قازاقتىڭ تۇڭعىش سپورت كوممەنتاتورى جايلى نە بىلەسىز؟
استانا. KAZINFORM - ورتالىق ستاديوندى العاش رەت قازاقشا سايراتقان داۋىس بار. ول داۋىس - سۇلتانعالي قاراتايەۆتىڭ داۋىسى. اعا بۋىن جانكۇيەرلەرى ءۇشىن بۇل ەسىم - تۇتاس ءبىر ءداۋىر.
كوزى ءتىرى بولعاندا، بيىل 23-ماۋسىمدا 90 جاسقا تولار ەدى. الايدا قازاق سپورت جۋرناليستيكاسىنىڭ ابىزى 2018-جىلدىڭ 27-اقپانىندا ومىردەن ءوتتى.
سۇلتانعالي قاراتايەۆ 1936-جىلى اقتوبە وبلىسىندا دۇنيەگە كەلگەن. تاعدىر ونى ەرتە ەسەيتتى.
جاستايىمىزدان جەتى بالا جەتىم قالدىق. سوعىستا دا تالاي قۇقايدى كوردىك. ينتەرناتتا ءجۇرىپ ورتا مەكتەپتى 21 جاسقا قاراعان شاعىمدا ءبىر-اق ءبىتىردىم. سودان تىرىسىپ-تىرمىسىپ ەكىنشى جىل دەگەندە، 1956-جىلى الماتىداعى كاز گ ۋ- ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ، ونى ۇزدىك اياقتاپ شىقتىم، - دەپ ەسكە العان ەدى اعامىز.
جازۋعا مەكتەپتەن قۇمار بولدى. سونىڭ ارقاسىندا «لەنينشىل جاس» پەن «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتتەرىندە ماتەريالدارى جارىق كورە باستادى. سپورت تاقىرىبىنا دا قالام تەربەدى.
مەكتەپتەن جازۋعا قىزىعاتىنمىن. سونىڭ كومەگى ءتيىپ، «لەنينشىل جاس» (قازىرگى «جاس الاش») پەن «سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتتەرىندە دە ماتەريالدارىم شىعا باستادى. سپورتقا دا قالام تەربەپ ءجۇردىم، - دەگەن ەدى ءبىر جولى.
ءوزى كاسىبي سپورتشى بولماعانىمەن، بوكس، شاحمات، دويبى، جەڭىل اتلەتيكامەن شۇعىلداندى. جازۋ مەن سپورت - ومىرىندەگى ەكى ارنا وسىلايشا توعىستى.
1964-جىلى قازاق راديوسىندا اشىلعان قازاقشا سپورت رەداكتسياسىنا جۇمىسقا قابىلدانۋى - ونىڭ تاعدىرىن تۇبەگەيلى وزگەرتكەن ءسات.
بۇل 1964-جىل بولاتىن. مىنە، مەنىڭ سپورت جۋرناليستيكاسىنداعى قادامىم سولاي باستالدى، - دەپ ەدى ول.
كەيىن تەلەۆيزيادا دا وسىنداي شتات اشىلىپ، بەلگىلى كوممەنتاتور ۆلاديمير تولچينسكيمەن يىق تىرەستىرىپ جۇمىس ىستەدى. ءسويتىپ راديودا دا، تەلەۆيزيادا دا قازاقشا رەپورتاج جۇرگىزەتىن العاشقى سپورت كوممەنتاتورى بولىپ شىعا كەلدى.
تۇڭعىش دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى - جاۋاپكەرشىلىك. ءبىراق وسى اتاق توڭىرەگىندە پىكىرتالاس تا از بولمادى.
«سىزدەن بولەك رابات جانىبەكوۆ، ايتباي حانگەلدين، سوۆەت ماسعۇتوۆ ەسىمدەرى ايتىلادى. بۇعان نە دەيسىز؟» دەگەن ساۋالعا كوممەنتاتور بىلاي دەپ جاۋاپ قاتقان ەدى:
سوۆەت ماسعۇتوۆ - قازاق تەلەۆيزياسىنداعى تۇڭعىش ديكتور. ايتباي حانگەلدين جازۋشى ەدى، سپورت كوممەنتاتورى بولعان ەمەس. مەن راديوعا 1964-جىلى كەلسەم، رابات شامامەن 1967-68-جىلدارى كەلدى. ول قالاي تۇڭعىش بولادى ەكەن…
داۋىسى سابىرلى بولعانىمەن، ءسوزىنىڭ استارىندا ناقتى دەرەك، دالەل جاتاتىن.
