قازاقستاندا ارا شارۋاشىلىعىن قالاي دامىتۋعا بولادى
ورال. KAZINFORM - قازاقستاندا ارا شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ باستى باعىتتارى مەن قازىرگى تاڭداعى پروبلەمالارى قانداي؟ بال ءوندىرىسىن عىلىمي نەگىزدە قالاي جولعا قويۋعا بولادى؟ Kazinform ءتىلشىسى وسىنداي ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەپ، ماماندارعا جولىعىپ كوردى.
زاماناۋي تەحنولوگيالاردى قولدانۋ ەكسپورتقا جول اشادى
ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ ماگيسترى، جاڭگىر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى ۆەتەريناريا جانە اگروتەحنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى بەرىك ساتىبايەۆتىڭ ءمالىم ەتكەنىندەي، قازاقستاندا ارا شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىنا ءوندىرىستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ، ءونىم ساپاسىن جاقسارتۋ جانە سالانى كەشەندى تۇردە دامىتۋ جاتادى.
ەڭ الدىمەن ارا وتباسىلارىنىڭ سانىن كوبەيتىپ قانا قويماي، ولاردىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماڭىزدى. بۇل ءۇشىن جوعارى ءونىمدى تۇقىمداردى پايدالانۋ، سەلەكتسيالىق جۇمىستار جۇرگىزۋ جانە زاماناۋي ومارتا تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ قاجەت.
بەرىك عاريپوللا ۇلىنىڭ سوزىنە قاراعاندا، ارا ونىمدەرىنىڭ ساپاسى مەن تۇرلەرىن كوبەيتۋ ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ ەسەپتەلەدى. قازىرگى تاڭدا تەك بال ەمەس، سونىمەن قاتار بالاۋىز، پروپوليس، پەرگا، ارا ءسۇتى سياقتى ونىمدەرگە سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. سوندىقتان ءونىمدى ءارتاراپتاندىرۋ ارقىلى نارىق مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋگە بولادى.
ارا شارۋاشىلىعىندا كەزدەسەتىن اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ ەرەكشە نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى. ۆاررواتوز، اكاراپيدوز سياقتى اۋرۋلار ارا وتباسىلارىنىڭ السىرەۋىنە اكەلەتىندىكتەن، ۆەتەريناريالىق-سانيتاريالىق شارالاردى كۇشەيتىپ، ەكولوگيالىق ءقاۋىپسىز ەمدەۋ ادىستەرىن قولدانۋ قاجەت.
- بۇدان بولەك، ورگانيكالىق ارا شارۋاشىلىعىن دامىتۋ - بولاشاعى زور باعىتتاردىڭ ءبىرى. تابيعي ءارى ەكولوگيالىق تازا ونىمدەرگە سۇرانىستىڭ ارتۋى بۇل سالانىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جالپى العاندا، عىلىمي زەرتتەۋلەردى دامىتۋ، يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ، بىلىكتى ماماندار دايارلاۋ جانە مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن كۇشەيتۋ ارقىلى قازاقستاندا ارا شارۋاشىلىعىن ءتيىمدى ءارى تۇراقتى دامىتۋعا بولادى، - دەپ ەسەپتەيدى ب. ساتىبايەۆ.
ونىڭ پايىمداۋىنشا، بال ءوندىرىسىن دامىتۋدىڭ عىلىمي جولدارى ەڭ الدىمەن ارا شارۋاشىلىعىن عىلىمي نەگىزدە ۇيىمداستىرۋمەن بايلانىستى. بۇل باعىتتا سەلەكتسيالىق جۇمىستاردىڭ ماڭىزى زور، ياعني جەرگىلىكتى تابيعي-كليماتتىق جاعدايلارعا بەيىمدەلگەن، ونىمدىلىگى جوعارى ارا تۇقىمدارىن ىرىكتەۋ جانە كوبەيتۋ قاجەت.
