قىتايدىڭ «ەكى جينالىسى»: ساياسي مەحانيزم قالاي جۇمىس ىستەيدى؟
استانا. KAZINFORM - جىل سايىن ناۋرىز ايىنىڭ العاشقى ەكى اپتاسىندا قىتايدا «ەكى جينالىس» وتەدى. شىعىستاعى كورشىمىزدىڭ ساياسي ومىرىندە ايتارلىقتاي ءمانى مەن ماڭىزى بار «ەكى جينالىستىڭ» تولىق اتاۋى قانداي؟ ەكى «جينالىستىڭ» قانداي ايىرماشىلىقتارى بار؟ دەپۋتاتتار مەن مۇشەلەر قالاي ىرىكتەلەدى؟ بۇكىل قىتايلىق حالىق وكىلدەرى جينالىسىنىڭ قۇزىرەتى قانداي؟ ساياسي كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەستە قانشا سەكسيا بار؟ ۇسىنىس، جوبا جانە باستاما ۇعىمدارى بىردەي مە؟ بيىلعى «ەكى جينالىستا» قانداي وزەكتى ماسەلەلەر كوتەرىلمەك؟ قازاقپارات ءتىلشىسى وسى ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەپ كوردى.
«ەكى جينالىس» دەگەن نە؟
قىتايلىق ساياسي كونتەكستە «جالپىۇلتتىق ەكى جينالىس» تۇسىنىگى بۇكىل قىتايلىق حالىق وكىلدەرى جينالىسى (ب ح ءو ج) مەن قىتاي حالىقتىق ساياسي كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەسىنىڭ (ق ح س ك ك) جىل سايىن وتەتىن پلەنارلىق سەسسيالارىن مەڭزەيدى (قىتايداعى قازاقتار الدىڭعىسىن حالىق قۇرىلتايى، ال سوڭعىسىن ساياسي كەڭەس دەپ اتايدى). ب ح ءو ج ءا مەن ق ح س ك ك ءۇشىن ءار بەس جىل ءبىر شاقىرىلىم بولىپ ەسەپتەلەدى.
ال ءار شاقىرىلىم اياسىندا جىلىنا ءبىر مارتە جالپى وتىرىس، ناقتىراق ايتقاندا، پلەنارلىق سەسسيا وتەدى. الايدا «ەكى سەسسيانىڭ» زاڭمەن بەكىتىلگەن رەسمي اتاۋىندا «شاقىرىلىم» ءسوزىنىڭ قولدانىلۋ ورنىنا بايلانىستى ايتارلىقتاي ايىرماشىلىق بار. مىسالى، بيىل ناۋرىز ايىنىڭ 4- كۇنى قىتاي حالىقتىق ساياسي كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەسىنىڭ XIV شاقىرىلىمداعى ءتورتىنشى سەسسياسى، ال 5- كۇنى XIV شاقىرىلىمداعى بۇكىل قىتايلىق حالىق وكىلدەرى جينالىسىنىڭ ءتورتىنشى سەسسياسى باستالادى.
ب ح ءو ج ءا مەن ق ح س ك ك پلەنارلىق سەسسيالارىنىڭ مەرزىمى 1995 -جىلدان بەرى سالىستىرمالى تۇردە تۇراقتى. كەزەكتى سايلاۋ وتەتىن ءبىرىنشى سەسسيا، ادەتتە، ەكى اپتاعا دەيىن سوزىلۋى مۇمكىن، ال قالعان سەسسيالار نەگىزىنەن 10-12 كۇن شاماسىندا مارەسىنە جەتەدى.
ايتا كەتەيىك، 2020- 2022 -جىلدارى COVID-19 ىندەتىنە بايلانىستى جيىنداردىڭ مەرزىمى ءبىر اپتامەن شەكتەلگەنى بار.