كوممەنتاتورلىق جولدا وعان ەشكىم ارنايى تالىمگەر بولعان جوق.
- ءورىستىلدى ارىپتەستەرىڭىز قولعابىس ەتتى مە؟ - دەگەندە، ول ءبىر ءسات جىميىپ:
ۆلاديمير تولچينسكيمەن بىرگە تالاي رەپورتاج جاسادىم. داۋسى جاقسى، فۋتبولدى ابدەن مەڭگەرگەن. ءبىراق رەپورتاجدىڭ قازاق تىلىندە جۇرگىزىلۋىن قۇپ كورمەيتىن. سىلتاۋى - بارلىق قازاق ورىس ءتىلىن تۇسىنەدى، قازاقشا تەرميندەر قالىپتاسپاعان دەيتىن. ءبىز بەرىلمەي، «پوچەمۋلاپ» ءجۇرىپ ءوز ءىسىمىزدى جالعاستىرا بەردىك، - دەيتىن.
وسى «پوچەمۋلاپ» ءجۇرىپ، ول قازاق سپورتىنىڭ ءتىلىن قالىپتاستىردى.
بۇگىن ءبىز قولداناتىن «ايىپ الاڭى»، «وڭ قاپتال»، «سول قاپتال»، «قوسالقى قۇرام»، «قارسى شابۋىل»، «قارىمتا شابۋىل»، «جۇلقا كوتەرۋ»، «سەرپە كوتەرۋ» - وسىنىڭ ءبارى سول كەزەڭدەگى ىزدەنىستىڭ جەمىسى.
ءبىر عانا فۋتبولدا قانشاما تىركەس بار. «بوكوۆايا لينيا»، «ليتسيەۆايا لينيا»، «ۆراتارسكايا پلوشاد»… تاڭعالاتىنىم، وسى سوزدەردىڭ تۋرا بالاماسىن بۇگىنگىنىڭ كوممەنتاتورلارى قولدانبايدى، - دەپ قىنجىلاتىن ول.
الايدا ەڭ اۋىر كەزەڭ - ءتىل ءۇشىن كۇرەس ەدى.
باستاپقىدا قازاقشاعا بەرىلەتىن ۋاقىت تىم شەكتەۋلى بولاتىن. ويىننىڭ باسىندا ەكى-ءۇش مينۋت، سوڭىندا ەكى-ءۇش مينۋت. تەك كىمدەر ويناپ جاتقانىن، ەسەپتى ايتىپ ۇلگەرەمىن، - دەيدى.
ول بۇل ماسەلەنى تالاي جينالىستا كوتەرگەن. ءبىراق ناتيجە بولا بەرمەگەن.
جوعارى جاقتان قوڭىراۋ كەلىپ، «باسشىلىقتىڭ ورىسشا تىڭداعىسى كەلىپ جاتىر ەكەن. قازاقشاسىن الىپ تاستاسىن» دەگەن تاپسىرمامەن تالاي رەت كوممەنتاتورلىقتان شەتتەتىلدىم، - دەپ اشىق ايتقان ەدى.
بۇل - جاي عانا كاسىبي كەدەرگى ەمەس، ۇلتتىق نامىسقا تيەتىن جاعداي بولاتىن.
تەك كەيىن ۇجىمعا كەڭەس ۇسەبايەۆ كەلگەندە جاعداي وزگەردى. قازاق جانە ورىس تىلىندەگى رەپورتاج ۋاقىتى ەلۋ دە ەلۋ پايىز بولسىن دەگەن شەشىم شىقتى.
