قۇپياسى كوپ كولدەر
استانا. قازاقپارات - گيدرولوگتاردىڭ ەسەبى بويىنشا، جەر بەتىندە شامامەن 5 ميلليونعا جەتەتىن كول بار ەكەن. جەر قاباتىنىڭ قوزعالۋىنان، جانارتاۋلار اتقىلاۋىنان پايدا بولاتىن كولدەر قازىرگى تاڭدا قۇرلىقتىڭ 18 پايىزىن الىپ جاتىر. بىرەۋلەرى ءوزىنىڭ تاڭعاجايىپ سۇلۋلىعىمەن تاڭعالدىرسا، كەلەسىسى ەمدىك قاسيەتتەرىمەن تانىمال.
دەگەنمەن 5 ميلليونعا جۋىق كولدىڭ ىشىندە وزىندىك ەرەكشەلىگىمەن كوزگە ءتۇسىپ، تىلسىم قۇپياسىن ىشىنە بۇگىپ جاتقاندارى دا بارشىلىق. ماسەلەن، جىل ون ەكى اي قايناپ جاتاتىن، بىرەسە تولىپ، بىرەسە تارتىلاتىن، ءتىپتى ءتۇسىن وزگەرتىپ، قۇبىلىپ تۇراتىن كولدەر دە بار.
ا ق ش-تىڭ Yellowstone ۇلتتىق پاركىندەگى «تاڭعى داڭق» كولى - جەر بەتىندەگى ەرەكشە كولدەردىڭ ءبىرى. الەم تۋريستەرىنىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىراتىن بۇلاق كوزىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى - ءوز ءتۇسىن وزگەرتىپ تۇراتىندىعى. ول قانىق كۇلگىن كوك تۇستەن اشىق كوگىلدىر تۇسكە دەيىن وزگەرەدى. ءتىپتى كەي كەزدەردە قانىق جاسىلعا دەيىن بويالادى.
تەرەڭدىگى 2200 مەتر بولاتىن ىستىق سۋ ءبىر كەزدەرى موماقان كۇيدە جاتسا، ءبىر كەزدەرى قاتتى قايناپ، ءتىپتى گەيزەر بولىپ اتقىلايدى. كوبىنەسە كولدىڭ بۇلايشا قۇبىلۋى ايماقتىڭ سەيسميكالىق بەلسەندىلىگىنە بايلانىستى بولادى. تاڭعى داڭق كولىن تاماشالاۋعا كەلگەن تۋريستەر وعان تيىن تاستاۋدى ادەتكە اينالدىرۋى بىتەلۋىنە اكەپ سوعىپ، كولدىڭ تەمپەراتۋراسى 100 گرادۋسقا دەيىن تومەندەپ كەتكەن. دەسە دە، كولدىڭ سۋى ءالى كۇنگە دەيىن تاپ-تازا، ءمولدىر قالپىن ساقتاعان.
ال بەتىنە الا-قۇلا داق تۇسكەندەي بولىپ جاتاتىن كول تۋرالى ەستىگەنىڭىز بار ما؟ جەر بەتىندە بۇنداي دا كول بار. اتاقتى داقتى كول كانادانىڭ Osoyoos قالاسىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان. «كليلۋك» اتالاتىن كولدىڭ قۇرامىندا وزگە كولدەرگە قاراعاندا مينەرالدى زاتتار وتە كوپ بولعاندىقتان، جازدىگۇنى سۋ بۋلانعان كەزدە كول بەتىندە ءتۇرلى-ءتۇستى داق پايدا بولادى.
ولاردىڭ ءتۇسى جىل مەزگىلى مەن مينەرالدىق قۇرامىنا بايلانىستى. كول بەتىندەگى مينەرالداردىڭ قاتىپ قالاتىنى سونشالىق، ونىڭ ۇستىمەن قورىقپاي-اق جۇرۋگە بولادى ەكەن. اتالمىش كول سۋىنىڭ ەمدىك قاسيەتتەرىنە بولا، جاعاسىن جايلاعان ءۇندىس حالقى ونى وتە قاسيەتتى ساناپ، قورعاشتاپ جۇرەدى. اينالاسىنداعى جەر دە جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا تيەسىلى بولعاندىقتان، ولار تولىقتاي قورشاپ تاستاعان.
بار سىرىن ىشىنە بۇگىپ، قۇپياسىن اشپاي كەلگەن كولدەردىڭ ءبىرى رەسەيدىڭ التاي ايماعىندا ورنالاسقان. «بوس كول» دەگەن اتاۋعا يە بولعان كولدە نە بالىق جۇزبەيدى، بەتىندە نە قۇس ۇشپايدى، ءتىپتى اينالاسىندا ءشوپ تە وسپەيدى. ال وعان جاقىن ورنالاسقان سول ايماقتاعى وزگە كولدەردە ءومىر قايناپ جاتادى. ءتىپتى وعان وزگە بالىقتى كولدەردەن اعاتىن وزەندەر كەلىپ قۇيادى ەكەن.