نە ءۇشىن ناۋرىزدا وتەدى؟
«ەكى جينالىستىڭ» كەزەكتى وتىرىستارىن ناۋرىز ايىندا وتكىزۋ ءداستۇرى 1985 -جىلدان باستالدى. وعان دەيىن پلەنارلىق سەسسيالار جىلدىڭ ناقتى ءبىر مەرزىمىنە بەكىتىلمەي، ءار كەزەڭىندە شاقىرىلا بەرەتىن. ارينە، وتكەن قىرىق جىلداعى وقشاۋ قۇبىلىس رەتىندە 2020 -جىلى پاندەمياعا بايلانىستى ەكى سەسسيانىڭ مەرزىمى مامىر ايىنا شەگەرىلگەنىن ايتۋعا بولادى.
«ەكى جينالىستىڭ» ناۋرىز ايىنا ۇيعارىلۋىنىڭ بىرنەشە سەبەبى بولۋى مۇمكىن: بىرىنشىدەن، قاڭتار- اقپان ايلارىندا ءداستۇرلى كۇنتىزبە بويىنشا كوكتەم مەرەكەسى - قىتايلىق جاڭا جىل تويلانادى. سوندىقتان، سەسسيالاردى مەرەكەمەن قاباتتاستىرماۋ ءۇشىن ناۋرىز ايى تاڭدالعان. ەكىنشىدەن، قارجىلىق جىل كۇنتىزبەلىك جىلمەن سايكەس كەلەتىندىكتەن، سەسسيالاردىڭ ناۋرىز ايىندا ءوتۋى وتكەن جىلدىڭ ەسەپتىك قورىتىندىسىن شىعارۋعا جانە جىلدىق بيۋدجەتتى بەكىتۋگە ۋاقىت تۇرعىسىنان مۇمكىندىك بەرەدى.
سونداي-اق، 1989 -جىلى قابىلدانعان «بۇكىل قىتايلىق حالىق وكىلدەرى جينالىسىنىڭ پروتسەدۋرالىق ەرەجەلەرىندە» كەزەكتى پلەنارلىق سەسسيا جىل سايىن ءبىرىنشى توقساندا وتكىزىلۋى ءتيىس دەپ كورسەتىلگەن. بۇل قوس سەسسيانىڭ ناۋرىز ايىندا شاقىرىلۋىنا قۇقىقتىق نەگىز بەرەدى. ولاي دەيتىنىمىز، قالىپتاسقان داستۇرگە ساي، ساياسي كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەستىڭ سەسسياسى حالىق وكىلدەرى جينالىسىنىڭ سەسسياسىنان بۇرىن شاقىرىلادى. ويتكەنى زاڭ بويىنشا زاڭ شىعارۋشى ورگان شەشىم قابىلداعاندا ساياسي كونسۋلتاتيۆتىك ورگاننىڭ ۇسىنىستارىن ەسكەرۋگە ءتيىس.
حالىق وكىلدەرى جينالىسى مەن ساياسي كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەستىڭ قانداي ايىرماشىلىعى بار؟
ەكى ورگاننىڭ مارتەبەسى مەن مىندەتتەرى ءارتۇرلى. ق ح ر كونستيتۋتسياسى بويىنشا، بۇكىل قىتايلىق حالىق وكىلدەرى جينالىسى - مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارى بيلىك ورگانى. ول كونستيتۋتسياعا وزگەرىس ەنگىزە الادى جانە ونىڭ ورىندالۋىن قاداعالايدى؛ قىلمىستىق، ازاماتتىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق زاڭداردى قابىلدايدى نەمەسە تۇزەتەدى؛ جوعارى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇرامىنداعىلاردى سايلايدى، تاعايىندايدى نەمەسە قىزمەتىنەن بوساتادى؛ مەملەكەتتىك ماڭىزى بار ماسەلەلەر بويىنشا شەشىم قابىلدايدى، ت. ب. ق ح ر كونستيتۋتسياسى بويىنشا، دەپۋتاتتار (وكىلدەر) پروۆينتسيالاردان، اۆتونوميالىق رەگيونداردان، ورتالىققا باعىنىستى قالالاردان، سونداي-اق گونكونگ، ماكاو، تايۆان ايماقتارى مەن قىتاي حالىق-ازاتتىق ارمياسى اتىنان سايلانادى. قازىرگى كۇندە بۇكىل قىتايلىق حالىق وكىلدەرى جينالىسىنا قاتىساتىن 35 دەلەگاتسيا بار: 31 وڭىرلىك دەلەگاتسيا، سونداي-اق گونكونگ، ماكاو، تايۆان جانە ارميا دەلەگاتسيالارى.