سول كەزدەردە ءبىزدىڭ قينالعانىمىزدى كورسەڭىز. تەرميندەر قالىپتاسپاعان، اۋدارىپ ۇلگەرۋ كەرەك، راديورەپورتاج بەن تەلەرەپورتاجدىڭ ايىرماسىن ەندى ۇيرەنىپ جاتىرمىز. ءبىراق سەنىم ارتىلدى ما، ورىنداۋىڭ كەرەك، - دەيتىن قاراتايەۆ.
ءسويتىپ ول كىتاپتان، گازەتتەن باس الماي ىزدەندى.
ول تەك كوممەنتاتور ەمەس، زەرتتەۋشى ەدى.
شورا سارىبايەۆپەن بىرگە قازاقشا فۋتبول، حوككەي انىقتامالىقتارىن ءتورت جىل قاتارىنان شىعاردىق. بەسىنشى رەت ءوزىم شىعاردىم. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ 1914-جىلى سەمەيدە «جارىس» كومانداسىندا ويناعانىن دالەلدەيتىن فوتوسۋرەتتى جاريالادىم. ول سۋرەتتى مۇراجايعا تاپسىردىق، - دەيدى.
200 دەن استام عىلىمي-تانىمدىق ماقالاسى ەنتسيكلوپەديالارعا ەندى. مەملەكەتتىك مۇراعات ونىڭ ەڭبەكتەرىن قابىلدادى.
سوڭعى جىلدارى ول بۇگىنگى سپورت جۋرناليستيكاسىنا الاڭدايتىن.
سپورت جۋرناليستەرى تەك ءوتىپ جاتقان باسەكەنى جازادى. ال سپورتتا قولعا الىنباي جاتقان ماسەلەلەردى، اۋىل سپورتىن، تاريحىن كوتەرمەيدى. قازاق سپورتى قالاي وركەندەدى؟ سوعان ەشكىم ۇڭىلمەيدى، - دەيتىن.
ونىڭ ويىنشا، جۋرناليست كابينەتتە وتىرىپ ەمەس، الاڭدا، جاتتىعۋ زالىندا، سپورتشىنىڭ جانىندا ءجۇرۋى كەرەك.
ءبىلىم، ىزدەنىس، ەڭبەكقورلىق - مىنە، وسى ۇشەۋى پۇشپاققا شىعارادى. قۇر ءسوزىڭدى ەشكىم تىڭدامايدى. تىڭدارمان ناقتى دەرەك ەستىگىسى كەلەدى، - دەپ جيى قايتالايتىن.
- سپورت سىزگە نە بەردى؟ - دەگەندە، ول از-كەم ءۇنسىز قالىپ، سوسىن باياۋ عانا:
ءومىر دەگەن وڭاي ەمەس. تاۋەكەلگە باراسىڭ، جانىڭدى سالاسىڭ. سوڭعى كەزدەرى ينسۋلتتەن قولدارىم دىرىلدەپ، داۋسىم قارلىعىپ قالعان. ءبىراق سپورت ماعان سەنىم سىيلادى. جالتاقتىقتى جەڭدىم. ويىمدى جەتكىزۋدى ۇيرەندىم، - دەيتىن.
ال وكىنىش تۋرالى سۇراعاندا:
نەگە وكىنەيىن، شاما باردا ەڭبەك ەتتىك. نەمەرە، شوبەرە ءسۇيىپ وتىرمىن. سپورتقا قانشا سۇيرەسەم دە، بالالارىمنان سپورتشى شىقپادى. ەندى شوبەرەلەردى كورەمىز، - دەپ كۇلىمسىرەيتىن.
سۇلتانعالي قاراتايەۆ - جاي عانا كوممەنتاتور ەمەس. ول - قازاق سپورت ءتىلىنىڭ ساۋلەتشىسى. ول - ستاديون مىنبەرىنەن قازاق ءسوزىن اسقاقتاتقان قايسار داۋىس.
«باسشىلىق ورىسشا تىڭدايدى» دەگەن قىسىمعا قاراماستان، قازاقشانى الىپ تاستاتپاعان مىنەز.
ونىڭ داۋسى - ءبىر ءداۋىردىڭ ءۇنى. ال سول ءۇن ءالى دە قازاق سپورت جۋرناليستيكاسىنىڭ ساناسىندا جاڭعىرىپ تۇر.
مادينا اسىلبەكوۆا
el.kz
