ەكونوميكالىق مەجەلەر
استانا. KAZINFORM - وسىدان 7 جىل بۇرىن ناۋرىز ايىندا ەلىمىزدىڭ ارعى-بەرگى شەجىرەسىندەگى تاريحي بەتبۇرىس - ساياسي بيلىك ترانزيتى باستالعان ەدى. وسى ارالىقتا ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق جانە ساياسي دامۋ مودەلىندە اۋقىمدى دا جۇيەلى وزگەرىستەر بولدى. Jibek Joly تەلەارناسىنداعى «تالداۋ» جوباسى جەتى جىلدىق كەزەڭدى قورىتىندىلاپ، مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ رەفورمالارىن سارالاپ كوردى.
جەتى جىلدا قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەر دە از بولعان جوق. دۇنيە ءجۇزىن جايلاعان كوروناۆيرۋس پاندەمياسى دا، گەوساياساتتاعى تۇراقسىزدىق تا وسى مەرزىممەن تۇسپا-تۇس كەلدى. ءبىراق وعان مويىنسۇنىپ، ابدىراپ قالعان ەشكىم جوق. مەملەكەت باسشىسى ەڭ الدىمەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە بار كۇشىن سالدى. ءوزى سول تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلىنە اينالدى دەسە بولار. وسىلايشا قازاقستان سەرپىندى دامۋ جولىنا ءتۇستى.
جاقىندا پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ وسى كەزەڭ ناتيجەلەرىنە ارنالعان «جاسامپازدىققا جەتەلەگەن جەتى جىل» اتتى ماقالا جاريالادى. سوندا ول «كوپتەگەن سىن-قاتەرگە جاۋاپ رەتىندە ءبىرىنشى كەزەكتە مەملەكەتتىڭ ۇزاقمەرزىمدى ورنىقتىلىعىن نىعايتۋدى ماقسات ەتكەن اۋقىمدى رەفورمالار جۇزەگە اسىرىلدى. پرەزيدەنت توقايەۆ جالاڭ ۇران مەن پوپۋليزمگە جول بەرگەن جوق، ۋاقىتشا ناتيجەلەرگە دە ەشقاشان يەك ارتقان ەمەس» دەپ جازادى. ءسويتىپ ساياسي- ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتىڭ مىزعىماس بەرىك تۇعىرىن قالىپتاستىرۋ جولىنداعى ەڭبەكتىڭ ناقتى ناتيجەلەرىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنعان.
ەڭ باستى ەسەپ - ارينە، ەكونوميكانىڭ ءوسىمى. بىلتىر جالپى ىشكى ءونىم %6,5 ۇلعايعان. ەكونوميكالىق قۇرىلىم شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورلار مەن ىشكى سۇرانىس ەسەبىنەن ءوسىپ كەلەدى. وسىلايشا وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ج ءى ءو تاريحي مەجەنى ەڭسەرىپ، 306 ميلليارد دوللارعا جەتتى. ونى جان باسىنا شاققاندا، 15 مىڭ دوللارعا دەيىن جەتەدى. بۇل - ورتالىق ازيا عانا ەمەس، كورشى كاۆكاز ءوڭىرىن قوسا العاندا دا ەڭ جوعارى كورسەتكىش سانالادى. وسىلايشا قازاقستان، حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس، الەمدەگى ەڭ ءىرى توپ-50 ەكونوميكانىڭ قاتارىنا ەندى، ءارى ورتاشا جىلدىق ەكونوميكالىق ءوسىم قارقىنى بويىنشا دا العاشقى بەستىكتە تۇر.
وسى ورايدا ەلىمىزدىڭ ترانزيتتىك جانە كولىك- لوگيستيكالىق الەۋەتىنە قاتىستى ەسەپتەر دە نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق. سەبەبى بۇل ماسەلەنى مەملەكەت باسشىسى دا ۇنەمى ايتىپ، ءار ءتۇرلى حالىقارالىق مىنبەرلەردەن كوتەرىپ ءجۇر. وسى باعىتتاعى جۇمىستاعى ءوزىنىڭ ءجىتى قاداعالاۋىنا العانى دا بايقالادى.
