قوقىس - جاسىرىن قاۋىپ: قالدىق ماسەلەسىن قالاي شەشەمىز؟

استانا. KAZINFORM - جىل سايىن ەلىمىزدە 4,5-4,8 ميلليون توننا تۇرمىستىق قالدىق جينالادى، ءبىراق ولاردىڭ باسىم بولىگى پوليگوندارعا توگىلىپ، تابيعاتقا زيان كەلتىرەدى. رەسمي دەرەكتەرگە سەنسەك، قالدىقتاردىڭ تەك تورتتەن ءبىرى عانا قايتا وڭدەلەدى. الايدا ءىس جۇزىندە قالدىق پوليگوندارىنىڭ كوبىسى ەسكىرگەن، ال اۋىلدىق جەرلەردەگى جاعداي ءتىپتى كۇردەلى.

Kazinform اگەنتتىگىنىڭ اناليتيكالىق شولۋشىسى سالاداعى پروبلەمالاردى، مەملەكەتتىك باستامالاردى جانە ساراپشىلار پىكىرى ارقىلى قالدىقتى باسقارۋدىڭ ناقتى احۋالىن جان-جاقتى زەرتتەدى.

پوليگون كوپ، تالاپقا سايى از

قازاقستاندا تۇرمىستىق قالدىق ماسەلەسى بارعان سايىن كۇردەلەنىپ كەلەدى. جىل سايىن 4,5-4,8 ميلليون توننا قالدىق جينالسا دا، ونىڭ تەك %25,8 عانا قايتا وڭدەلەدى. قالعان بولىگى پوليگوندارعا نەمەسە رۇقساتسىز ۇيىندىلەرگە توگىلىپ، تابيعاتقا زيان كەلتىرەدى. جينالعان قالدىقتار ءشىرىپ، جاعىمسىز ءيىس شىعارادى، كەيدە اشىق جەرگە توگىلىپ قالادى. قوقىس ۇيىندىلەرىندە ءورت شىعۋى دا جيى كەزدەسەدى، ال ونىڭ ءيىسى جاقىن ماڭداعى تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. سونىمەن قاتار، تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردىڭ كوبەيۋى، كارىز كولەمىنىڭ ۇلعايۋى جانە ونەركاسىپتىك قالدىقتاردىڭ سۋدى لاستاۋى دا ماڭىزدى ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى تۋىنداتادى.

ەرتەرەكتە قوقىس نەگىزىنەن ورگانيكالىق قالدىقتاردان تۇرسا، قازىر تۇرمىستىق، اۋىلشارۋاشىلىق، وندىرىستىك جانە حيميالىق قالدىقتاردىڭ كولەمى ايتارلىقتاي ارتقان. 2024-جىلعى رەسمي دەرەكتەرگە سايكەس، رەسپۋبليكادا 2983 قاتتى تۇرمىستىق قالدىق پوليگونى تىركەلگەن. الايدا ولاردىڭ تەك 611-ءى، ياعني شامامەن 20 پايىزى عانا ەكولوگيالىق جانە سانيتارلىق تالاپتارعا ساي كەلەدى. قالعان پوليگوندار ەسكىرگەن ينفراقۇرىلىم مەن قاتاڭ باقىلاۋدىڭ جوقتىعىن كورسەتەدى.

اۋىلدىق جەرلەردەگى قيىندىقتار

اۋىلدىق جەرلەردەگى پوليگوندار ەرەكشە كۇردەلى جاعدايدا تۇر. ەكولوگيا مينيسترلىگى رەداكسيا جولداعان رەسمي ساۋالعا بەرگەن جاۋابىنا سايكەس، «رۇقسات الۋ راسىمدەرىنىڭ كۇردەلىلىگى» كوپتەگەن پوليگونداردىڭ زاڭدى تۇردە جۇمىس ىستەۋىنە كەدەرگى كەلتىرۋدە. سول سەبەپتەن ۇكىمەت ەكولوگيا كودەكسىنە تۇزەتۋلەر ەنگىزىپ، 350-باپقا سايكەس اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردەگى پوليگوندارعا جەڭىلدەتىلگەن ەكولوگيالىق تالاپتار مەن ارنايى راسىمدەر بەلگىلەۋدى كوزدەپ وتىر. قازىرگى تاڭدا بۇل تۇزەتۋ پارلامەنت ماجىلىسىندە قارالىپ جاتىر.

ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى تومەن پوليگوندارعا جەكە كاپيتال تارتۋ قيىن بولعاندىقتان، ۇكىمەت ۋتيليزاتسيالىق تولەم قاراجاتى ەسەبىنەن 53 ميلليارد تەڭگەگە شامامەن 45 جاڭا پوليگون سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل قادام اۋىلدىق جەرلەردەگى قالدىقتاردى زاڭدى تۇردە جيناۋ مەن ورنالاستىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە، سونداي-اق ەكولوگيالىق ءقاۋىپتىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان.

جاسىل ەكونوميكاعا كوشۋ: ماقساتتار مەن جوبالار

قازاقستان قالدىقتاردى باسقارۋ ساياساتىن «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋ تۇجىرىمداماسىمەن ۇيلەستىرىپ كەلەدى. مينيسترلىك مالىمەتىنشە، نەگىزگى ماقسات - 2030-جىلعا دەيىن قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ ۇلەسىن 40 پايىزعا، 2050-جىلعا قاراي 50 پايىزعا جەتكىزۋ. سونىمەن قاتار 2030-جىلعا دەيىن ەل حالقى تولىقتاي قالدىقتاردى شىعارۋ قىزمەتىمەن قامتىلۋى ءتيىس.

قازىرگى ۋاقىتتا رەسپۋبليكا بويىنشا قالدىقتاردى سۇرىپتاۋ جانە قايتا وڭدەۋ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا باعىتتالعان 61 جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. استانا، الماتى جانە شىمكەنت قالالارىندا قالدىقتاردى ەنەرگيا كوزىنە اينالدىرۋعا ارنالعان جوبالار دا قاراستىرىلۋدا. اتالعان باستامالار تاۋلىگىنە 4100 توننا قالدىقتى وڭدەۋگە، 293,2 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە ينۆەستيتسيا تارتۋعا جانە 325 تۇراقتى جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرمەك.

ساراپشىلار نە دەيدى؟

قازاقستاندا قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ كورسەتكىشى رەسمي تۇردە 25,8 پايىز دەپ كورسەتىلسە دە، ساراپشىلار بۇل ساننىڭ شىنايىلىعىنا كۇمان كەلتىرەدى. ولاردىڭ پىكىرىنشە، رەسمي دەرەكتەر قالدىقتاردى باسقارۋدىڭ ناقتى تيىمدىلىگىن كورسەتپەيدى.

ەكولوگيالىق كونسالتينگ كومپانياسىنىڭ باسشىسى اباي ەركەبالاننىڭ ايتۋىنشا، قازاقستانداعى قالدىق ماسەلەسى تەك تۇرمىستىق قالدىقتارمەن شەكتەلمەيدى. ونىڭ دەرەگىنشە، ەل اۋماعىندا بۇگىنگە دەيىن شامامەن 34 ميلليارد توننا وندىرىستىك قالدىق جينالعان، ال جىل سايىن بۇل كولەمگە بىرنەشە ميلليارد توننا قوسىلىپ وتىرادى. سونىمەن قاتار 300 ميلليون توننادان استام راديواكتيۆتى، اسا قاۋىپتى قالدىقتىڭ ساقتالۋى ەكولوگيالىق قاتەردىڭ اۋقىمىن ايقىن كورسەتەدى. دەگەنمەن، ساراپشى تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتارعا جەكە توقتالادى.

- تۇرمىستىق قالدىقتاردىڭ ءوزى تولىق قايتا وڭدەلمەيدى. قازاقستاندا وسى كۇنگە دەيىن 100 ميلليون توننادان استام قالدىق جينالىپ قالعان، ال جىل سايىن 4,5-5 ميلليون توننا قالدىق تۇزىلەدى. 2024-جىلى 4,6 ميلليون توننا قالدىق جينالىپ، ونىڭ تەك 1,3 ميلليون تونناسى عانا سۇرىپتالعان. الايدا بۇل كورسەتكىش تە شىنايى جاعدايدى تولىق كورسەتپەيدى: پوليگوندار سانيتارلىق جانە ەكولوگيالىق تالاپتارعا سايكەس ەمەس، كوپ قالدىق قايتا وڭدەلمەي، كومىلگەن كۇيىندە قالادى، - دەيدى ساراپشى.