سونداي-اق ارالاردى كۇتىپ- باعۋ تەحنولوگيالارىن جەتىلدىرۋ ماڭىزدى. عىلىمي تۇرعىدا نەگىزدەلگەن ازىقتاندىرۋ، ماۋسىمدىق كۇتىم، ومارتا ورنالاستىرۋ سياقتى شارالار بال ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا سەپتەسەدى. اسىرەسە، بال جيناۋ كەزەڭىن ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن بالدى وسىمدىكتەر قورىن (مەدونوس بازاسىن) زەرتتەۋ جانە دۇرىس جوسپارلاۋ قاجەت.
بال وندىرىسىندە اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ جانە ولارمەن كۇرەسۋ دە عىلىمي تاسىلدەردى تالاپ ەتەدى. ۆاررواتوز، اكاراپيدوز سياقتى اۋرۋلارعا قارسى بيولوگيالىق جانە ەكولوگيالىق ءقاۋىپسىز پرەپاراتتاردى قولدانۋ، سونداي-اق دەر كەزىندە دياگنوستيكا جۇرگىزۋ - ءونىم ساپاسى مەن كولەمىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدى شارتى.
زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ۇلكەن ءرول اتقارادى. مىسالى، ومارتالاردى تسيفرلاندىرۋ، ارا وتباسىلارىنىڭ جاعدايىن باقىلاۋ جۇيەلەرىن قولدانۋ، بالدى وڭدەۋ مەن ساقتاۋدىڭ جاڭا ادىستەرىن پايدالانۋ ءوندىرىستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى.
وعان قوسا بالدىڭ ساپاسىن عىلىمي تۇرعىدا باقىلاۋ، ونىڭ قۇرامىن زەرتتەۋ جانە ستاندارتتاۋ ماسەلەلەرى دە ماڭىزدى. بۇل ىشكى جانە سىرتقى نارىقتا باسەكەگە قابىلەتتى ءونىم وندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
جالپى، بال ءوندىرىسىن دامىتۋ سەلەكتسيا، تەحنولوگيا، ۆەتەريناريا، ەكولوگيا جانە يننوۆاتسيا باعىتتارىن بىرىكتىرەتىن كەشەندى عىلىمي تاسىلدەرگە نەگىزدەلۋى ءتيىس.
عالىمنىڭ ويىنشا، جاڭا تەحنولوگيالاردى قولدانۋ بال ءونىمىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدا جانە ونى ەكسپورتقا شىعارۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ەڭ الدىمەن ومارتالاردا تسيفرلىق باقىلاۋ جۇيەلەرىن ەنگىزۋ ارقىلى ارا وتباسىلارىنىڭ جاعدايىن (تەمپەراتۋرا، ىلعالدىلىق، بەلسەندىلىك) تۇراقتى قاداعالاۋعا بولادى. بۇل ارالاردىڭ كۇيىن دەر كەزىندە باقىلاپ، ونىمدىلىكتى ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى.
فوتو: بەرىك ساتىبايەۆتىڭ جەكە مۇراعاتىنان
سول سەكىلدى بالدى الۋ، وڭدەۋ جانە ساقتاۋ كەزەڭدەرىندە زاماناۋي جابدىقتاردى پايدالانۋ ءونىم ساپاسىن ساقتاۋعا كومەكتەسەدى. گيگيەنالىق تالاپتارعا ساي اۆتوماتتاندىرىلعان بال سىعۋ، ءسۇزۋ جانە قاپتاۋ تەحنولوگيالارى ءونىمنىڭ تازالىعىن قامتاماسىز ەتىپ، ونىڭ تابيعي قاسيەتتەرىن بۇزباي ساقتايدى.
