قۇرىلتايدىڭ قىزىلوردادا وتۋىندە قانداي ءمان بار
استانا. KAZINFORM - ۇلتتىق قۇرىلتاي - ەلدەگى الەۋمەتتىك- ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى تالقىلاپ، ناقتى شەشىمدەر قابىلداناتىن الاڭ. بيىلعى باسقوسۋ دا وسى ماڭىزدى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا قىزىلوردادا وتپەك. نەلىكتەن سىر ءوڭىرى تاڭدالدى؟ بۇل ساۋالدىڭ جاۋابىن Kazinform ءتىلشىسى زەرتتەدى.
تاريح ساباقتاستىعى: ۇلىتاۋدان قىزىلورداعا دەيىن
كوشپەندىلەر قۇرىلتايى - عۇن داۋىرىنەن باستاۋ الىپ، تۇركى كەزەڭىندە قالىپتاسقان قوعامدىق- ساياسي جۇيە. دالا فيلوسوفياسىنا نەگىزدەلگەن باسقارۋ ۇلگىسى ءارتۇرلى تايپانى ءبىر ورتاعا جيىپ، ەلدىك ماسەلەلەردى بىرگە تالقىلاۋعا جول اشقان. وسى ءداستۇر بۇگىنگى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ تەرەڭ تاريحي تامىرى بارىن كورسەتەدى.
تىزبەكتەسەك، ساباقتاستىقتى جالعاعان العاشقى ۇلتتىق قۇرىلتاي قاسيەتتى ۇلىتاۋدا ءوتتى. ەكىنشى جيىن تۇركى دۇنيەسىنىڭ رۋحاني ورتالىعى - تۇركىستاندا ۇيىمداستىرىلدى. ءۇشىنشى باسقوسۋ جايىق جاعاسىندا، اتىراۋ وڭىرىندە ءوتتى. ال ءتورتىنشى قۇرىلتاي تابيعاتى مەن تاريحى ۇيلەسكەن بۋرابايدا جالعاسىن تاپتى. ال بيىل، 20 قاڭتار كۇنى ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەلەرى سىر وڭىرىندە، قىزىلوردا قالاسىندا باس قوسپاق.
قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى داستان ءساتبايدىڭ ايتۋىنشا، باسقوسۋدىڭ قىزىلوردادا ءوتۋىنىڭ استارىندا ستراتەگيالىق ءمان جاتىر.
- ساق زامانىنان باستاپ سىر بويى قازاقستان اۋماعىندا مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ پاناسى بولعان، ءارى ستراتەگيالىق تۇرعىدان اسا قولايلى ايماق سانالعان. قازاق حاندىعى مەن جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزەڭىندە دە سىر ءوڭىرى اسكەري- ساياسي ماڭىزى زور پلاتسدارم قىزمەتىن اتقاردى. تاريحقا كوز جۇگىرتسەك، قازاق حاندىعى قۇرىلتايلارىنىڭ باسىم بولىگى تۇركىستان مەن سىعاناق قالالارىندا وتكەن. وسى تۇرعىدان العاندا، كەزەكتى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ قىزىلوردادا ءوتۋى - تاريحي ساباقتاستىقتىڭ زاڭدى جالعاسى، - دەيدى عالىم.
تاريحشى قىزىلوردانىڭ قازاقستان تاريحىنداعى ەرەكشە مارتەبەسىنە دە نازار اۋدارادى. ونىڭ ءبىر كەزەڭدە ەل استاناسى بولعانى بۇگىنگى قۇرىلتايدىڭ ءمان-ماڭىزىن اشىپ تۇر.
- ەل تاريحىندا ايرىقشا ءىز قالدىرعان الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى قىزىلوردامەن تىعىز بايلانىستى. 1925-1929 -جىلدارى ەل استاناسى بولعان كەزەڭدە مەملەكەت دامۋى مەن ۇلتتىق وركەنيەت جاڭا ساتىعا كوتەرىلدى. 1925 -جىلى 15- ساۋىردە اقمەشىت قالاسىندا قىرعىز (قازاق) ا ك س ر كەڭەستەرىنىڭ V سەزى ءوتىپ، سول جيىندا حالقىمىزدىڭ تاريحي اتاۋى - «قازاق» اتاۋى قايتارىلدى. سونىمەن قاتار اقمەشىت قالاسىن قىزىلوردا دەپ اتاۋ جونىندە قاۋلى قابىلداندى. بەسىنشى بۇكىل قازاق سەزىندە قابىلدانعان وسى تاريحي قۇجاتتىڭ كوشىرمەسى بۇگىندە مۋزەيدە ساقتاۋلى، - دەيدى داستان ءساتباي.
عالىم الاش قايراتكەرلەرىنىڭ قىزىلورداداعى قىزمەتىنە ارنايى توقتالدى.
