قوس الىپتىڭ كەزدەسۋى

 استانا. قازاقپارات. قىران ەدىم، قور بولدىم تورعا ءتۇسىپ، اسپانىما شىعارمىن ءبىر كۇن ۇشىپ.بار قاتىنى قازاقتىڭ ۇل تاپسا دا،ءبىرى دە بولا المايدى يمان-ءجۇسىپ! -، دەپ جىرلاعان سال-سەرى، اقىن، ارقالى ءانشى، بالۋان، قامشىگەر  يمان-ءجۇسىپ قۇتپان ۇلى.

***

1912 -جىلدىڭ جازى. ايداۋدىڭ اۋىر جىلدارى ارتتا قالعان. ءبىراق سول جىلداردىڭ سالعان ءىزى يمان-ءجۇسىپتىڭ جانىندا دا، جۇزىندە دە تەرەڭ ءاجىم تۇسىرگەن. 

ءبىر كۇنى تاڭ اتا ول جولعا شىقتى. باعىتى - اتا- باباسىنىڭ ەجەلگى قونىسى شيەلى. جول ۇزاق. كەڭ دالا ءۇنسىز. كوكتەم جاڭبىرى جۋىپ وتكەن، جازىق دالادا جۋسان ءيىسى اڭقىپ تۇر. ات تۇياعى جۇمساق توپىراقتى باياۋ باسادى. يمان-ءجۇسىپ اندا-ساندا عانا قامشىسىن سىلتەپ قويعانداي بولسا دا جانۋار يەسىنىڭ ىڭعايىن سەزىپ، ءوزى كەلە جاتىر.  يمان-ءجۇسىپ جول بويى ءۇنسىز. ءان دە سالعان جوق. اۋىر ويدىڭ استىندا. كوز الدىندا وتكەن ءومىرىنىڭ ەلەستەرى كەزەك-كەزەك سىرعىپ ءوتىپ جاتقانداي.
ايداۋ…
تەمىر كىسەن…
وسكەمەننىڭ سۋىق تۇرمەسى…
ءبىراق سول اۋىر كۇندەردىڭ بارىنەن دە جۇرەگىن اۋىرتاتىنى - تۋعان ەلدەن جىراقتا جۇرگەن جىلدار ەدى. 