ءونىم ساپاسىن ارتتىرۋدا زەرتحانالىق باقىلاۋدىڭ ءمانى زور. بالدىڭ قۇرامىن (ىلعالدىلىق، قانت مولشەرى، قوسپالار) تۇراقتى تەكسەرىپ وتىرۋ ارقىلى حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس ءونىم وندىرۋگە بولادى. بۇل ەكسپورتقا شىعۋ ءۇشىن نەگىزگى تالاپتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
ءونىمدى دۇرىس قاپتاۋ جانە تاڭبالاۋعا نازار اۋدارماي بولمايدى. زاماناۋي قاپتاما ماتەريالدارىن قولدانۋ، ءونىم تۋرالى تولىق اقپارات بەرۋ (شىعۋ تەگى، قۇرامى، سەرتيفيكاتتارى) تۇتىنۋشىلار سەنىمىن ارتتىرادى جانە شەتەل نارىعىندا باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى كۇشەيتەدى.
ورگانيكالىق جانە ەكولوگيالىق تازا ءونىم ءوندىرۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ ەكسپورتتىق الەۋەتتى ارتتىرادى. حالىقارالىق سەرتيفيكاتتار الۋ ارقىلى قازاقستان بالىنىڭ شەتەلدىك نارىقتارعا شىعۋىنا جول اشىلادى.
ارالاردىڭ اۋرۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن نەىستەۋ كەرەك؟
عالىمنىڭ پىكىرىنشە، ارالاردىڭ اۋرۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ومارتالاردا ۆەتەريناريالىق- سانيتاريالىق تالاپتاردى قاتاڭ ساقتاۋ قاجەت. ۇيالاردىڭ تازالىعىن قامتاماسىز ەتۋ، قۇرال- جابدىقتاردى جۇيەلى تۇردە دەزينفەكتسيالاۋ جانە ارالارعا قولايلى جاعداي جاساۋ اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋدىڭ نەگىزگى شارالارى بولىپ تابىلادى.
تاعى ءبىر جايت، ارا وتباسىلارىن دۇرىس كۇتىپ- باعۋ ماڭىزدى. ۋاقتىلى جانە جەتكىلىكتى ازىقپەن قامتاماسىز ەتۋ، ءالسىز وتباسىلاردى كۇشەيتۋ، ماۋسىمدىق كۇتىمدى دۇرىس جۇرگىزۋ ارالاردىڭ يممۋنيتەتىن ارتتىرادى. كۇشتى ارا وتباسى اۋرۋلارعا ءتوزىمدى كەلەدى.
اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋدا تۇراقتى باقىلاۋ مەن دياگنوستيكا ۇلكەن ءرول اتقارادى. ارالاردى جۇيەلى تۇردە تەكسەرىپ، ۆاررواتوز، اكاراپيدوز سياقتى اۋرۋلاردىڭ العاشقى بەلگىلەرىن ەرتە انىقتاۋ قاجەت. ەرتە انىقتالعان جاعدايدا ولاردى ءتيىمدى ەمدەۋگە بولادى.
پروفيلاكتيكالىق شارالار رەتىندە ەكولوگيالىق ءقاۋىپسىز پرەپاراتتاردى قولدانۋ ۇسىنىلادى. حيميالىق زاتتاردى شامادان تىس پايدالانباۋ كەرەك، سەبەبى بۇل بال ساپاسىنا كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن.
سونداي-اق ومارتالاردى دۇرىس ورنالاستىرۋ ماڭىزدى. ارالاردى تازا، ەكولوگيالىق جاعىنان قولايلى ايماقتارعا قويۋ، اۋرۋ تارالعان ومارتالارمەن بايلانىسىن شەكتەۋ ينفەكتسيالاردىڭ تارالۋ ءقاۋپىن ازايتادى.
ارا اۋرۋلارىنىڭ الدىن الۋ كەشەندى تۇردە جۇرگىزىلۋى ءتيىس: دۇرىس كۇتىم، سانيتاريالىق ءتارتىپ، تۇراقتى باقىلاۋ جانە ءقاۋىپسىز ەمدەۋ ادىستەرىن قولدانۋ ارقىلى عانا جاقسى ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە بولادى.
