قۇرمانبەك اقىننىڭ ساحناعا سوڭعى رەت شىعۋى: جەڭىس پەن جەڭىلىسى قاتار جۇرەتىن ءومىر عوي
استانا. قازاقپارات - قىتاي قازاقتارىنىڭ ايتىس ونەرىندە قۇرمانبەك زەيتىنعازى ۇلى مەن جامالحان قاراباتىر قىزىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. 40 جىلدان استام ايتىس ساحناسىندا جۇرگەن قوس تارلاننىڭ ولەڭ سۇيەر قاۋىمعا اڭىز بولعان اڭگىمەلەرى دە از ەمەس.
ەل الدىنا شىقسا قارا ولەڭمەن قاعىسىپ، قىزىل تىلمەن ايقاسىپ وتىراتىن ەكى اقىن جايشىلىقتا ءبىرىن-ءبىرى كوتەرمەلەپ، قاشاندا تاسىن تورتتەن قويىپ وتىراتىن.
قۇرمانبەك ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزىندە قاتتى اۋىردى. ءبىراق ولەڭ-تويلاردان قالماي، جۇرت الدىندا ءجيى توبە كورسەتىپ ءجۇردى. شىڭگىل اۋدانىندا 10 مىڭ ادام «قارا جورعا» ءبيىن بيلەگەندە، اۋرۋ مەڭدەتىپ جۇرگەن قۇراعاڭ دا (حالىق سولاي اتاپ كەتكەن) قاتاردان قالماي بيلەپ ەدى. «قۇراعا، ءسىز بيلەمەسەڭىز دە «قارا جورعا» قاران قالماس ەدى عوي؟» دەيمىز عوي فوتوعا ءتۇسىرىپ جۇرگەن ءبىر توپ ءتىلشى. «كارى قويدىڭ جاسىنداي جاسىم قالدى. مەنى قۇرمانبەك قىلعان حالىقتىڭ ىقىلاسى مەن قارا ولەڭنىڭ ارقاسى عوي. ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن كارىگە دەيىن ۇلتتىق ءبيىمىزدى ۇلىقتاپ جاتقاندا مەن قايتىپ جانىمدى كۇيتتەپ ۇيدە جاتايىن؟!» دەپ جاۋاپ قايىردى.
كەلەسى جىلى ءۇرىمجى قالاسىندا كەزەكتى IV اقىندار ايتىسى ءوتتى. ولكەلىك دەڭگەيدەگى بۇل ايتىس قىتاي قازاقتارى ءۇشىن رەسپۋبليكالىق ايتىسپەن بىردەي ەدى. ايتىستى ءوزى تىكە جاۋاپتى بولىپ وتكىزگەن ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ سول كەزدەگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى تىلەبالدى ابدىرەشيت ۇلى قالا تورىندەگى ءان-بي تەاترىنىڭ الدىنا اق بوز ءۇي تىككىزىپ، ءۇش كۇن بويى قالانى اسەم ءان، ءتاتتى كۇيگە بولەدى. تىلەبالدى سول ايتىسقا قۇرمانبەك پەن جامالحاندى قۇرمەتتى قوناق رەتىندە ارنايى شاقىردى. قۇرمانبەك قاتتى اۋىرىپ جۇرسە دە كەلىپ، ايتىستىڭ ارەدىگىندە جۇرتتىڭ قالاۋى بويىنشا جامالحانمەن 15-20 مينۋت ايتىستى. ول ساحناعا كوتەرىلگەندە، كورەرمەننىڭ كوبى اۋرۋ مەڭدەتكەن ارداقتى اقىنىن اياپ، كوز جاسىنا ەرىك بەرگەنى، 5 مينۋت بويى ورىندارىنان تۇرەگەپ تۇرىپ قول سوققانى كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوز الدىمدا. بۇل قۇرمانبەكتىڭ ءوزى 40 جىل ولەڭ ايتقان كيەلى ساحناعا سوڭعى رەت شىعۋى، حالىقپەن سوڭعى رەت قوشتاسۋى بولارىن كىم بىلگەن؟!