سوڭعى جەتى جىلدا ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى بويىنشا تاسىمال كولەمى 5 ەسە وسكەن. بۇل رەتتە تەمىرجول ينفراقۇرىلىمى دا اسقان ماڭىزعا يە. ءبىز سانامالاپ وتىرعان مەرزىم ىشىندە مىڭ شاقىرىمعا جۋىق جاڭا شويىن جول سالىنعان. ال 9,5 مىڭ شاقىرىم جول جوندەۋدەن وتكەن. تەمىرجول توراپتارىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارى وتكىزۋ قابىلەتىن ارتتىرىپ قانا قويماي، وڭىرلەردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىن دا نىعايتقانى ءسوزسىز. سونىڭ ارقاسىندا سالاداعى كاسىپكەرلەر لوگيستيكالىق شىعىنداردىڭ ەداۋىر ازايعانىن ايتىپ ءجۇر.
پرەمەر-مينيستر ماقالاسىندا «جەتى جىلدا اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن تاعى ءبىر جايت - 25 مىڭ شاقىرىمنان استام اۆتوموبيل جولى سالىنىپ، كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى، سول سياقتى ورتالىق- وڭتۇستىك، ورتالىق-شىعىس، باتىس-شىعىس نەگىزگى دالىزدەرى ىسكە اسىرىلدى، بارلىق وڭىردە جەرگىلىكتى جولدار جەلىسى جاڭارتىلدى»، دەپ جازدى. ءتىپتى وسى كۇنگە دەيىن ۇنەمى نازاردان تىس قالىپ جۇرگەن جەرگىلىكتى جولدار دا جوندەلگەن. ونىڭ ەكونوميكاعا دا پايداسى ۇشان-تەڭىز. شىعىندار ازايىپ، ساۋدا-ساتتىق كولەمى وسكەن. شاعىن جانە ورتا بيزنەس دامىپ، وڭىرلەردىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى ارتا تۇسكەن، ياعني ءبىر عانا جول ينفراقۇرىلىمىنىڭ ءوزى ەكونوميكاعا مۋلتيپليكاتيۆتى اسەرىن تيگىزەدى.
جول قۇرلىقتا عانا ەمەس، سۋ بەتىندە دە جالعاسىن تاپتى. تەڭىز پورتتارىنىڭ جالپى وتكىزۋ قابىلەتى قازىر 22 ميلليون تونناعا جەتكەن. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كونتەينەرلىك تاسىمال كولەمى 90 مىڭعا جەتىپ وتىر. سالىستىرمالى تۇردە 2024 -جىلى بۇل كورسەتكىش 60 مىڭ كونتەينەر بولعان ەدى.
اۆياتسيا سالاسى دا تۇراقتى ءوسىم كورسەتىپ كەلەدى. بىلتىر اۋەجايلار 32 ميلليونعا جۋىق جولاۋشىعا قىزمەت كورسەتكەن. ەكى جىل بۇرىن بۇل كورسەتكىش 26 ميلليون بولعان ەدى. قازىر ەلىمىز 30 دان استام شەت مەملەكەتپەن اۋە قاتىناسىن ورناتقان، ياعني 130 باعىت بويىنشا 600 دەن استام رەيس قاتىناپ تۇر. بۇل رەتتە اۋەجايلاردىڭ جاڭعىرتىلىپ، جاڭا تەرمينالدار سالىنىپ جاتقانىن دا ايتا كەتكەن ءجون. ماسەلەن، بيىل قاتونقاراعايدا، زايساندا، كەندىرلىدە، ارقالىقتا 4 جاڭا اۋەجاي ىسكە قوسىلادى. بۇل ءوز كەزەگىندە ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەدى.
فوتو: نۇرسۇلتان نازاربايەۆ اتىنداعى حالىقارالىق اۋەجايى
ەسكە سالا كەتسەك، پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ ەل دامۋىنىڭ سوڭعى جىلدارداعى ناتيجەلەرىن سارالاعان ماقالاسىن جاريالادى. وندا قاسىم-جومارت توقايەۆ باستاماسىمەن جۇزەگە اسقان اۋقىمدى رەفورمالاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق وسىمگە، ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋعا جانە مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن ترانسفورماتسيالاۋعا ىقپالى جان-جاقتى تالدانعان.
اۆتور
ايجان سەرىكجان قىزى