قازاقستان وڭىرلەرىندەگى ايىرماشىلىقتار قانداي؟
بەرىك ساتىبايەۆ قازاقستاندا ارا شارۋاشىلىعى تابيعي- كليماتتىق جاعدايلارعا بايلانىستى وڭىرلەر بويىنشا ايتارلىقتاي ەرەكشەلەنەتىنىنە ەكپىن ءتۇسىردى.
- ەلدىڭ وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك- شىعىس ايماقتارىندا (الماتى، جامبىل وبلىستارى) بالدى وسىمدىكتەردىڭ تۇرلىك قۇرامى باي، ماۋسىم ۇزاق بولعاندىقتان، بال ونىمدىلىگى جوعارى كەلەدى. شىعىس قازاقستاندا دا تاۋ- ورمان بەلدەۋلەرىنە بايلانىستى ارا شارۋاشىلىعى جاقسى دامىعان، تابيعي بال ساپاسى جوعارى بولىپ ەسەپتەلەدى. ال سولتۇستىك جانە ورتالىق وڭىرلەردە كليماتتىڭ قاتاڭدىعى مەن قىس مەزگىلىنىڭ ۇزاقتىعى ارالاردى قىستاتۋعا قوسىمشا دايىندىقتى تالاپ ەتەدى. بۇل ايماقتاردا بال جيناۋ ماۋسىمى قىسقا بولعانىمەن، كەيبىر اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى (كۇنباعىس، راپس) جاقسى بال بەرەدى، - دەيدى ول.
باتىس قازاقستان وبلىسىنا كەلەتىن بولساق، بۇل ءوڭىردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار. كليماتتىڭ قۇرعاق ءارى كونتينەنتتىك، ياعني جازدا ىستىق، قىستا سۋىق بولۋى ارا شارۋاشىلىعىنا بەلگىلى ءبىر قيىندىقتار تۋعىزادى. بالدى وسىمدىكتەر قورى كەيبىر جەرلەردە شەكتەۋلى بولعاندىقتان، ارالاردى ءتيىمدى ورنالاستىرۋ جانە كوشپەلى ومارتا (كوچيەۆكا) ءادىسىن قولدانۋ ماڭىزدى.
باتىس قازاقستاندا كۇنباعىس، جوڭىشقا سياقتى داقىلدار نەگىزگى بال كوزى بولىپ تابىلادى. الايدا كەي جىلدارى قۇرعاقشىلىق اسەرىنەن نەكتار ءبولىنۋى تومەندەپ، ءونىم كولەمى ازايۋى مۇمكىن.
وڭىردە ارا اۋرۋلارى، سونىڭ ىشىندە ۆاررواتوز جانە اكاراپيدوز سياقتى ماسەلەلەر دە كەزدەسەدى. سوندىقتان ۆەتەريناريالىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋ، پروفيلاكتيكالىق شارالاردى جۇيەلى جۇرگىزۋ قاجەت.
باتىس قازاقستان وبلىسىندا ارا شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن تابيعي جاعدايلارعا بەيىمدەلگەن تەحنولوگيالاردى قولدانۋ، جەمشوپ بازاسىن (مەدونوس وسىمدىكتەردى) كەڭەيتۋ جانە كوشپەلى ومارتا ادىستەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ ماڭىزدى بولىپ ەسەپتەلەدى.
قىستان امان شىققان ارالار ەگىنشىلىككە دەتيىمدى اسەر ەتەدى
ب. ساتىبايەۆ ارالاردىڭ قىستان ءساتتى شىعۋى ولاردىڭ بيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە جانە ومارتاداعى دۇرىس ۇيىمداستىرىلعان جاعدايلارعا بايلانىستى ەكەندىگىن تىلگە تيەك ەتتى. قىس مەزگىلىندە ارالار بەلسەندى ۇشپايدى، ۇيا ىشىندە تىعىز «كلۋب» قۇرىپ، ءبىر-بىرىنە جىلۋ بەرىپ تىرشىلىك ەتەدى. وسى كەزدە ولار جازدا جيناعان بال قورىمەن قورەكتەنىپ، ەنەرگيا الادى.
