ساپارعالي بەگالين. ۇلى ءومىردىڭ كەي ساتتەرى

استانا. قازاقپارات - الماتىدان شىعىپ، 1943 -جىلى شىلدەنىڭ 14- كۇنى اياگوزگە كەلىپ تۇستىك. ەرتەڭىندە اباي اۋدانىنان اشىق جۇك ماشيناسىن الىپ ەكى ادام كەلدى. ولاردى اۋدان باسشىلارى ءبىزدى قارسى الۋعا ارنايى جىبەرگەن ەكەن.

اباي اعا، جارلى-جاقىبايعا ايرىقشا قاراساتىن ەدى

«قۇندىزدى» وزەنىنىڭ بويىنداعى «جاڭا ەڭبەك» كولحوزىنا كەلگەندە ءبىز اباي زامانىنىڭ ءبىر ادامىنا كەزدەسىپ، ويلاماعان جەردە ابايعا قىزمەت ىستەگەن ادامنىڭ قىزى، قارتاڭ ايەلگە جولىقتىق. بۇل ايەلدىڭ ويدا جوقتا كەزدەسۋى ارقىلى مۇحتار جاڭا وزەكتى اڭگىمەنىڭ ارقاۋىن تاپقانداي بولدى. مۇحتاردىڭ ءبىر مىنەزى، وزىنە كەرەكتى ۇنامدى جايدان ءسوز تۋسا، كوزى جاساۋراپ، مۇرنىن قايتا- قايتا سيپالاي كۇلىمسىرەپ، بار اۋانىن سول اڭگىمەگە سالاتىن. ايەلدىڭ جاسى جەتپىستەن اسقان، ءتىلى مايدا، قازاق ايەلىنىڭ سىپايىلىق ادەبىن بويىنا مول ساقتاعان، ءسوزدىڭ نارقىن ءبىلىپ، مانەرلەي سويلەيتىن ادام ەكەن.
- شىراقتارىم، مەن ءبىر كوشكەن اۋىلدىڭ جۇرتىندا وتىرعان سالىقشى سياقتى اداممىن عوي. مەنىڭ زامانداستارىمنان قالعان ادام ساناۋلى. مەنىڭ ەرىم، وزدەرىڭە بەلگىلى بورانباي دەگەن مىنا جامان اتامنىڭ بالاسىنان شىققان اقىن ادام ەدى. (ول كىسىنىڭ «جامان اتام» دەپ وتىرعانى توبىقتىنىڭ جامان توبىقتى دەگەن ءبىر رۋى).
وسى جەرگە كەلگەندە مۇحتار ايەلدىڭ ءسوزىن ءبولىپ:
- ءبالى، ءسىز بورانباي اقىننىڭ جولداسىسىز با، وندا اڭگىمەنىڭ تۋى سىزدە ەكەن عوي، - دەپ كۇلىمسىرەي، بۇرىنعىسىنان دا اڭگىمەسىن ىنتالانا سۇراستىرا باستادى.

 - ءسىز ابايدى قاي جاسىڭىزدا، قاي جەردە كوردىڭىز؟ - دەپ سۇراعاندا ايەل كۇلىمسىرەگەن وڭمەن:
- مەن اباي اعانى جاس كەزىمدە كوردىم. سول اباي اعانىڭ اۋىلىندا ءوستىم. ويتكەنى مەنىڭ اكەم اباي اعانىڭ ءدىلدا دەگەن بايبىشەسىنىڭ ۇيىندە مالىن باعىپ، جۇمىسىن ىستەدى. شەشەمنىڭ قولى ىسمەر، كيىم- كەشەك تىگۋگە، كەستەگە شەبەر كىسى ەدى. ءدىلدانىڭ ۇيىندەگى كيىمدەرىنىڭ ءبارىن دە سول شەشەم تىگەتىن. ءارى كىسى كۇتۋگە دە وتە ەپتى، قىسقاشا ايتقاندا، ءدىلدانىڭ بارلىق ءۇي-ءىشى جۇمىسىن شەشەم ىستەيتىن.