ەكەۋىنىڭ ايتىسى اقىرلاسقان سوڭ، ايتىستى قاعازعا ءتۇسىرىپ، ەرتەڭگى گازەتكە باستىرىپ جىبەرەيىن دەگەن ويمەن ءوزىمىز جاتقان قوناقۇيگە قاراي جۇگىردىم. ايتىستى كوشىرىپ بولعانشا 2-3 ساعات ۋاقىت ءوتتى، ەندى گازەتكە جىبەرەيىن دەسەم، باسشىمىز مارقۇم ەسىمبەك پانار ۇلى جامالحان اپانىڭ اۋىرلاۋ ايتقان جەرلەرىن كورسەتىپ: «ءوزى اۋىرىپ جۇرگەندە قۇراعاڭا ىڭعايسىز بولماي ما؟» دەپ ويلانتىپ تاستادى. «قۇراعاڭنىڭ وزىنە ءبىر اۋىز ايتايىق وندا» دەپ تەلەفون شالىپ ەدىم، كوتەرمەدى. «گازەتتى باسۋعا جىبەرەمىز» دەپ مەكەمەدەن دە قايتا-قايتا تەلەفون شالىپ، قاۋزاۋ ءتۇسىپ جاتىر. «ەندى قايتتىك؟» دەپ قاتتى قىسىلىپ تۇرعاندا بىرەۋ ەسىك قاقتى. بارىپ اشقاندا ءوز كوزىمە ءوزىم سەنبەي تۇرىپ قالدىم، كەلىپ تۇرعان قۇراعاڭنىڭ ءوزى. «مازالاپ قويعان جوقپىن با؟ قوناقاسىدا ەدىم، نەگە ەكەنىن بىلمەدىم، الاعىزىپ وتىرا المادىم» دەيدى قۇراعاڭ.
- ءبىز عوي ءسىزدى وتىرعىزباعان. ءسىزدى ىزدەپ تاپپاي جاتقانبىز، - دەپ ءمان-جايدى ايتىپ ەدىم: «وي، بالام، جىبەرە بەر، حالىقتىڭ الدىندا ايتىلعان ولەڭ عوي، ەشنارسەسىن وزگەرتپەي سول قالپىندا جىبەر، كەرەكتەرىڭە جاراسا. 40 جىل بويى ءتاتتى دە، قاتتى دا ايتقان جامالحانعا وكپەم جوق. جامالحان، مەيرامحانداي مىقتى ارىپتەستەرىم بولماسا، مەنىڭ اقىن قۇرمانبەك بولۋىم دا نەعايبىل ەدى» دەدى. سوسىن ايتىستى گازەتكە جىبەردىك تە، قۇراعاڭدى ورتاعا الىپ اڭگىمە سوقتىق. قاسىنان ەكى ەلى قالماي، دەنساۋلىعىن قاداعالاپ جۇرگەن قىزى نۇرشات تا دەمال دەگەن جوق، «اڭگىمەلەسىپ الىڭىز» دەپ اكەسىنە ەرىك بەردى.
ايتىس توڭىرەگىندە وربىگەن اڭگىمەنىڭ اراسىندا «جامالحان اپادان جەڭىلگەن جەرىڭىز بولدى ما؟» دەپ سۇرادىم.
- جامالحان ءار ءجۇرىسىن الدىن الا جوسپارلاپ وتىراتىن مىقتى شاحماتشىلار سەكىلدى، ايتىستا دا ءار ءسوزىن ەكشەپ، ءار ءۋاجىن تارازىلاپ بارىپ ايتادى. ول - قارسىلاسىنىڭ مۇمكىن قادامىن الدىن الا بولجاپ، جاۋاپتىڭ بىرنەشە نۇسقاسىن ساناسىندا سارالاپ، شىرعالاپ ايتىساتىن اقىن، - دەپ ءبىر تىنىپ العان قۇراعاڭ «مەنى ەكى رەت سۇرىندىرگەن جەرىن ايتايىن» دەپ ءسوز باستادى.