قىستاپ شىعۋ ءۇشىن ەڭ باستى شارت - ومارتادا جەتكىلىكتى ءارى ساپالى ازىق قورىنىڭ بولۋى. بال جەتىسپەسە نەمەسە ساپاسىز بولسا، ارالار السىرەپ، قىرىلىپ قالۋى مۇمكىن. سوندىقتان كۇزدە ءار ارا وتباسىنا جەتكىلىكتى مولشەردە بال قالدىرۋ وتە ماڭىزدى.
وعان قوسا ۇياداعى تەمپەراتۋرا مەن ىلعالدىلىقتى ساقتاۋ قاجەت. ارالار وزدەرى جىلۋ شىعارا العانىمەن، ومارتا دۇرىس وقشاۋلانباعان جاعدايدا سۋىقتان نەمەسە ىلعالدىڭ ارتۋىنان زيان شەگەدى. اسىرەسە، ارتىق ىلعال ءقاۋىپتى، ويتكەنى ول اۋرۋلاردىڭ دامۋىنا اكەلۋى مۇمكىن.
كۇشتى، ساۋ وتباسى قىستى جەڭىل وتكىزەدى، ءال السىز ارالار كوبىنە شىعىنعا ۇشىرايدى. سوندىقتان قىسقا دەيىن ءالسىز وتباسىلاردى بىرىكتىرۋ ۇسىنىلادى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى فاكتور - اۋرۋلاردىڭ بولماۋى. ەگەر ارالار ۆاررواتوز نەمەسە باسقا اۋرۋلارمەن زاقىمدانعان بولسا، ولاردىڭ قىستان امان شىعۋى قيىندايدى. سول سەبەپتى كۇزدە مىندەتتى تۇردە پروفيلاكتيكالىق وڭدەۋ جۇرگىزىلەدى.
ارالاردىڭ قىستان امان شىعۋى - دۇرىس ازىق قورى، قولايلى ميكروكليمات، كۇشتى ارا وتباسى جانە اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ شارالارىنىڭ دۇرىس ۇيىمداستىرىلۋىنا تىكەلەي بايلانىستى.
- ارالاردىڭ ەگىن شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدىلىگىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىنىن ايتپاي كەتۋگە بولماس، سەبەبى ولار وسىمدىكتەردى توزاڭداندىرۋ پروتسەسىندە نەگىزگى ءرول اتقارادى. مىسالى، كۇنباعىس، باۋ- باقشا داقىلدارى، الما، شابدالى سياقتى جەمىس- جيدەك اعاشتارى جانە كوكونىس داقىلدارى ارالاردىڭ توزاڭداندىرۋى ارقىلى ءونىم كولەمىن جانە ساپاسىن ارتتىرادى، - دەيدى ب. ساتىبايەۆ.
ارالارسىز كوپتەگەن داقىلداردىڭ جەمىسى از، ساپاسى تومەن بولۋى مۇمكىن. عىلىمي زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي، توزاڭداندىرۋعا ارانى قوسقاندا كەي داقىلداردىڭ ونىمدىلىگى 30-80 پايىزعا كوبەيەدى. بۇل تەك ساندىق كورسەتكىش قانا ەمەس، ءونىمنىڭ ءدامى، ءتۇسى جانە ساقتاۋ مەرزىمىنە اسەر ەتەدى.
ارالاردىڭ بەلسەندىلىگى جەرگىلىكتى ەكوجۇيەگە ءۇشىن ءتيىمدى. ولار تەك بال جينامايدى، سونىمەن بىرگە اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ تۇراقتى جانە ساپالى ءونىم بەرۋىنە مۇمكىندىك جاسايدى. سوندىقتان ارا شارۋاشىلىعىن دامىتۋ تەك بال ءوندىرىسى ءۇشىن عانا ەمەس، جالپى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن دە ماڭىزدى.
