قازاقتار قازا مەن قايعىنى قالاي ەڭسەرگەن
الماتى. KAZINFORM - قازاق ءۇشىن قايعى - جالعىز ادامنىڭ باسىنداعى اۋىرتپالىق ەمەس، تۇتاس اۋىلدىڭ، اعايىننىڭ ورتاق جۇگى. قارالى ءۇيدىڭ ەسىگى جابىلماي، ادامداردىڭ ۇزدىكسىز كەلىپ-كەتۋى، جوقتاۋ مەن كوڭىل ايتۋدىڭ ۇزىلمەۋى - وسىنىڭ دالەلى.
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى تاريح فاكۋلتەتى ارحەولوگيا، ەتنولوگيا جانە مۋزەولوگيا كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بيبىزيا قالشابايەۆانىڭ ايتۋىنشا، بۇل داستۇرلەردىڭ استارىندا تەك سالت ەمەس، تەرەڭ پسيحولوگيالىق ءمان جاتىر.
پروفەسسوردىڭ سوزىنشە، قازاق قوعامىنىڭ رۋلىق قۇرىلىمى قايعىنى بىرگە ەڭسەرۋ مادەنيەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان.
- قازاق قوعامىندا ەرتەدەن ءار رۋدىڭ ءوز جايلاۋى، قىستاۋى بولعان. رۋ-رۋ بولىپ ءومىر سۇرگەن قازاقتاردىڭ قۋانىشى دا، قايعىسى دا، جەڭىسى مەن جەڭىلىسى دە ورتاق بولدى. سوندىقتان ءبىر ادامنىڭ وتباسىنا قايعى تۇسسە، ونى بۇكىل رۋ بولىپ بىرگە كوتەرگەن. «جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل» دەگەن ۇستانىم وسىدان شىققان. ءتىپتى ەڭ كەدەي ادامنىڭ وزىندە قايعى بولسا، ءبىرى سويىس مالىن، ءبىرى ۇنىن، ەندى ءبىرى باسقا ازىق-تۇلىك اكەلىپ كومەكتەسكەن. بۇل دۇرىس اتقارىلماسا، ول بۇكىل رۋعا سىن بولعان، — دەيدى ول.
ونىڭ سوزىنشە، بۇل ءداستۇر بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى.
— قازىر رۋ- رۋ بولىپ قونىستانباساق تا، قايعىنى اۋىل تۇرعىندارى، تۋىستار مەن كورشىلەر بىرىگىپ كوتەرەدى. قايتىس بولعان ادامنىڭ ءولىمى تەك وتباسىنىڭ ەمەس، بارلىق تۋعان- تۋىستىڭ ورتاق قايعىسى رەتىندە قابىلدانادى. ءتىپتى حالىق اراسىندا تويعا قاراعاندا قايعىدا باس قوسۋ ماڭىزدىراق بولىپ ەسەپتەلەدى. جەتىسى مەن قىرقىنا دەيىن ادامدار ۇزىلمەي كەلىپ، اسىرەسە بەيسەنبى مەن جۇما كۇندەرى قارالى ۇيگە ارنايى بارىپ، قولداۋ كورسەتەدى، — دەپ ءتۇسىندىردى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
جوقتاۋ، ەستىرتۋ جانە سىڭسۋ
قازاقتىڭ جوقتاۋ، ەستىرتۋ، سىڭسۋ سياقتى داستۇرلەرى دە — وسى ورتاق ەموتسيالىق تاجىريبەنىڭ ءبىر بولىگى.
— جوقتاۋ — قايتىس بولعان ادامدى جوقتاپ، ىشتەگى مۇڭ- شەردى ولەڭ ارقىلى شىعارۋ. بۇل تەك قوشتاسۋ ەمەس، ادامنىڭ ىشكى كۇيزەلىسىن جەڭىلدەتۋدىڭ ءبىر جولى. «سويلەمەي پەندە شىداماس، قايعى وتىنا اشىنعان» دەپ، اباي قۇنانباي ۇلى ايتقانداي، جوقتاۋدا ىشكى كۇيىك سىرتقا شىعادى، — دەيدى بيبىزيا قالشابايەۆا.
تاريحشىنىڭ سوزىنشە، جوقتاۋ ەرتەرەكتە كىسى قايتىس بولعاننان كەيىن جىلدىق اسى بەرىلگەنشە ايتىلعان.
— قازاق حالقىنىڭ ادەت-عۇرپى جونىندە 130-دان استام ماقالا جازعان اۋباكىر ديۆايەۆ جوقتاۋ جونىندە «قازاقتىڭ جوقتاۋ ولەڭدەرى — كوشپەلى قازاق ايەلدەرىنىڭ اقىل- ويىن كورسەتەدى، جۇرەك سۇلۋلىعىن سۋرەتتەيدى» دەپ جازعان. سونداي اق جوقتاۋ، داۋىس سالۋ — وكىرىپ جىلاۋ ەمەس، ءبىرسارىندى ماقاممەن اندەتە وتىرىپ، ىشتەگى جالىندى، كۇيىكتى شىعارۋ. قانشا دەگەنمەن، ەت جاقىن ادامنىڭ قازاسىنا كۇيىنبەۋ مۇمكىن ەمەس، قازاق قوعامىندا جوقتاۋ ءداستۇرى ءالى دە كەزدەسەدى. ءتىپتى ايەلى، قىزدارى دۇرىس جوقتاي المادى دەگەن سوزدەر دە ايتىلىپ قالادى. جوقتاۋدى جاتتاپ ايتاتىندار دا بار، ايتا الماي وتىرعاندارعا «ىشىڭدەگىنى شىعار» دەپ جاتادى. سوندىقتان ونىڭ پسيحولوگيالىق ماڭىزى زور، — دەيدى قازۇۋ پروفەسسورى.