قازاقستانداعى قالدىقتار ءارتۇرلى: پلاستيك، قاعاز، قۇرىلىس قالدىقتارى، ەسكى كيىم، مەتال جانە اس قالدىقتارى. قالالاردا ارنايى كونتەينەرلەر قويىلعانىمەن، ادامدار ءالى دە سۇرىپتاۋعا ۇيرەنبەگەن، كوبىنەسە بارلىق قالدىق ءبىر جۇك كولىگىمەن ارالاستىرىپ اكەتىلەدى.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، قالدىقتاردى باسقارۋداعى تۇيتكىلدەردىڭ بىرنەشە نەگىزگى سەبەبى بار. بىرىنشىدەن، قازاقستاندا قالدىقتاردى سۇرىپتاۋ مەن قايتا وڭدەۋگە ارنالعان عىلىمي جانە يننوۆاتسيالىق جوبالار جەتكىلىكتى بولعانىمەن، ولاردى ءىس جۇزىندە ەنگىزۋگە جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر مەن پوليگون وپەراتورلارىنىڭ قىزىعۋشىلىعى تومەن. ايىپپۇل مولشەرىنىڭ ازدىعى مەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ السىزدىگى كەشەندى شەشىم قابىلداۋعا ىنتا قالىپتاستىرماي وتىر.

ەكىنشىدەن، وتاندىق عالىمدار ۇسىنعان ءبىرقاتار ءتيىمدى تەحنولوگيا ءالى دە ستارتاپ دەڭگەيىنەن اسا الماي كەلەدى. بۇعان قارجىلاندىرۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگى نەمەسە بولىنگەن قاراجاتتىڭ ماقساتسىز جۇمسالۋى سەبەپ. سونىمەن قاتار، ساراپشى «جاسىل دامۋ» قورىنىڭ قارجىنى يگەرۋ تەتىكتەرىنىڭ اشىق ەمەستىگىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، ميللياردتاعان تەڭگەنىڭ ناقتى قايدا جۇمسالعانىنا قاتىستى قوعامدىق باقىلاۋ جوق.

اباي ەركەبالان قالدىقتاردىڭ نەبارى 25,8 پايىزى عانا قايتا وڭدەلەتىنى ۇزاق مەرزىمدى ەكولوگيالىق قاۋىپ توندىرەتىنىن ەسكەرتەدى. سونداي-اق ول بۇگىندە ۇسىنىلىپ وتىرعان كەيبىر شەشىمدەر، سونىڭ ىشىندە قالدىقتاردى جاعۋ جوبالارى ەكولوگيالىق كودەكستىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىنا سايكەس كەلمەيتىنىن ايتتى.

- قالدىقتاردى جاعۋ كەزىندە زاماناۋي سۇزگىلەر قولدانىلعانىمەن، اۋاعا مەتان، فۋران، كۇكىرتسۋتەك سەكىلدى قاۋىپتى زاتتار ءبولىنۋى مۇمكىن. ەڭ ءتيىمدى جول - قالدىقتاردى بارىنشا تەرەڭ سۇرىپتاۋ، ورگانيكالىق قالدىقتاردان بيوگاز نەمەسە ەنەرگيا ءوندىرۋ، سۇرىپتالعان شيكىزاتتى قايتا وڭدەۋ. بۇل ەكولوگيانى قورعاۋمەن قاتار، كاسىپكەرلەر ءۇشىن دە ءتيىمدى، - دەيدى ساراپشى.

ونىڭ ايتۋىنشا، اۋىلدىق جەرلەردە قالدىقتاردى باسقارۋدىڭ ەكى جولى بار. اۋدان ورتالىعىنا جاقىن اۋىلداردان قالدىقتاردى ءىرى پوليگوندارعا جەتكىزۋ ءتيىمدى، ال شالعاي ەلدى مەكەندەردە شاعىن، موبيلدى وڭدەۋ قۇرىلعىلارىن ورناتۋ قاجەت.