قورىتا ايتقاندا، ارالاردىڭ توزاڭداندىرۋ قىزمەتى - ەگىن شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋداعى نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى جانە بۇل باعىتتا عىلىمي نەگىزدەلگەن ادىستەردى قولدانۋ ۇلكەن ناتيجە بەرەدى.
ومارتالاردى ىرىلەندىرۋ جانە بال ساپاسى
تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە، ۇساق ومارتالاردىڭ كوپ پايدا تۇسىرمەيتىنى بەلگىلى. ويتكەنى ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى تومەن بولادى، سوندىقتان ولاردى ىرىلەندىرۋ - ونىمدىلىكتى ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدى جولدارىنىڭ ءبىرى. ءىرى ومارتالاردا ارا وتباسىلارى سانى كوپ، سوندىقتان بال جيناۋ كولەمى ۇلعايادى. وعان قوسا ءىرى وتباسىلار اۋرۋلارعا ءتوزىمدى كەلەدى جانە قىستا امان قالۋ مۇمكىندىگى جوعارى. الايدا ومارتالاردى ىرىلەندىرۋ تەك ارا سانىن كوبەيتۋ ەمەس، ونى دۇرىس باسقارۋ مەن كۇتىممەن ۇيلەسۋى كەرەك. مىسالى، وتباسىلاردى بىرىكتىرۋ، قوسىمشا بالاۋىز جانە ازىقپەن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى عانا ونىمدىلىكتى تۇراقتى ارتتىرۋعا بولادى.
ءىرى ومارتالاردا جاڭا تەحنولوگيالاردى قولدانۋ تيىمدىرەك: بالدى الۋ، ءسۇزۋ جانە ساقتاۋ پروتسەستەرى اۆتوماتتاندىرىلعان جابدىقتارمەن وڭاي جۇرگىزىلەدى. بۇل دا ەڭبەك شىعىنىن ازايتىپ، ءونىم ساپاسىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ۇساق ومارتالاردى ىرىلەندىرۋ ارقىلى ارا شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا بولادى، ءبىراق بۇل كەشەندى كۇتىم، دۇرىس ازىقتاندىرۋ جانە زاماناۋي تەحنولوگيالاردى قولدانۋمەن عانا ناتيجەلى بولادى.
- ال بالدىڭ ساپاسىن انىقتاۋ ءۇشىن بىرنەشە نەگىزگى كريتەرييدى ەسكەرۋ قاجەت. ەڭ الدىمەن فيزيكالىق قاسيەتتەرى قارالادى. بالدىڭ ءتۇسى ونىڭ تۇرىنە بايلانىستى وزگەرىپ تۇرادى، مىسالى، گۇلدى بال اشىق سارىدان قويۋ قوڭىرعا دەيىن بولۋى مۇمكىن، ءال تۇس تابيعي، قوسپاسىز بولۋى كەرەك. كونسيستەنتسياسى بىركەلكى، تىعىز، قانت كريستالدارىمەن دۇرىس قانىققان بولۋى ءتيىس. سۋ مولشەرى كوپ بالدىڭ تەز قىشقىلداناتىنى ءمالىم. سونداي-اق بالدىڭ ءدامى مەن ءيىسى تابيعي، جاعىمدى حوش ءيىستى، قىشقىل نەمەسە بوگدە ءيىسسىز بولۋى قاجەت، - دەيدى مامان.
حيميالىق قۇرام ساپانى انىقتاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ساپالى بالدا سۋدىڭ مولشەرى 18 پايىزدان اسپاۋى ءتيىس. بالداعى قانت كومپونەنتتەرى - گليۋكوزا مەن فرۋكتوزا تابيعي بولۋى قاجەت. ال سيروپ نەمەسە باسقا تاتتىلەندىرگىش قوسپالاردىڭ بولۋى ءونىم ساپاسىن تومەندەتەدى.