زەرتتەۋشىلەر بىرنەشە رەت كولدىڭ بويىنا جان ءبىتىرىپ، تىرشىلىكتى ءتىرىلتۋ ءۇشىن كۇي تالعامايتىن بالىقتاردى جىبەرىپ، وسىمدىكتەردى جەرسىندىرىپ كوردى. الايدا ولاردىڭ بۇل ارەكەتىنەن ەشتەڭە شىقپاي، 1-2 كۇننەن كەيىن بارلىعى قىرىلىپ قالعان. كول سۋىنىڭ حيميالىق قۇرامىن زەرتتەۋشىلەر ونىڭ قۇرامىندا ەشقانداي ۋلى زاتتىڭ جوقتىعى مەن پايدالانۋعا جارامدىلىعى تۋرالى قورىتىندى شىعارىپتى. ەۋروپا ەلدەرىنەن كەلگەن بىلىكتى دەگەن ساراپشىلاردىڭ ءوزى ونىڭ قۇپياسىن اشا الماعان.
حيميالىق قۇرامى قالىپتى سۋدا ەشقانداي تىرشىلىكتىڭ بولماۋى ەلدى قايران قالدىرعان. الايدا بىرنەشە جىل بۇرىن بۇل كولگە پلاتينا سالىنىپ، سۋدىڭ قۇرامى وزگەرگەن ەكەن. ناتيجەسىندە، ول ءوزىنىڭ ەمدىك قابىلەتىن جوعالتىپ، موڭكە بالىق، تەڭىز الابۇعاسى سىندى بالىقتار ءومىر سۇرە باستاعان.
«پيچ-لەيك» اتتى كولدىڭ ارقاسىندا ترينيداد ارالى الەمگە ايگىلى بولدى. ونىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟ كاريب تەڭىزى باسسەينىنە جاتاتىن كول جانارتاۋدىڭ اۋزىندا ورنالاسقان. سول سەبەپتى اسفالتتىڭ تابيعي قاينار كوزى بولىپ سانالادى. شايىرعا تولى كول كاريب پليتاسىنىڭ ورنىنان قوزعالىپ، جارىلۋى اسەرىنەن پايدا بولعان. جەر استىنداعى مۇناي جارىقشاقتى بويلاي، جەر بەتىنە شىعىپ، ۇشپا زاتتاردىڭ بۋلانۋى سالدارىنان، وندىرىستىك جولمەن الىنعان تۇرىنەن كەم تۇسپەيتىن اسفالتقا اينالادى. ۋاقىت وتكەن سايىن كولدىڭ بەتىنە جاڭا اسفالت شىعىپ وتىرادى. جىل سايىن 150 مىڭ توننادان ارتىق اسفالت ءوندىرىپ، شەتەلدەرگە ەكسپورتتالادى.
الەمدەگى ەڭ ۋلى كول رەتىندە سيسيلياداعى «ءولىم كولى» تانىلعان. ونىڭ قورعاسىندى-كۇكىرتتى سۋىندا ەشقانداي تىرشىلىك يەسى مەكەن ەتپەيدى. ءتىپتى قۇستاردىڭ ءوزى ونى اينالىپ ۇشادى. قۇرامىندا كۇكىرت قىشقىلى وتە ۇلكەن. 1999 - جىلى كولدى زەرتتەگەن عالىمدار وعان كۇكىرت قىشقىلى تۇبىندەگى ەكى قاينار كوزدەن كەلەتىنىن انىقتاعان. اتاقتى سيسيليالىق مافيا ءوز قۇرباندارىن وسى كولگە لاقتىرىپ وتىرعان دەگەن دەرەكتەر دە بار. ويتكەنى كولگە تۇسكەن تىرشىلىك كوزىنەن ءبىر دەمدە تۇك تە قالمايدى...
ال شوتلانديانىڭ بەلگىلى لوح-نەسس كولى تۋرالى ەستىمەگەن ادام جوق شىعار. قۇپياعا تولى بۇل كولدە لوح-نەسس قۇبىجىعى مەكەندەيدى دەلىنەدى. دەسە دە، بۇل ەلدىڭ ءتۇرلى اڭىز بەن جۇمباققا تولى جەرى كوپ بولسا دا، كولدەگى پەرىنى كورۋگە ءۇمىتتى تۋريستەردىڭ سانى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلەدى. سوندىقتان بۇل كولدىڭ ماڭىندا تۋريستەردىڭ ساياحاتتاۋىنا بارلىق جاعداي جاسالعان. سونىمەن قاتار، اۆسترالياداعى گيپسلەند كولى تۇندە كوك نەون ساۋلە شاشىپ جاتادى.