ال قىتاي حالىقتىق ساياسي كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەسى - بيلىك ورگانى دا، اكىمشىلىك ورگان دا ەمەس، ساياسي كونسۋلتاتيۆتىك الاڭ. قىتايلىق ساياسي جۇيەدە، ول قىتاي كوممۋنيستىك پارتياسى مەن ەلدەگى وزگە ساياسي پارتيالار، سونداي-اق پارتياسىز قوعام قايراتكەرلەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق پەن ءوزارا باقىلاۋشىلىق تەتىگى رەتىندە قاراستىرىلادى.
نەگىزگى قىزمەتى - ساياسي كەڭەسۋ، دەموكراتيالىق باقىلاۋ جانە ساياسي ومىرگە قاتىسۋ. قازىرگى كۇندە ق ح س ك ك بۇكىل قىتايلىق كوميتەتىنىڭ قۇرامىندا 34 سەكتسيا بار. ولار ساياسي پارتيالار (10)، قوعامدىق ۇيىمدار (7)، ءارتۇرلى الەۋمەتتىك- كاسىپتىك توپتار (12)، ەتنيكالىق ازشىلىقتار، ءدىني بىرلەستىكتەر، سونداي-اق گونكونگ پەن ماكاودان ارنايى شاقىرىلعان تۇلعالار جانە ارنايى شاقىرىلعان وزگە تۇلعالار ساناتىنان تۇرادى.
دەپۋتاتتار مەن مۇشەلەر قالاي ىرىكتەلەدى؟
حالىق وكىلدەرى جينالىسىنا قاتىسۋشىلار وكىل (دەپۋتات) دەپ اتالادى. ق ح ر كونستيتۋتسياسى بويىنشا دەپۋتاتتار سايلاۋ ارقىلى ىرىكتەلەدى. ناقتىراق ايتقاندا، كونستيتۋتسياعا سايكەس جاسى 18-گە تولعان، ساياسي قۇقىعىنان ايىرىلماعان ءاربىر قىتاي ازاماتىنىڭ سايلاۋعا جانە سايلانۋعا قۇقىعى بار. دەپۋتاتتىق جۇيە بەس دەڭگەيدەن تۇرادى: اۋىلدىق جانە اۋداندىق دەڭگەيدەگى دەپۋتاتتار تىكەلەي سايلانادى، ال اۆتونوميالى وبلىستىق، پروۆينتسيالىق (اۆتونوميالىق رەگيوندار مەن ورتالىققا باعىنىستى قالالار دا وسى دەڭگەيدە) جانە جالپىۇلتتىق حالىق وكىلدەرى جينالىسىنىڭ دەپۋتاتتارى ءبىر ساتى تومەن دەڭگەيدەگى حالىق وكىلدەرى جينالىستارىندا جانامالاي سايلاۋ ارقىلى ىرىكتەلەدى.
ساياسي كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەسكە قاتىسۋشىلار مۇشە (كەڭەس مۇشەسى) دەپ اتالادى. ولار سايلاۋ ارقىلى ەمەس، كەلىسىم نەگىزىندە بەكىتىلەدى. ناقتىراق ايتقاندا، الدىمەن كانديداتۋرالار ۇسىنىلادى، سوسىن كەڭەسكە سالىنىپ، كەلىسىم ارقىلى ۇسىنىلاتىن ءتىزىم ناقتىلانادى. ۇسىنىلعان ءتىزىم ساياسي كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەستىڭ تۇراقتى كوميتەتىنىڭ وتىرىسىندا قارالىپ، بەكىتىلگەننەن كەيىن رەسمي تۇردە جاريالانادى.