ال ەستىرتۋ ءداستۇرى قايعىنى بىردەن ەمەس، جۇمسارتىپ جەتكىزۋدىڭ ءتاسىلى بولعان.
— بۇرىندارى قايعىلى حاباردى بىردەن ايتىپ سالماي، ارنايى ادامدار ارقىلى ەستىرتكەن. مىسالى، جوشى حانعا بالاسىنىڭ ءولىمىن كۇي ارقىلى جەتكىزگەن «اقساق قۇلان» اڭىزى بار. ەستىرتۋ كەزىندە جينالعان ادامدار وتباسىعا باسۋ ايتىپ، قايعىنى بىرگە بولىسكەن. قازىر، وكىنىشكە قاراي، الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى سۋىق حاباردى بىردەن جاريالاۋ جيىلەپ كەتتى. مەنىڭشە، بۇل قازاقى ۇعىمعا جات، — دەيدى بيبىزيا قالشابايەۆا.
سىڭسۋ ءداستۇرى دە - ەموتسيانى سىرتقا شىعارۋدىڭ ءبىر ءتۇرى.
— سىڭسۋ - ۇزاتىلىپ بارا جاتقان قىزدىڭ ەلىمەن، اتا- اناسىمەن، اۋىل- ايماق، اعايىن- تۋىس، باۋىرىمەن، قۇربى- قۇرداستارىمەن قوشتاسۋى. سىڭسۋدى ۇزاتىلاتىن قىز سىڭلىلەرىمەن، جاس جەڭگەلەرىمەن تۋىستارىنىڭ ءۇيىن ارالاي ءجۇرىپ، اۋەندەتىپ ايتقان. ءول وز ۋايىمىن، قورقىنىشىن، ساعىنىشىن ولەڭمەن جەتكىزەدى. بۇل دا پسيحولوگيالىق تۇرعىدان ماڭىزدى: قىز جاڭا ومىرگە دايىندالىپ، ىشكى كۇيزەلىسىن جەڭىلدەتەدى، — دەپ ءتۇسىندىردى ول.
كوڭىل شاي
قايعى كەزىندە ادامداردىڭ ۇزدىكسىز كەلىپ-كەتۋى دە بەكەر ەمەس.
— كوڭىل ايتۋ - ءار ادامنىڭ پارىزى. بۇل قارالى وتباسىعا دەمەۋ بەرەدى. قايعىنى جالعىز كوتەرمەي، ادامدارمەن ارالاسۋ ارقىلى جەڭىلدەتەدى. جەتىسى مەن قىرقىنا دەيىن ۇيدە ادام قاراسى ۇزىلمەيدى، بۇل - قارالى جانداردى جالعىز قالدىرماۋدىڭ ءتاسىلى. ادامدار كەلىپ، اڭگىمە ايتىپ، سابىرعا شاقىرادى. «كوڭىل شاي» بەرۋ ءداستۇرى دە وسىدان تۋعان، - دەيدى عالىم.
توقىم قاعار
پروفەسسور قازاق مادەنيەتىندە تەك قازانى ەمەس، بەلگىسىزدىك پەن قورقىنىشتى دا كوپشىلىك بولىپ ەڭسەرگەنىن ايتادى.
— مىسالى، «توقىم قاعار» ءداستۇرى - ساپارعا شىققان ادامعا پسيحولوگيالىق قولداۋ كورسەتۋ. ءان-كۇي، ءازىل ارقىلى ونى جاقسى كوڭىل كۇيمەن شىعارىپ سالعان. جولاۋشىعا باتا بەرىپ، جولى جەڭىل بولسىن دەگەن سەنىم قالىپتاستىرعان، - دەيدى ول.
ءبيبىزيا قالشابايەۆانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، ەرتەرەكتە بۇل جورالعى كوبىنە جاس بالانىڭ ۇيىنەن ۇزاپ، ات جالىن تارتىپ ءمىنىپ، ساپار شەگۋ قۇرمەتىن تويلاۋ ءۇشىن جاسالعان.
- اتقا ءمىنىپ، جولعا شىعۋ بوزبالاعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەگەن. ءبىر جاعىنان، بالانى ەڭبەكقورلىققا باۋلۋ، جىلقىنى «ەر قاناتى» رەتىندە قۇرمەتتەۋ بولسا، ەكىنشى جاعىنان، بۇل ءداستۇرلى بەلگىسىزدىك پەن قورقىنىشتى جەڭۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ قاراستىرۋعا بولادى، - دەيدى ول.
وسىلايشا، قازاقتىڭ ءداستۇرلى قوعامىندا قايعىنى جەڭۋ جەكە ادامنىڭ ەمەس، تۇتاس قاۋىمنىڭ ءىسى بولعان. ال جىر، ءراسىم، ءسوز جانە ورتاق قولداۋ — سول قايعىنى جەڭىلدەتۋدىڭ نەگىزگى قۇرالدارىنا اينالعان.
ەسكە سالايىق، بۇعان دەيىن ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا اقپارات قالاي تارادى، جاڭالىق ءبىر رۋدان ەكىنشىسىنە قالاي جەتكەنى تۋرالى جازعانبىز.
اۆتور
مەيىرمان لەس