- الاش زيالىلارى اقمەشىتكە كەلىپ، بەس جىلعا جەتپەيتىن ۋاقىت ىشىندە ەل دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. قىزىلوردادا قازاق ەلىنىڭ ۇكىمەت ءۇيى سالىندى، تۇڭعىش گازەت- جۋرنالدار جارىق كوردى، العاشقى تەاتر اشىلدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، الاش قايراتكەرلەرى وزدەرىنە جۇكتەلگەن تاريحي مىندەتتى ابىرويمەن اتقارىپ شىقتى. سول كەزەڭدە سەرالى لاپين، سماعۇل ءسادۋاقاسوۆ سىندى تۇلعالاردىڭ باستى ماقساتى - قازاق حالقى تىعىز قونىستانعان ءوڭىردى ەل استاناسى ەتۋ بولاتىن. ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءدال وسى تاريحي ماڭىزى زور ايماقتا ءوتۋى كوڭىل قۋانتادى، - دەيدى تاريحشى.
قۇرىلتايدا نە ايتىلادى؟
ءماجىلىس دەپۋتاتى، ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ مۇشەسى سامات نۇرتازا دا كەزەكتى باسقوسۋدىڭ قىزىلوردادا ءوتۋىن سيمۆولدىق ءمانى بار وقيعا دەپ باعالايدى. ونىڭ ايتۋىنشا، تاريحي قالا بۇگىندە جاڭارىپ، زاماناۋي كەلبەتكە يە بولعان. وسىنداي سەرپىندى ورتادا مەملەكەت دامۋىنا قاتىستى جان- جاقتى يدەيالار مەن وزەكتى باستامالار كەڭىنەن ءسوز بولماق.
- بۇل - جاي عانا جينالىپ، بەلگىلى ءبىر ماسەلەلەردى ايتىپ، تارقاساتىن جيىن ەمەس. ۇلتتىق قۇرىلتاي بىرتىندەپ قوعامداعى وزەكتى ماسەلەلەر اشىق كوتەرىلەتىن، سالماقتى پىكىر الماسۋ جۇرەتىن الاڭعا اينالىپ كەلەدى. بۇل جولى دا قوعام بەلسەندىلەرى مەن قۇرىلتاي مۇشەلەرى ەلدى الاڭداتقان تۇيتكىلدەردى باتىل كوتەرىپ، ورتاق وي قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك الادى. وتكەن جىلى قىزىلوردا قالاسىنىڭ قازاقستان استاناسى بولعانىنا 100 جىل تولدى. سوندىقتان تاريحي وڭىردە ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلدانادى دەگەن سەنىم زور، - دەيدى قۇرىلتاي مۇشەسى.
دەپۋتاتتىڭ پىكىرىنشە، الداعى جيىندا باستى نازار ساياسي جانە پارلامەنتتىك رەفورماعا اۋدارىلۋى مۇمكىن. ول 21-عاسىر تالاپتارىنا ساي ءومىر سۇرەتىن مەملەكەتتىڭ جاڭا ەرەجەلەرى وسى مىنبەردە كەڭىنەن تانىستىرىلادى دەپ ەسەپتەيدى.
- پرەزيدەنت مىنبەردە ساياسي رەفورمالارعا قاتىستى ماڭىزدى ماسەلەلەردى قوزعاۋى ىقتيمال. سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك تۇيتكىلدەر دە نازاردان تىس قالمايدى. قۇرىلتاي مۇشەلەرى - ءار سالانىڭ بىلىكتى ماماندارى. سوندىقتان ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى تۇيتكىلدەر، اسكەردەگى ماسەلەلەر، سۋ تاپشىلىعىنا بايلانىستى قوعامدا قوردالانعان پروبلەمالاردىڭ كوتەرىلۋى زاڭدى، - دەيدى سامات نۇرتازا.
ايتا كەتۋ كەرەك، ۇلتتىق قۇرىلتاي باستاماسىمەن بۇگىنگە دەيىن ءبىرقاتار ماڭىزدى زاڭدار قابىلدانعان. ولاردىڭ قاتارىندا ايەلدەردىڭ قۇقىعى مەن بالا قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتۋ تۋرالى، ۆەيپ ساۋداسىنا تىيىم سالۋ، مەملەكەتتىك ناگرادالار مەن ونوماستيكاعا قاتىستى زاڭدار بار. سونداي-اق ۆانداليزمگە قارسى جانە ويىن بيزنەسىن شەكتەۋگە باعىتتالعان قۇجاتتار قابىلدانىپ، ەسىرتكى ءوندىرۋ مەن ساتۋدى ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋگە ارنالعان تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەنى دە ەستە.
اۆتور
ءمولدىر سنادين