كۇن ەڭكەيە بەرە كوكجيەكتە سىر بويىنىڭ ءشوبى سيرەگەن جازىعى كورىنە باستادى. يمان-ءجۇسىپ اتىن باياۋلاتىپ، الدىڭعى بەتكە ۇزاق ۋاقىت ءۇنسىز قاراپ تۇردى. 
- ە، اتا قونىس… - دەدى اقىرىن. اتىنان دەرگە ءتۇسىپ، قارا توپىراقتى ۋىستاپ قولىنا الدى. سوسىن ونى ماڭدايىنا تيگىزدى. بۇل — ونىڭ اكەسىنىڭ دە، اتاسىنىڭ دا جۇرگەن جەرى ەدى.
جۋسان باسىن جەل تەربەپ تۇر. الىستان ءبىر ءۇيىر-ءۇيىر جىلقى كورىندى. كوك اسپان كەڭ جايىلىپ جاتىر. وسى كورىنىس يمان-ءجۇسىپتىڭ جۇرەگىن ءبىر ءتۇرلى بوساتىپ جىبەردى. كوزىنە جاس ءۇيىرىلدى. ول اتىن قايتا ءمىندى. جولىن جالعاستىرىپ كەلە جاتقاندا، الىستان ءبىر شاعىن اۋىل كورىندى. اۋىل ادامدارى بەيتانىس جولاۋشىنى بايقاپ قالىپ، بىرنەشە جىگىت قارسى شىقتى. 
- اسسالاۋماعالەيكۋم! جول بولسىن!
- ۋاعالەيكۋماسسالام! ايتسىن، - دەدى يمان-ءجۇسىپ. جىگىتتەردىڭ ءبىرى وعان ۇزاق قاراپ تۇردى. كەنەت ونىڭ كوزى تاڭدانىستان ۇلكەيىپ كەتتى.
- بۇل… يمان-ءجۇسىپ ەمەس پە؟! بويى مەن سويى سوعان كەلەدى. 
بۇل جاڭالىق اۋىلعا نايزاعايداي تارادى.
- يمان-ءجۇسىپ كەلدى!
- اۋىلعا داتقا كەلدى!
- ايداۋدان ورالعان يمان-ءجۇسىپ!
قارتتار دا، ايەلدەر دە سىرتقا شىقتى. ءبىر اقساقال ونىڭ الدىنا كەلىپ توقتادى.
- بالام… راسىندا بۇل سەن بە؟
يمان-ءجۇسىپ باسىن يزەدى. اقساقالدىڭ كوزىنەن جاس شىعىپ كەتتى.
- ە، اللا… بەرگەنىڭە شۇكىر. سەنى ءتىرى كورەمىز دەپ ويلاماپ ەدىك…
جۇرت ءيمان-ءجۇسىپتى قورشاپ الدى. كەيبىرەۋى قولىن الىپ جاتىر. كەيبىرەۋى تاڭىرقاپ، ءۇنسىز عانا قاراپ تۇر. يمان-ءجۇسىپ سول ساتتە تۋعان جەردىڭ شىن قادىرىن تاعى دا سەزدى. ايداۋ جىلدارى ونى ەلىنەن ايىرعانىمەن، ەلدىڭ جۇرەگىنەن وشىرە الماپتى. ءبىراق ول بۇل تىنىشتىقتىڭ ۇزاققا سوزىلماسىن سەزەتىن. ويتكەنى، ونىڭ تابانى ءتيىپ، اتى شىققان جەردە ءارقاشان تارتىس تا بىرگە جۇرەتىن. يمان-ءجۇسىپ كوكجيەككە قاراپ تۇرىپ باياۋ عانا:
- ەندى… ەل ىشىندە نە بارىن كورەرمىز، - دەپ كۇبىرلەدى.
تەڭىزدەي بوز جۋسان: «ەلگە باتىر ۇلىڭ كەلدى» دەپ سامالمەن بىرگە تەربەلىپ بەرگەن. ال الدا ونى تاعدىردىڭ جاڭا سىناقتارى كۇتىپ تۇرعان ەدى.