ۇسىنىس، جوبا جانە باستاما ۇعىمدارى بىردەي مە؟
زاڭ بويىنشا، دەپۋتاتتار جوبا (زاڭ جوباسى نەمەسە ۇسىنىس جوباسى) ۇسىنا الادى، ءبىراق ول ءۇشىن كەمىندە 30 دەپۋتاتتىڭ نەمەسە ءبىر دەلەگاتسيانىڭ قولداۋى (جوباعا بىرلەسىپ قول قويۋى) قاجەت. بۇكىل قىتايلىق حالىق وكىلدەرى جينالىسىنىڭ دەپۋتاتى جەكەلەي تەك ۇسىنىس جاساي الادى. اتاپ ايتقاندا، ول ءوز دەڭگەيىندەگى حالىق وكىلدەرى جينالىسى مەن ونىڭ تۇراقتى كوميتەتىنە جۇمىستىڭ ءتۇرلى اسپەكتىلەرى بويىنشا ۇسىنىس، سىن جانە پىكىر ايتۋعا قۇقىلى، بۇندايدا ءتيىستى مەكەمەلەر مەن ۇيىمدار ايتىلعان ۇسىنىس، سىن، پىكىردى زەرتتەپ، قاراستىرىپ، وعان جاۋاپ بەرۋى كەرەك.
جوبا ادەتتە سەسسيا ساتىندە ۇسىنىلادى، ال قارالىپ، قابىلدانىپ جاتسا، زاڭدىق كۇشكە يە بولادى.
ال ساياسي كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەستىڭ مۇشەلەرى باستاما كوتەرەدى. باستامانى سەسسياعا نەمەسە كەڭەستىڭ تۇراقتى كوميتەتىنە كەڭەس مۇشەلەرى ءوز اتىنان نەمەسە ۇيىم اتىنان ۇسىنا الادى. باستامالار ارنايى كوميتەتتە تىركەلىپ، ءتيىستى مەكەمەلەرگە جازباشا پىكىر نەمەسە ۇسىنىس تۇرىندە جولدانادى. ءار باستاماعا رەسمي جاۋاپ بەرىلەدى، ءبىراق ونىڭ زاڭدىق مىندەتتەۋشى كۇشى جوق. اتاپ ايتقاندا، باستاما بار بولعانى دەموكراتيالىق باقىلاۋدىڭ ءبىر ءتۇرى سانالادى.
رەسمي اقپاراتتا حالىق وكىلدەرى ۇكىمەت ەسەبىن «قارادى» جانە «ءوز مىندەتىن ورىندادى» نەمەسە «ءوز وكىلەتتىگىن جۇزەگە اسىردى» دەلىنەدى. ال كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەس مۇشەلەرى ۇكىمەت ەسەبىن «تالقىلادى» جانە ساياسي ومىرگە قاتىستى دەلىنەدى. دەپۋتاتتار مەن كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىنا بايلانىستى «قارادى جانە تالقىلادى» دەگەن سوزدەرى قاتار قولدانىلادى.
بيىلعى «ەكى جينالىس» نەسىمەن ەستە قالماق؟
بيىل قىتاي كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ قۇرىلعانىنا 105 جىل تولادى جانە الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ون بەسىنشى بەسجىلدىق جوسپارى ىسكە اسىرىلا باستايدى. ونىڭ ۇستىنە مىڭ قۇبىلعان جاھاندىق گەوساياسي جاعدايعا، ا ق ش پەن قىتاي اراسىنداعى كۇننەن كۇنگە ۋشىققان تەكەتىرەسكە، ەل ەكونوميكاسىنىڭ قازىرگى احۋالى مەن بولاشاق بەتالىسى جايلى ءجيى ايتىلا باستاعان پەسسيميستىك بولجاۋلارعا، اسكەردەگى جەمقورلىققا قارسى وتكەن جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان كەيىن ءورشي تۇسكەن ناۋقاندارعا بايلانىستى بيىل قىتايلىق «ەكى جينالىس» كەزەكتى مارتە الەمدىك ب ا ق-تىڭ نازارىنا ىلىنەتىن سياقتى.
شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنشە، بيىلعى «ەكى جينالىستىڭ» جۇمىسى جايلى اقپارات تاراتۋعا 3000 نان استام جۋرناليست تىلەك ءبىلدىرىپ، اككرەديتتەۋدەن وتكەن. ونىڭ ەكى مىڭعا جۋىعى قىتايلىق جۋرناليست، قالعان مىڭنان استامى گونكونگ، ماكاو، تايۆان ايماقتارى مەن شەت ەلدەردەن ات تەرلەتىپ جەتكەن ەكەن.
ەندەشە بيىلعى «ەكى جينالىس» نەسىمەن ەستە قالماق؟ ارينە، ءبىرىنشى كەزەكتە حالىق وكىلدەرى جينالىسىنىڭ ءتورتىنشى سەسسياسى «حالىق شارۋاشىلىعى مەن الەۋمەتتىك دامۋدىڭ ون بەسىنشى بەسجىلدىق جوسپارىن» قاراپ، بەكىتەدى. بەسجىلدىق جوسپار حالىقارالىق قاۋىمداستىققا قىتايدىڭ الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ ورتا جانە ۇزاق مەرزىمدى ۇدەرىسىن باقىلاۋعا، بولجاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
عالامدىق ەكونوميكانىڭ ءوسىمى باياۋلاپ، تەحنولوگيالىق ريەۆوليۋتسيانىڭ «تولعاعى جيىلەگەن» قازىرگىدەي وتپەلى كەزەڭدە جاھاندىق ەكونوميكانىڭ باستى درايۆەرى رەتىندە قاراستىرىلىپ وتىرعان قىتايدىڭ الداعى بەس جىلدا قانداي باعىتتارعا باسىمدىق بەرەتىنى قوعامدىق پىكىر الاڭى ءۇشىن قىزىقتى ءارى وزەكتى.
جاڭا ساپالى وندىرگىش كۇشتەر، اتاپ ايتقاندا، جاساندى ينتەللەكت، كۆانتتىق ەسەپتەۋ جانە بيو ءوندىرىس سياقتى وزىق تەحنولوگيالار ارقىلى يندۋستريالىق جاڭعىرۋدى ىلگەرىلەتۋ كەلەسى بەسجىلدىق جوسپاردىڭ وزەگى بولماق. ال وندىرىستىك تىزبەكتىڭ تولىقتاي تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدەن ءوندىرىستىڭ نەگىزگى سالالارىندا تومەن كومىرتەكتى ترانسفورماتسيانى ىسكە اسىرۋعا دەيىنگى ءاربىر قادام قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ بولاشاعىن ايقىنداۋى مۇمكىن.
ۇكىمەت ەسەبىندە 2026 -جىلعى ج ءى ءو ءوسىمىنىڭ كوزدەۋلى ماقساتى قالاي بەلگىلەنەتىنىنە نارىقتىڭ باسا نازار اۋدارۋى داۋسىز. ساراپشىلار بيىلعى ءوسىم 5 پايىزعا ۇيعارىلۋى مۇمكىن دەپ سىرتتاي تون ءپىشىپ وتىر، بۇل بولجامنىڭ قانشالىق اقتالاتىنى دا كوپ وتپەي بەلگىلى بولماق. سونداي-اق جاھاندىق ەكونوميكادا بەلگىسىزدىك ۇلعايىپ، ىشكى نارىقتا سۇرانىس تۇرالاعان كۇردەلى جاعدايدا قىتاي بيلىگىنىڭ قانداي ىنتالاندىرۋ شارالارىن شىعاراتىنى دا قىزىقتى.