اباي اعا ول كەزدە ايگەرىممەن بىرگە بولاتىن. اندا-ساندا عانا بالالارىنا كەلىپ، ءبىر كۇن، جارىم كۇن بولىپ قايتاتىن. ءبىز ول كىسى وتىرعان ۇيگە كىرە المايمىز. ول-بۇل جەردەن سىعالاي قاراپ كەيدە سوزدەرىن تىڭدايمىز. ول كىسىنىڭ ماجىلىسىندە وتىرعان ادامداردىڭ ءسوزى بىزگە باسقا تىلمەن ايتىلىپ وتىرعانداي بولاتىن. اسىرەسە، اقىلباي، ماعاۋيا دەيتىن بالالارىمەن سويلەسكەندە ىلعي كىتاپ سوزدەرىن، باسقا ءبىر الىس ەلدەردىڭ اڭگىمەلەرىن ايتىپ كەتەتىن.

مەن بويجەتىپ قالعان كەزدە اكەم سىرقاتتانىپ، ءدىلدا اپايدىڭ قاتتى قايىرىم جۇمىسىنا كۇشى جەتپەيتىن بولدى. اكەمنىڭ سىرقاتى اۋىرلاي بەردى. ۇلكەن شەشەممەن اقىلداسىپ، «سىرقات مەڭدەتىپ بارادى، ەندى اعايىن تابالىق. جوقتىقپەن كەلدىك، قايىرىمىن كوردىك. رۇقسات الىپ اۋىلىمىزعا، اعايىن ىشىنە بارايىق» دەدى. شەشەم ەشبىر قارسىلىق ايتقان جوق. تاپ وسى شەشىمگە كەلىپ رۇقسات سۇرايمىز دەپ وتىرعاندا، اباي اعايدىڭ ءدىلدا اپايدىڭ اۋىلىنا كەلە قالعانى.