ميكروبيولوگيالىق كورسەتكىشتەر ەسكەرىلەدى. بالدا باكتەريالار مەن ساڭىراۋقۇلاقتاردىڭ شامادان تىس مولشەرى بولماۋى كەرەك، سەبەبى بۇل بالدىڭ ساقتاۋ مەرزىمى مەن قاۋىپسىزدىگىنە اسەر ەتەدى.
- بالدى حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا زەرتحانالىق تەكسەرۋدەن وتكىزۋ ارقىلى ساپاسىن راستاۋعا بولادى. مۇندا ىلعالدىلىق، قانت مولشەرى، انتيبيوتيكتەردىڭ جوقتىعى تەكسەرىلەدى. ورگانولەپتيكالىق ءادىس تە قولدانىلادى: تاجىريبەلى ساراپشىلار بالدىڭ ءتۇسىن، ءدامىن، ءيىسىن جانە قۇرىلىمىن باعالايدى. وسىلايشا، بالدىڭ ساپاسىن انىقتاۋ كەشەندى تۇردە جۇرگىزىلەدى. فيزيكالىق، حيميالىق، ميكروبيولوگيالىق جانە ورگانولەپتيكالىق كورسەتكىشتەردى بىرگە باعالاۋ ارقىلى ءونىمنىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىنە كوز جەتكىزۋگە بولادى، - دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن ب. ساتىبايەۆ.
ومارتاشىلاردى وقىتۋ كەرەك
تاجىريبەلى ومارتاشى، ورال قالاسىنداعى كووپەراتيۆ باسشىسى سەرگەي كريۆوبوكوۆ قازاقستاندا ارالاردىڭ ءولىپ جاتقانىن جەتكىزدى. ونىڭ مالىمدەۋىنشە، قازاقستان ومارتاشىلارى ۇلتتىق وداعى وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ساۋالناما جۇرگىزگەن كەزدە ارالاردىڭ 50 دەن 100 پايىزعا دەيىنى قىستاققا دەيىن قىرىلىپ قالعان.
- الەمدە ارا ەكوجۇيەنىڭ ينديكتاتورى بولىپ ەسەپتەلەدى. قازاقستاندا كەرىسىنشە شىعىنعا ۇشىراۋدا. مۇنىڭ سەبەبى پەستيتسيدتەرمەن، گەربيتسيدتەرمەن ۋلاۋدا جاتىر. كوكتەمدە شىبىن- شىركەيگە جاۋاپسىز جاپپاي ۋلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ دە زيان. بۇل پروبلەمانى جىل سايىن ايتىپ كەلەمىز. پرەپاراتتار جوق، ارانى دۇرىس قىستاتىپ شىعارۋ باعىتىندا ومارتاشىلار وقىتىلمايدى. ارالاردىڭ نەدەن ءولىپ جاتقانى زەرتتەلمەيدى. ومارتالار رەنتابەلدىلىگىن جوعالتۋدا. ەگەر ءبىز ارالاردان ايىرىلساق، وندا مال شارۋاشىلىعىن قالاي دامىتپاقشىمىز. ويتكەنى ارالاردىڭ ازىقتىق داقىلداردى توزاڭداندىرىپ، ءونىمدى مولايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىنى بەلگىلى. سوندىقتان قازاقستاندا ارا شارۋاشىلىعىن ساقتاۋدىڭ باعدارلاماسىن جاساۋ كەرەك، - دەدى س. كريۆوبوكوۆ.
«بال- ارا» قازاقستان ومارتاشىلارى ۇلتتىق وداعىنىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە- پرەزيدەنتى عابيت ءنۇرادىل ارا شارۋاشىلىعى ءۇشىن 2025 -جىلدىڭ ەڭ قولايسىز كەزەڭ بولعانىن جاسىرعان جوق. بىرىنشىدەن، وڭتۇستىكتە سەگىز اي بويى جاڭبىر جاۋمادى، ىلعال بولمادى. گۇلدىڭ ءنار بەرۋى كۇننىڭ شىعۋى مەن جاڭبىردىڭ تەپە- تەڭدىگىنە بايلانىستى. ەكىنشىدەن، ءار ومارتاشى ومارتانى بال الۋ ءۇشىن پايدالانادى. سەلەكتسيالىق جۇمىستار جۇرگىزىپ، اسىل تۇقىمدى ارالار شىعارىپ، ونى ەرتە كوكتەمدە تاۋار رەتىندە ومارتاشىلارعا ۇسىنبايدى.