تەك زاڭ تالاپتارىن ەنگىزۋ جەتكىلىكسىز، ويتكەنى بۇل ادامداردىڭ ادەتىن وزگەرتپەيدى. سوندىقتان قالدىقتاردى سۇرىپتاۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن باقىلاۋدى كۇشەيتۋ، حالىققا اقپارات بەرۋ، ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى مەن ماتەريالدىق ىنتالاندىرۋ قاجەت.

- ەكولوگيالىق مادەنيەت كەيدە ماجبۇرلەۋ ارقىلى قالىپتاسۋى مۇمكىن، ءبىراق ۇزاق مەرزىمدە ول ءبىلىم مەن ءتۇسىندىرۋ ارقىلى بەكىتىلۋى ءتيىس. قوقىس ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن ناقتى ءتارتىپ پەن جۇيەلى باقىلاۋ ورناتۋ كەرەك، سول كەزدە عانا جەر مەن سۋ تازا بولىپ، ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك قامتاماسىز ەتىلەدى، - دەپ تۇيىندەدى اباي ەركەبالان.

«استانادا قالدىق داعدارىسى قاۋپى بار»

تاجىريبەلى ەكولوگتار قاۋىمداستىعىنىڭ ءتوراعاسى لاۋرا ماليكوۆا ەلورداداعى قالدىقتاردى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ماسەلەلەرىنە نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا، «جاسىل دامۋ» باعدارلاماسى اياسىندا بەكىتىلگەن ەرەجەلەر تولىق قۇرىلماعاندىقتان، قالدىقتاردى جيناۋ مەن وڭدەۋمەن اينالىساتىن كومپانيالار قارجىلىق قولداۋسىز قالعان.

- جينالعان ۋتيلالىمنىڭ كوپ بولىگى تىكەلەي قالدىقتاردى وڭدەۋگە ەمەس، باسقا ماقساتتارعا جۇمسالدى. ماسەلەن، وسىنىڭ سالدارىنان استانا قالاسىندا قالدىقتاردى سۇرىپتاۋ جەلىلەرى بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە مۇلدەم جۇمىس ىستەمەي قالدى. قازىرگى تاڭدا ەلوردادا قالدىقتاردىڭ نەبارى شامامەن 3 پايىزى عانا سۇرىپتالادى، بۇل - وتە تومەن كورسەتكىش، - دەيدى ساراپشى.

ەكولوگ رەسمي ستاتيستيكا مەن ناقتى احۋال اراسىنداعى ايىرماشىلىققا دا توقتالدى. قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ ۇلەسى رەسمي دەرەكتەردەن دە الدەقايدا تومەن بولۋى مۇمكىن.

- رەسمي دەرەكتەردە قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ ۇلەسى 25,8 پايىز دەپ كورسەتىلسە، ءىس جۇزىندە ول 3- 4 پايىزدان اسپايدى. قولدانىستاعى قالدىق كومىلەتىن كەيبىر قۇتىشالار تولىپ كەتكەن، ال جاڭا قۇتىشالار ءالى دايىن ەمەس. بۇل الداعى ۋاقىتتا ەلوردادا قالدىقتاردى ورنالاستىرۋ ماسەلەسىن ۋشىقتىرۋى مۇمكىن.

ەگەر جۇيەلى شەشىم قابىلدانباسا، استانا قالاسىندا قالدىق داعدارىسى تۋىنداۋ قاۋپى بار. ماسەلەنىڭ تۇپكى سەبەبى - قالدىقتاردى باسقارۋ سالاسىنداعى جاۋاپتى ينستيتۋتتاردىڭ، سونىڭ ىشىندە «جاسىل دامۋ» قورى مەن ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ ۇيلەسىمدى ءارى ناتيجەلى جۇمىس ىستەي الماۋى، - دەپ اتاپ ءوتتى لاۋرا ماليكوۆا.

ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، قالدىقتاردى سۇرىپتاۋ جۇيەسىن دامىتۋ ءۇشىن جينالاتىن قارجىنى ماقساتتى ءارى اشىق پايدالانۋ، وڭدەۋشى كاسىپورىنداردى ناقتى قولداۋ جانە مەملەكەتتىك ورگاندار اراسىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى ايقىن ءبولۋ قاجەت.