حالىق وكىلدەرى جينالىسىنىڭ كەزەكتى سەسسياسىنىڭ زاڭ شىعارۋ جوسپارى دا كوڭىل اۋدارادى. بيىل ەكولوگيالىق كودەكس، ۇلتتىق بىرلىك پەن پروگرەستى ىلگەرىلەتۋ تۋرالى زاڭ جانە ۇلتتىق دامۋ جوسپارى تۋرالى زاڭ جوبالارى قاراۋعا ۇسىنىلماق.
ەكولوگيالىق كودەكس، شىنىن ايتقاندا، قىتايدا ازاماتتىق كودەكستەن كەيىن «كودەكس» فورماتىندا شىعارىلعان ەكىنشى ىرگەلى زاڭ. بۇل قۇجات قولدانىستاعى ەكولوگيالىق زاڭنامانى جۇيەلەۋ جانە بىرىزدەندىرۋ ارقىلى جاسىل دامۋ قاعيداتىن قۇقىقتىق تاجىريبەگە تەرەڭ ەنگىزۋدى كوزدەيدى.
ال ۇلتتىق بىرلىك پەن پروگرەستى ىلگەرىلەتۋ تۋرالى زاڭ جوباسى ەتنوسارالىق تاتۋلىقتى بەكەمدەپ، قىتايلىق ءبىرىڭعاي ەتنيكالىق قاۋىمداستىق جايلى سانا-سەزىمدى نىعايتۋعا باعىتتالسا، ۇلتتىق دامۋ جوسپارى تۋرالى زاڭ ستراتەگيالىق باستامالاردىڭ ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋدى ماقسات تۇتادى. ياعني، ءبىرىنشىسى قوعامنىڭ ىشكى تۇتاستىعىن كۇشەيتۋگە، ەكىنشىسى ۇزاقمەرزىمدى دامۋ باعىتىن جۇيەلەۋگە قىزمەت ەتەدى. اسىرەسە ۇلتتىق بىرلىك پەن پروگرەستى ىلگەرىلەتۋ تۋرالى زاڭ قىتايدا تۇراتىن قانداستارىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-مادەني ومىرىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولۋىمەن نازار اۋدارتادى.
الەۋمەتتىك دامۋ سالاسىنداعى قوردالانعان ماسەلەلەرگە بايلانىستى زەينەتكەرلىك جۇيەسىن جەتىلدىرۋ، ۇزاقمەرزىمدى كۇتىم ساقتاندىرۋىنا قولداۋ كورسەتۋ جانە بالا تابۋعا ىنتالاندىرۋ بويىنشا ءبىرقاتار ناقتى ساياسات پەن جوسپار جاسالادى دەپ كۇتىلۋدە. سونداي-اق ج و و تۇلەكتەرى مەن قالا جاعالاعان ماۋسىمدىق جۇمىسشىلاردى جۇمىسپەن قامتۋ باعىتىندا قانداي شارالار قولعا الىناتىنى دا ب ا ق نازارىندا.
قورىتا ايتقاندا، بيىلعى «ەكى جينالىس» جاي عانا كەزەكتى سەسسيا ەمەس، قىتايدىڭ الداعى بەس جىلدىق دامۋ باعىتىن ايقىندايتىن القالى جيىن بولماق. ون بەسىنشى بەسجىلدىق جوسپاردىڭ بەكىتىلىپ، ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ جاڭا درايۆەرلەرىنىڭ انىقتالۋى، سونداي-اق ستراتەگيالىق ماڭىزى بار زاڭ جوبالارىنىڭ قابىلدانۋى قىتايدىڭ جاقىن كورشىسى جانە ماڭگىلىك جان-جاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەسى سانالاتىن ءبىز ءۇشىن دە، حالىقارالىق قاۋىمداستىق ءۇشىن دە ايتارلىقتاي ماعىنالى وقيعا بولماق. كەزەكتى پلەنارلىق سەسسيالار بەيجىڭنىڭ سىرتقى سىن-قاتەرگە قالاي جاۋاپ بەرىپ، ىشكى تۇراقتىلىقتى قالاي نىعايتاتىنىن بولجاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن باستى ساياسي الاڭ بولارى داۋسىز.
اۆتور
ەرلان مازان