- بيىل وتە قيىن جىل بولعالى تۇر. ويتكەنى ارالاردىڭ 80 پايىزى ءولىپ قالدى. بۇل وزبەكستاننان اكەلىنەتىن ارالاردىڭ اۋرۋعا ۇشىراۋىنا بايلانىستى. ەكىنشىدەن، پروفيلاكتيكالىق وڭدەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەيدى. قازىرگى كەزدە ارالاردىڭ 95 پايىزى وزبەكستان، قىرعىزستاننان اكەلىنەدى. بۇل نونسەنس دەۋگە بولادى. سەبەبى ەرتە كەزدە ارالاردى وزبەكستان قازاقستاننان الىپ، وزدەرىندە دامىتقان ەدى. ءبىزدىڭ ەلدە ارا شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا، سەلەكتسيالىق جۇمىستار جۇرگىزۋگە سۋبسيديا بولىنەدى، ءبىراق ول كوزدەگەن ماقساتىنا جەتىپ جاتقان جوق. بۇكىل قۇرال- سايماندار، كيىمدەر، نەكتار بەرەتىن وسىمدىكتەر، بال شايقايتىن قوندىرعىلار - ءبارى رەسەي، قىتاي، بەلارۋستان اكەلىنەدى، - دەيدى ع. ءنۇرادىل.
ونىڭ ناقتىلاۋىنشا، ارا تۋرالى ءسوز بولعاندا، كوبىنەسە بال جونىندە ايتىلادى. شىن مانىسىندە ارا شارۋاشىلىعىندا بالدان كەيىن بالاۋىز وندىرىلەدى. بالاۋىز مەتاللۋرگيا، راديوتەحنيكا، اۆتوموبيل، حيميا وندىرىسىندە پايدالانىلادى. ال ارانىڭ ءپروپوليسى، ۋى مەديتسينا، ۆەتەريناريا، كوسمەتيكادا پايداعا اسادى.
- ەندەشە، ارا شارۋاشىلىعىن دامىتامىز دەسەك، ەڭ الدىمەن ومارتاشىلاردى وقىتۋ كەرەك. ارانى اسىلداندىرۋ جانە باسقا جۇمىستاردى جولعا قويساق، ءبىز وزبەكستان، قىرعىزستاننان كەلەتىن ارالارعا تاۋەلدىلىكتەن ارىلامىز. قازىرگى تاڭدا ومارتاشىلاردىڭ قاۋىمداستىعى كوپ، رەسپۋبليكالىق پالاتالار بار. ولاردىڭ ءبارى دە ۇكىمەتتەن كومەك العىسى كەلەدى. بەرىلگەن قارجى يگەرىلىپ جاتىر، الايدا ناتيجە جوق. مۇنى قاداعالاپ جاتقان ورگان دا جوق. ءونىمدى شەت ەلگە شىعارۋ جايىنا كەلسەك، بۇل باعىتتا ىلگەرىلەۋشىلىك بار. 2025 -جىلى 1,5 مىڭ توننا بال ەكسپورتقا كەتتى. مۇنىڭ كوپشىلىگى وزبەكستاننىڭ ۇلەسىنە تيەدى، ويتكەنى ولاردا بال وتە قىمبات. سونداي-اق ساۋد ارابياسى، بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى، ومان، رەسەي، قىرعىزستان الىپ جاتىر. ەندەشە، ارا شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا كۇش سالۋ قاجەتتىگى كۇمان تۋدىرمايدى، - دەدى «بال-ارا» قازاقستان ومارتاشىلارى ۇلتتىق وداعىنىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەزيدەنتى.