- وسىدان 6-7 جىل بۇرىن وتا جاساتىپ ۇرىمجىدە ەمحانادا جاتقان كەزىم ەدى. ءجانابىل اقساقالدىڭ (قىتاي قازاقتارىنان شىققان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى) ۇيىنە جامالحان كەلگەن ەكەن، كەشتە مەنى دە شاقىردى. «وتانىڭ ورنى ءالى بىتكەن جوق» دەگەن دارىگەردىڭ قارسىلىعىنا قاراماي، جاكەڭنىڭ ۇيىنە جەتتىم كەشتەتىپ. استان كەيىن وتىرعاندار ولەڭ تىڭدايىق دەپ دومبىرانى جامالحانعا ۇستاتتى. جامالحان دومبىرانى الا سالىپ: «سەنەن باسقا اقىن جوق پا قازاقتا؟ اۋىرىپ جاتساڭ دا تارلان بوزىم سەن جەتتىڭ بە؟» دەگەن مازمۇندا باستادى ولەڭدى. مەن ونىسىنا سەنىپ قالىپ:
جايىم جوق قىران قۇستاي
باپ تىلەگەن،
تۇلپارداي ءدۇبىر كورسەم قاقتىم ەلەڭ.
جامالحان ءمىن تاقپاسسىڭ سەن
كەلگەن سوڭ،
ىشەگىمدى شۇباتىپ ايتتىم ولەڭ، - دەيمىن عوي، سوندا جامالحان:
بۇل كۇندە جەر ورتاعا كەلگەن جاسىم،
اسپاسا، تومەن ەمەس ەردەن باسىم.
شىققاندا مەنىڭ داۋىسىم،
اۋرۋ تۇگىل،
ولگەن اقىن كوتەرەر كوردەن باسىن، - دەپ ءسوز تاۋىپ كەتتى.
- ىستانبۇلعا بارا جاتقان ساپاردا جەڭگەنىڭىزدى ايتىڭىزشى وندا، - دەدىم مەن دە قويماي تاقىمداپ.
- ءبىر جىلى ءجانابىلدىڭ ارنايى ۇيىمداستىرۋىمەن تۇركياعا باراتىن بولدىق. ول كەزدە ايماقتاردان ۇرىمجىگە جۇرەتىن ارنايى اۆتوبۋس جوق، ءارى-بەرى سابىلعان جۇك ماشيناسىمەن كەلەتىن ەدىك. شاڭى اسپانعا شىققان كۇرە جولدىڭ شاڭىن قاۋىپ ۇرىمجىگە جەتتىم دە، قوناقۇيگە كەلە سالىپ دۋشقا كىرىپ كەتتىم. ساقال-مۇرتىمدى باسىپ، جۋىنىپ-شايىنىپ الىپ جامالحاندارمەن امانداسايىن دەپ ويلاعانمىن. ءبىراق مەنىڭ كەلگەنىمدى اڭدىپ تۇرعانداي، مەن جۋىنۋ بولمەسىنە كىرە بەرە جامالحان ولەڭدەتىپ قويا بەردى. «ءاي» دەپ باستاعاندا-اق وزىمشە مەن دە دايىندالىپ ەدىم، ءبىراق جامالحان ۇيقاستى كۇتپەگەن جەردەن الىپ:
ۇشقاندا ۇرىمجىدەن ىستانبۇلعا،
كۇندە سۋعا تۇسەسىز ءىشتان قولدا.
قازىر العان دارەتتى قازىر بۇزىپ،
تابا بولىپ جۇرمەڭىز دۇشپاندارعا، - دەپ ولەڭدەتكەندە ايتارعا ءسوز تاپپاي قالدىم ەمەس پە، ال اناۋ قۇرمانبەكتىڭ جاۋابى دەگەن ءبىر شۋماقتى كەيىن جىگىتتەر قىلجاققا شىعارىپ ءجۇر عوي، - دەدى قۇراعاڭ.
- سوندا جەڭگەن جەرىڭىز جوق پا؟ جەڭىلىسىڭىزدى عانا ايتتىڭىز عوي؟ - دەپ تاعى دا سوزگە تارتىپ ەدىك، «ونى جامالحاننان سۇراڭدار، جەڭىلگەندى مويىنداي ءبىلۋ كەرەك. جەڭىس پەن جەڭىلىسى قاتار جۇرەتىن ءومىر عوي» دەپ قۇراعاڭ اڭگىمەسىن دوعاردى. بۇل ءبىزدىڭ اقىن اتامىزبەن سوڭعى رەت سۇحباتتاسۋىمىز بولدى. 2011 -جىلى 8- قاڭتاردا قۇرمانبەك زەيتىنعازى ۇلى ومىردەن وزدى. ولەڭ بولىپ ورىلگەن ءومىرى باستالدى.
اۆتورى: قالياكبار ۇسەمحان ۇلى
«استانا اقشامى» گازەتى. 2026-جىل