ارادا اي اۋناپ، ءبىرشاما ۋاقىت سوڭ قوياندى جارمەڭكەسى باستالدى. جازدىڭ اپتاپ كۇنى. دالا تولعان حالىق. تۇيە كەرۋەندەرى، ساۋداگەرلەر، ءانشى-كۇيشىلەر، بالۋاندار - ءبارى وسى اراعا جينالعان.
جارمەڭكەنىڭ ءبىر شەتىندە ۇلكەن اق ءۇي تىگىلگەن. سول ءۇيدىڭ ىشىندە شەتەلدەن جاڭا عانا جەڭىسپەن ورالعان اتاقتى بالۋان قاجىمۇقان قوناق بولىپ وتىر. ءۇي ءىشى لىق تولى. جىگىتتەر، بولىستار، ساۋداگەرلەر - ءبارى اتاقتى بالۋانمەن امانداسىپ، اڭگىمەسىن تىڭداپ، قۇرمەت كورسەتىپ جاتىر. سول كەزدە ىشكە ەسىكتەن ەڭكەيىپ ءبىر قاريا كىردى. ساقالى اپپاق، كوزى وتكىر. ول ءبىراز ءۇنسىز قاراپ تۇردى دا، قاجىمۇقانعا تۋرا سويلەدى.
- بالۋان، سەن ۇلكەندى سىيلاۋدى ۇمىتقان ەكەنسىڭ.
ءۇي ءىشى بىردەن تىنىشتالىپ قالدى. قاجىمۇقان قارياعا ءسال تاڭىرقاپ قارادى.
- نەگە ولاي دەيسىز، اتا؟ مەن ادەپسىزدىك ىستەپ، نە ءبۇلدىرىپپىن سونشا؟ ءسىز دە قىزىق ەكەنسىز. بۋىنسىز جەرگە پىشاق ۇرىپ تۇرسىز... 
قاريا تاياعىنا سۇيەنىپ تۇرىپ:
- مىنا جارمەڭكەدە ءبىز دە وتىرمىز. بەس-التى ءۇي قىپشاق. جاس بولساڭ دا ەلگە اتى شىققان جىگىتسىڭ. سوندا سەن سول ۇلكەندەرگە نەگە سالەم بەرمەيسىڭ؟ الدە اتاعىم ءوستى ەكەن دەپ اتا سالتتان اتتاپ ءوتتىڭ بە؟ بۇنىڭ نە باسىنعانىڭ، ا، بالا؟ اتاق-داڭقىڭا بولايىن! تفۋ! - دەپ قاريا بۇرىلىپ شىعۋعا جينالدى. مىناداي ءسوز ەستىپ قاجىمۇقاننىڭ قاباعى ءسال ءتۇيىلدى.
 ول كەزدە شەتەلدە تالاي كۇرەستە جەڭىپ، اتى جەر جارعان شاعى ەدى. جۇرتتىڭ ءبارى سونى قۇرمەتتەپ، اينالاسىنا جينالىپ جۇرگەن.
بالۋان ازداپ رەنىشپەن جاۋاپ قاتتى.
- اتا، مىناۋ قارايعان حالىق. قىپشاقتى وسىنىڭ اراسىنان قايدان ىزدەپ جۇرەيىن؟
قاريا ءۇن قاتپادى. ارتىنا سۋىق قاراپ، باسىن شايقاپ، سىرتقا شىعىپ كەتتى. ءۇي ءىشى تاعى دا گۋىلدەپ، اڭگىمە قايتا باستالعانداي بولدى. ادامدار كەلىپ-كەتكەن قاريا الجاسقان عوي، ونى كوڭىلىڭىزگە الماڭىز دەپ جاتىر. قاجىمۇقان ءوز-وزىنە كەلە الماي ءارى-ءسارى كۇيگە ءتۇستى. ءىشى ءبىر جايتتىڭ بولارىن سەزگەندەي مازاسى قاشا باسادى.
وسى ساتتە الگى قاريا جارمەڭكەنىڭ باسقا شەتىنە بارىپ، ءبىر ادامعا شاعىم ايتىپ جاتتى. ول ادام - دالاعا اتى بەلگىلى يمان-ءجۇسىپ ەدى. 