تابيعاتتا مۇنداي ساۋلە شاشۋ وتە سيرەك كەزدەسەدى. كوبىنەسە كۇن ساۋلەسى تۇسپەيتىن، مۇحيت تەرەڭدەرىندە پايدا بولادى. ال بۇل كولدىڭ نەون ساۋلەسىن شاشۋى سۋ تۇبىندە كوپ وسكەن ەرەكشە بالدىرلاردىڭ اسەرى. «Noctiluca scintillans» - تۇنگى ساۋلە شاشقىشتار دەپ اتالاتىن بۇل بالدىرلار ادام كوزىنە كورىنبەيدى. دەگەنمەن ولاردىڭ تاراتاتىن جارىعى ادام نازارىن بىردەن اۋدارادى.
جەر بەتىنىڭ گەوگرافيالىق كارتاسىندا ءتۇرلى-ءتۇستى كولدەردىڭ قاتارى كوپ. سۋ قۇرامىنداعى مينەرالدىق زاتتاردىڭ ءتۇرى مەن كولەمىنە قاراي ءتۇسىن وزگەرتىپ وتىرادى. سونىڭ ىشىندە جەر بەتىندە اق كولدەردىڭ قاتارى كوپ. ايتالىق، كۋريل ارالدارىنداعى سۇتتەي اپپاق كول جىل بويىنا قايناپ جاتادى. ال بوليۆيانىڭ لاگۋنا-كولورادو اتتى كولىنىڭ سۋى قىزىل تۇسكە بويالعان. ءبىر قاراعاندا قورقىنىش تۋدىراتىن كول مارس عالامشارىنىڭ كەلبەتىن ەسكە تۇسىرەدى. بۇل دا ءبىر تابيعاتتىڭ ەرەكشە قۇبىلىسى.
جوعارىدا اتى اتالعان كولدەرمەن قوسا، جەر بەتىندە ءتۇرلى دىبىس شىعارىپ، ءان سالىپ جاتاتىن كولدەر دە بار ەكەن. ەۋرازيا قۇرىلىعىنداعى لادوگا اتتى كول - سولاردىڭ بىرەۋى. وسى كولدەن بالىقشىلار الىستان كۇن كۇركىرەپ، نايزاعاي ءتۇسىپ جاتقانداي دىبىستى ەستيتىن كورىنەدى. وسىنداي دىبىستاردى وزگە دە كولدەردەگى تىرشىلىك يەلەرىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدار دا ەستىگەن.
قازاقستاندا دا تابيعي سۇلۋلىعىمەن قاتار، جاسىرعان جۇمباعىمەن تاڭعالدىراتىن كولدەر دە جەتەرلىك. ماسەلەن، قارقارالىداعى شايتانكولدىڭ اتى اڭىزعا اينالعالى قاشان. قارقارالى تاۋىنىڭ ۇشار باسىندا ورنالاسقان كول اتىنىڭ شىعۋى تۋرالى ءتۇرلى دەرەكتەر ايتىلادى. اتاۋىنان بولەك، ءالى كۇنگە تەرەڭدىگى تۋرالى دا ناقتى دەرەك جوق. ۇشار تاۋدىڭ باسىندا توستاعانعا قۇيعان سۋداي بولىپ جارقىراپ جاتاتىن ايدىن كول اعىنسىز ەكەنى تاعى بار. ەشقانداي وزەن كەلىپ قۇيماسا دا، العاشقى قالپىن ساقتاپ كەلۋى دە ەرەكشە جايت.
ال جامبىل وبلىسىندا ورنالاسقان كوككولدىڭ دە اينالاسىندا ءتۇرلى اڭىزدار جۇرەدى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار بۇل كولدە ايداهار ىسپەتتەس ماقۇلىق مەكەندەيدى دەپ ەسەپتەيدى. ويتكەنى كولدىڭ بەتى ىشىندە الىپ جانۋار ءجۇزىپ جۇرگەندەي ءدىرىل قاعىپ، كەي كەزدەرى ءتۇرلى دىبىستار شىعادى ەكەن. كولدىڭ كەيبىر بولىكتەرىنىڭ تەرەڭدىگىن انىقتاي الماعان. ءتىپتى بۇل سۋ ايدىنىن اۋراسى بولەك ايماقتاردىڭ قاتارىنا جاتقىزادى. وتكەن جىلى جازدا رەسەيلىك زەرتتەۋشىلەر كول قۇپياسىن اشۋعا ارەكەتتەنگەن. ول تۋرالى دا كوپ جازىلدى. دەسە دە، تابيعاتتىڭ كوركەم تۋىندىلارى ادامزاتتىڭ الاقانىنا بۇكىل قۇپياسىن اشىپ سالماي، ءالى كۇنگە ءبىر سىرلارىن ىشتە بۇگۋمەن كەلە جاتىر...
ءۇمىتجان جاپار
«ايقىن»-2014