- شىن مانىندە، قازاقستاندا تولىققاندى قايتا وڭدەلەتىن قالدىقتاردىڭ ۇلەسى 10-15 پايىزعا دا جەتپەيدى. سوندىقتان رەسمي دەرەكتەردى تولىق ءارى تاۋەلسىز تەكسەرۋ كەرەك. قوعام دا، ينۆەستور دا ناقتى جاعدايدى ءبىلۋى ءتيىس. كوزبوياۋشىلىققا جول بەرمەي، قالدىقتاردى باسقارۋ سالاسىنداعى شىنايى دەرەكتەردى اشىق جاريالاۋ - ءتيىمدى ەكولوگيالىق ساياساتتىڭ باستى شارتى، - دەيدى لاۋرا ماليكوۆا.

اۋىلدىق جەرلەردەگى قالدىق پوليگوندارىنا قاتىستى دا جۇيەلى ءتاسىل قاجەت. ونىڭ پايىمىنشا، ءار اۋىلعا جەكە پوليگون سالۋ ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق تۇرعىدان ءتيىمسىز.

- ونىڭ ورنىنا ەكى-ءۇش اۋىلعا ورتاق نەمەسە ەكى اۋداننىڭ اراسىندا ورنالاسقان ءبىر ورتالىق پوليگون سالۋ تيىمدىرەك، - دەيدى ەكسپەرت.

قوقىستان ەنەرگيا ءوندىرۋ جوبالارىنا قاتىستى لاۋرا ماليكوۆا بۇل باستامالاردى بارلىق جەردە بىردەي ەنگىزۋگە بولمايتىنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي جوبالار قالدىقتاردى بولەك جيناۋ جۇيەسى تولىق جولعا قويىلعان قالالاردا عانا ءتيىمدى ءارى ءقاۋىپسىز ىسكە اسادى.

- الدىمەن قالدىقتاردىڭ قايتا وڭدەۋگە جارامدى بولىگىن ءبولىپ الۋ كەرەك. سوندىقتان ەنەرگيا ءوندىرۋ جوبالارى تەك قالدىقتاردى بولەك جيناۋ ينفراقۇرىلىمى جولعا قويىلعان استانا، الماتى، وسكەمەن سياقتى قالالاردا عانا ءتيىمدى. ەگەر قالالاردا اقىلى قالدىق قابىلداۋ پۋنكتتەرى قايتا اشىلسا، حالىق اراسىندا سۇرىپتاۋعا دەگەن ناقتى ىنتا پايدا بولادى، - دەيدى لاۋرا ماليكوۆا.

قورىتا كەلە، قازاقستانداعى قالدىق ماسەلەسى تەك پوليگونداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى نەمەسە ەسكىرگەن ينفراقۇرىلىمنان تۋىندامايتىنىن تۇسىنۋگە بولادى. ناقتى شەشىم - قالدىقتاردى تەرەڭ سۇرىپتاۋ، اۋىلدىق جەرلەردە موبيلدى وڭدەۋ قۇرىلعىلارىن ورناتۋ، حالىقتى اقپاراتتاندىرۋ جانە مەملەكەتتىك قولداۋدى جۇيەلەۋ. تەك وسى كەشەندى شارالار عانا قوقىس داعدارىسىن بولدىرماي، قورشاعان ورتانى قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

قازاقستاندا تۇرمىستىق قالدىقتاردى بولەك جيناۋ مەن قايتا وڭدەۋ جۇيەسى تولىق جولعا قويىلماعان. ساراپشىلار رەسمي ستاتيستيكا مەن ناقتى احۋال اراسىنداعى ايىرماشىلىققا نازار اۋدارىپ، ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك قولداۋدى جۇيەلەۋ، وڭدەۋشى كاسىپورىنداردى ناقتى قولداۋ، حالىقتى اقپاراتتاندىرۋ جانە ەكولوگيالىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ قاجەت ەكەنىن العا تارتادى. تەك وسى شارالار قالدىق داعدارىسىن بولدىرماي، قورشاعان ورتانى قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

اۆتور ۆەنەرا جولامان قىزى