كۇن ەڭكەيىپ قالعان كەز. قاجىمۇقان وتىرعان ءۇيدىڭ سىرتىنان كەنەت گۇرىلدەگەن جۋان داۋىس ەستىلدى. 
- ءاي، قاجىمۇقان!
ءۇي ىشىندەگىلەر ەلەڭ ەتە قالدى. داۋىس تاعى شىقتى.
- ايتسا ايتقانداي، سەن شىنىمەن ۇلكەندى سىيلاۋدى ۇمىتقان ەكەنسىڭ! قانە، تىسقا شىق! ەسىڭە ءتۇسىرىپ جىبەرەيىن! بول، تەز تىسقا شىق! ۇلكەندى قالاي سىيلاۋدى ۇمىتىپ، شالجيىپ وتىرىسىن! كۇتتىرمە، شىق! قاجىمۇقان! شىق!
قاجىمۇقاننىڭ ءتۇرى بىردەن بۇزىلىپ كەتتى. جانىندا وتىرعاندار تاڭىرقاپ:
- بالۋان، نە بولدى؟ نەگە شوشىدىڭىز؟ - دەدى. قاجىمۇقان ورنىنان اتىپ تۇردى.
- بۇل… - دەدى ول اسىعىپ، - بۇل يمان-ءجۇسىپ كوكەمنىڭ داۋىسى عوي! ول مۇندا نەعىپ ءجۇر؟ نەگە اشۋلى؟ الگىندەگى قاريا كوكەمە ارىزدانعان با؟ مەن سونداي نە ءبۇلدىردىم؟
- قاجىمۇقان! سەن شىعاسىڭ با، جوق پا؟
- قا.. . قازىر.. 
- ول يمان-ءجۇسىپ بولسا قايتىپتى؟ ءسىز الەمگە ايگىلى بالۋانسىز. ال ول ءبىر شال... ودان سونشاما ساسىپ سىزگە نە بولدى؟ ونىڭ بۇرىنعىداي قاۋقارى دا بولماس.
- ول يمان-ءجۇسىپ قوي!
سولاي دەپ بالۋان اپىل-عۇپىل سىرتقا ۇمتىلدى. كيىز ءۇيدىڭ الدىندا ءبىر سالت اتتى قاريا تۇر ەدى. اتقا تىك وتىرعان، ءوڭى قاتال.
بۇل ارادا ءبىر قىزىقتىڭ بولارىن سەزگەن اينالاداعى جۇرت جينالا باستاعان.
قاجىمۇقان جايلاپ باسىپ اتتىلىعا قاراي جاقىندادى. ءبىراق توقتادى. بالۋاننىڭ ءوزى دە ءبىرتۇرلى يمەنىپ قالعانداي. ول ات ۇستىندەگى قارياعا قاراپ، ءبىر-ەكى ادىم ءجۇرىپ، جانە كىدىردى. سول ساتتە يمان-ءجۇسىپ ونى كوز قيىعىمەن ءبىر شولىپ ءوتتى. سوسىن مانادان دايىنداپ تۇرعان دىراۋ قامشىسىن كوتەرىپ، تارتىپ كەپ جىبەردى.
سارت!
قامشى بالۋاننىڭ ارقاسىن ءتىلىپ ءوتتى.
قاجىمۇقاننىڭ كوزى قاراۋىتىپ، ءوزى ءبىر ورىندا تۇرا الماي تالتىرەكتەپ كەتتى.
ءبىر ءسات تەڭسەلىپ تۇردى دا، العا ۇمتىلىپ، ات ۇستىندەگى ادامنىڭ اياعىن قۇشاقتاي كەتتى.
- كوكەەە! - دەدى ول تۇنشىعا، - كەشىرە گور! ىنىڭىزدەن ءبىر قاتەلىك كەتتى… مەنى كەشىرىڭىز...
جۇرت اڭتارىلىپ قالدى. نە بوپ جاتىر ءوزى؟
الىپ بالۋاننىڭ بىرەۋدەن كەشىرىم سۇراپ، جىلارمان كۇيدە وسىلاي باس ءيىپ تۇرعانىن ەشكىم كورمەگەن ەدى. يمان-ءجۇسىپ ءبىراز ءۇنسىز تۇردى. سوسىن اۋىر كۇرسىنىپ، اتتان ءتۇسىپ ىنىسىنە قارادى.
- ءاي، بالام… - دەدى ول جۇمساقتاۋ ۇنمەن. - قايدا جۇرسەڭ دە اتا-بابا سالتىن ۇمىتپا. ەل سەنى قۇرمەتتەسە، سەن دە ەلدى سىيلا. اتاققا الدانىپ، اسقاقتاما. كىشىك بول. ادام بول.
قاجىمۇقان باسىن تومەن سالىپ تۇر.
يمان-ءجۇسىپ ونىڭ يىعىنان ۇستاپ، وزىنە تارتىپ قۇشاقتادى.
- ءجۇر، بولدى ەندى.
ەكەۋى قۇشاقتاسىپ كورىستى. اينالاداعى جۇرت دۋ ەتە قالدى. ال بۇل كورىنىستى شەتتەن باقىلاپ تۇرعان كەيبىر ادامداردىڭ جۇزدەرى سۇرلانىپ كەتكەن ەدى. ويتكەنى، ولاردىڭ ويى باسقا بولاتىن. ولار ەكى الىپتى ءبىر-بىرىنە قارسى قويىپ، ۇلكەن جانجال شىعارماق بولعان. ءبىراق ويلاعاندارى جۇزەگە اسپادى. كەرىسىنشە، اعا مەن ءىنى تاتۋلاسىپ، ەلگە ونەگە كورسەتىپ تۇردى.
سول كۇنى قوياندى جارمەڭكەسىندە جۇرت اراسىندا ءبىر ءسوز تارادى:
- ناعىز ۇلكەندىك - كەشىرىمدە.
- ال ناعىز كۇش - بىرلىكتە.
ال يمان-ءجۇسىپ پەن قاجىمۇقان بولسا سول كەشتە ءبىر داستارقان باسىندا قاتار وتىرىپ، ۇزاق اڭگىمە قۇردى. دالانىڭ ەكى الىبى سول كۇننەن باستاپ ءبىر-ءبىرىن اعا-ىنىدەي قادىرلەيتىن بولدى.

يمان-ءجۇسىپ. تاريحي كوركەم ادەبي روماننان ءوزىندى

Munaidar Balmolda