 اباي كەلەردەن بىرەر كۇن بۇرىن شەشەم ءدىلدا اپايعا وزدەرىنىڭ رۇقسات سۇراماق جايلارىن ايتسا كەرەك. ابايعا ءدىلدا اپاي شەت-جاعاسىن ايتىپ، وزىنە قولقانات بولار ادام جايىن ءسوز ەتەدى. اباي ءدىلدانىڭ ايتقانىن ەستىسىمەن، ايەلىن شاقىرىپ كەل دەپ جانىنداعى اتقوسشى جىگىتىن جىبەرەدى. شەشەي اباي اعانىڭ دا كيىمىن تىگەتىن. ابايدان بوي جاسىرمايتىن كىسى ەدى. بارىپ، ىزەتپەن امانداسىپ، ءدىلدا اپايدىڭ جانىنان كەلىپ وتىرادى. اباي ءوزى اماندىقتان كەيىن اكەيدىڭ سىرقاتىنىڭ جايىن ءبىلىپ جانە اۋىلىمىزعا كەتەمىز دەگەن جايلارىن سۇرايدى. شەشەي سونداي ويلارى بار ەكەنىن، رۇقسات سۇراۋعا ءساتى كەلگەنىن ايتادى. اباي ءبىراز ويلانىپ وتىرىپ:
- شىراقتارىم، كوپ جىل دامدەس بولىپ ەدىڭدەر. وت باسى، ءومىر سوقپاعى كەدىر-بۇدىرسىز بولمايدى عوي. اعات ايتىلعان ءسوز، اسىرا ىستەلگەن ەڭبەك بولسا قارىز ەتپەڭىزدەر. مىنا ءدىلدانىڭ بالالارىنا رازىلىقتارىڭدى بەرىڭدەر. كوڭىلگە العان مۇددەلەرىڭ بولسا، يمەنبەي ايتىڭدار، - دەپ اسا اعالىق، تۋىسقاندىق جىلى قاباقپەن سۇراپتى. شەشەم بولسا اباي اعادان ادەپ ساقتاپ، العىستان باسقا ەشنارسە ايتا الماپتى.
- وندا، شىراعىم، مىنا ءدىلدا اپاڭا ايتارمىن. انا جولداسىڭمەن اقىلداس، - دەپ توقتاپ، اباي قاسىندا وتىرعان ءدىلداعا قاراپ:
- كورشىڭنىڭ ساۋىن بيە، شاڭىراق سالار تۇيەسى بار ما ەدى؟ - دەپ سۇراپتى. ابايدىڭ ويدا جوقتا سۇراي قالعانىنا ابدىراپ، ءدىلدا، باياۋلاۋ جاۋاپ بەرىپتى.
- وندا سول تۇيەلەرىن السىن، كىمنەن بارىپ سۋسىن سۇرايدى، ءبىر- ەكى بيە بەرگىز. قوي-قوزىسى بار شىعار، كوڭىلىن تاۋىپ، رازى ەتىپ كوشىر. «قايدان كوشىپ كەلدىڭ» دەگەندە ۇيالماي ايتاتىن بولسىن، - دەپتى اباي اعا. سونان ءبىز كوشكەندە اۋىلىمىزعا تۇيەلى، بيەلى، قويلى، سيىرلى، كۇن كورىسى جاقسى ءۇيدىڭ ءبىرى بولىپ كەلدىك. قايران اباي اعا، جارلى- جاقىبايعا ايرىقشا قاراساتىن ەدى، - دەپ توقتادى ول.
ايەل ءسوزىن باستاعاننان- اق كوزى جاساۋراپ، بار ىنتاسىممەن تىڭداپ، قولىنداعى شاعىن كىتاپشاسىنا ءاربىر ءسوزىن مارجانداي ءتىزىپ جازىپ العان مۇحتار:
- قازىنا حالىق ىشىندە- اۋ! مىنا ءبىر ايەلدىڭ اڭگىمەسىنىڭ ءوزى اباي اعانىڭ كىم بولعانىن، اسقان ادامگەرشىلىگىن سيپاتتاپ بەردى، - دەپ قۋانىپ ەدى.
ءبىز قۇندىزدىداعى «جاڭا ەڭبەكتەن» شىعىپ، اۋدان ورتالىعى قاراۋىلعا كەلدىك. اۋدان ازاماتتارى بىزگە بۇلاق بويىنا ءۇي تىگىپ قويعان ەكەن، سوندا ءتۇسىردى. بىزگە ەڭ العاش ەل اقساقالدارىنان الىمبەت، تولەۋباي دەگەن كىسىلەر ديدارلاستى. سوندا تولەۋباي اقساقال تۇرىپ:
- بۇرىنعىنىڭ ارتىمىز، بۇگىنگىنىڭ قارتىمىز، - دەپ مۇحتاردى قۇشاقتاي الدى.
ءبىز ءبارىمىز دە قاريانىڭ قامىعا ايتقان سوزىنەن زامانداسىن ساعىنعان قارتتىڭ كوڭىل-كۇيىن تۇسىندىك. قاراۋىلدا مۇحتار بىلەتىن بۇرىنعى ادامنان شاۋكەن مىلقاۋ بار ەكەن. ونىڭ ىممەن ايتقان اڭگىمەلەرىن مۇحتار حاتتاي تانيدى. ەرتەدەن بىلەدى ەكەن. سونىڭ ءسوزىن قىزىقتاپ، اڭگىمەسىن ايتقىزىپ، دەن قويا تىڭدايدى. مۇحتاردىڭ ءوزىنىڭ تۋعان ەلىنە ءبىراز جىلدان كەيىن ورالعانى ەكەن. ەلدى ساعىنعان، اسا ءبىر قۇشتارلىق جايلار سەزىلىپ وتىردى.
ءبىز «رامازان» اتىنداعى كولحوزعا كەلگەندە، مۇحتاردىڭ تاعى ءبىر كەرەك ەتكەن ادامىنا كەزدەستىك. ول ەل شەجىرەسىندەي قاتپا دەگەن كىسىنىڭ ايەلى بولاتىن. قاتپا وقۋىن اياقتاپ، دەمالىسقا ەلگە كەلگەن مۇحتاردى قاسىنا كوپ ەرتكەن وتە اڭگىمەشىل، كۇلدىرگى جان ەكەن. ءبىراق ول كىسى قايتىس بولعان، ايەلى مۇحتاردىڭ ويلاعان جەرىنەن شىقپادى. ءجوندى اڭگىمە ايتا المادى. وعان مۇحتار سونداي نارازى بولىپ:
- ياپىر- اي، ءسىز قاتپاەكەڭنىڭ ءبىر اۋىز ءسوزىن دە ۇقپاعان ەكەنسىز. ەڭ بولماسا ءوزىڭىزدى كەلەكە ەتىپ كۇلدىرەتىنى دە ويىڭىزدا قالمادى ما؟ - دەپ كۇلدى...
مۇحتار اۋەزوۆ تۋرالى ەستەلىكتەن. (ساپارعالي بەگالين. «ۇلى ءومىردىڭ كەي ساتتەرى». 1977 ج.).