قازاقستانعا ۆيتسە-پرەزيدەنت نە ءۇشىن كەرەك - ساياساتتانۋشى
استانا. KAZINFORM - ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتىن ەنگىزۋ، ءبىرپالاتالى پارلامەنتكە ءوتۋ جانە قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ ءرولىن قايتا قاراۋ - ەلدەگى بيلىكتى تۇراقتى ءارى ءتيىمدى ەتۋگە باعىتتالعان قادام. Kazinform تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا ساياساتتانۋشى ايدار امىرەبايەۆ پىكىرىمەن ءبولىستى.
- ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ بەسىنشى وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىنە قاتىستى اۋقىمدى رەفورمالاردى جاريالادى. بۇل وزگەرىستەر، ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، قازاقستاننىڭ بولاشاعىنا قالاي اسەر ەتپەك؟
- بۇل رەفورمالار وتە ماڭىزدى، سەبەبى ولار ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا مەملەكەتتىك جۇيەنىڭ قۇرىلىمىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. قازىرگى ۋاقىتتا ءبىز جاھاندىق ترانسفورماتسيالار كەزەڭىنەن ءوتىپ جاتىرمىز: قالىپتاسقان الەمدىك ءتارتىپ وزگەرۋ ۇستىندە، ءتىپتى ورنىققان دەموكراتيالىق داستۇرلەرى بار ەلدەر دە باسقارۋ مودەلدەرىن قايتا قاراپ جاتىر، ياعني قازاقستان دا وبەكتيۆتى تۇردە ديناميكالىق ءارى بەيىمدەلگەن ساياسي جۇيەگە بەت الىپ وتىر.
- نەگىزگى ايتىلعان جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى-ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىنىڭ ەنگىزىلۋى. ول ساياسي جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعىن نىعايتۋ ءۇشىن قانداي ءرول اتقارۋى ءتيىس؟
- پرەزيدەنت ءوز سوزىندە ۆيتسە-پرەزيدەنت مەملەكەت باسشىسىمەن ءبىر كوماندادا جۇمىس ىستەپ، ونىڭ تاپسىرمالارىن ورىندايتىنىن ناقتى اتاپ ءوتتى. بۇل پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە كىرىكتىرىلگەن تۇلعا. مۇنداي مودەلدەر الەم تاجىريبەسىندە بار، مىسالى، ا ق ش-تا پرەزيدەنت پەن ۆيتسە-پرەزيدەنت ءبىر تاندەمدە سايلانىپ، ءبىر باعدارلامانى جۇزەگە اسىرادى. اتقاراتىن فۋنكتسيالارى ءبولىنۋى مۇمكىن: پرەزيدەنت، ماسەلەن، سىرتقى ساياسات پەن ستراتەگيالىق ماسەلەلەرگە ىنتا قويسا، ۆيتسە-پرەزيدەنت ىشكى ساياسات، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق باعىتتاردا، سونداي-اق قوعاممەن ءوزارا ارەكەتتە بولادى.
- زاڭ شىعارۋ بيلىگى قالاي وزگەرەدى؟
- پرەزيدەنت پارلامەنتتى رەفورمالاۋدى باستادى - ەكىپالاتالى جۇيەدەن ءبىرپالاتالىعا كوشۋ جوسپارلانعان. پارلامەنتكە جاڭا اتاۋ - قۇرىلتاي ۇسىنىلىپ وتىر، بۇل ءبىزدىڭ ساياسي مادەني داستۇرىمىزگە سايكەس كەلەدى. سونىمەن قاتار قوعامدىق كەڭەستى، ياعني حالىق كەڭەسىن رەسمي، تۇراقتى ۇيىم رەتىندە جاساۋ قاراستىرىلعان.
- بۇل فورماتتار ءىس جۇزىندە سىناقتان ءوتتى مە؟
- ءيا. 2019 -جىلدان باستاپ ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى، كەيىن ۇلتتىق قۇرىلتاي كەزەڭ- كەزەڭىمەن جۇمىس ىستەدى. وعان قوعام قايراتكەرلەرى، ساراپشىلار، ءارتۇرلى الەۋمەتتىك، ەتنيكالىق جانە ءدىني توپتاردىڭ وكىلدەرى قاتىستى. بۇل الاڭدار قوعامداعى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلاپ، زاڭنامانى ازاماتتاردىڭ ناقتى سۇرانىستارىنا بەيىمدەۋگە مۇمكىندىك بەردى.
- ال پارلامەنتتىڭ ءرولى قالاي وزگەرۋى كەرەك؟
- پارلامەنت تەك زاڭ شىعارۋ قىزمەتىنە ىنتا قويىپ، تەرەڭ ءارى جۇيەلى جۇمىس ىستەۋى ءتيىس. قازىرگى تاڭدا دەپۋتاتتاردان كوبىنە اقپاراتتىق وقيعالارعا، سىرتقى مالىمدەمەلەرگە نەمەسە داۋلى ماسەلەلەرگە بىردەن جاۋاپ بەرۋ تالاپ ەتىلەدى، سالدارىنان بۇل ولاردىڭ نازارىن نەگىزگى فۋنكتسيادان باسقا جاققا اۋدارادى. مۇنداي ماسەلەلەرگە قوعام قايراتكەرلەرى مەن ساراپشىلار جاۋاپ بەرە الادى، ال دەپۋتاتتار زاڭ ساپاسىنا باسىمدىق بەرۋى كەرەك.
- ءبىرپالاتالى پارلامەنتتەگى 145 دەپۋتات پەن 8 كوميتەت اراسىنداعى مۇددە بىردەي قورعالۋى ءۇشىن قالاي جۇمىس ىستەيدى؟
- سان جاعىنان بۇل وڭتايلى كونفيگۋراتسيا. ءبىراق پارلامەنتتىڭ بەدەلدى بولۋىنىڭ باستى شارتى - دەپۋتاتتاردىڭ سانى ەمەس، ناقتى ساياسي باسەكە. «كۇشتى پرەزيدەنت - ىقپالدى پارلامەنت - ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» پرەزيدەنتتىك فورمۋلاسىنىڭ جۇزەگە اسۋى ءۇشىن پارتيالىق جۇيەنى دامىتۋ قاجەت.
سايلاۋ جانە پارتيالىق زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ، جاڭا پارتيالاردى تىركەۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ كەرەك. پارلامەنتتە ءارتۇرلى باعدارلامالار مەن دامۋ كوزقاراستارى ۇسىنىلۋى ماڭىزدى. دەپۋتات كورپۋسىنىڭ ساپاسى قوعامنىڭ سەنىمىن تۋدىرۋى ءتيىس.
- جاڭا ينستيتۋتتار ازاماتتاردىڭ بيلىككە سەنىمىنە جانە دەموكراتيالىق تاجىريبەلەردىڭ دامۋىنا قالاي اسەر ەتەدى؟
- سەنىم - ەكى جاقتى پروتسەسس. بيلىك قوعامنىڭ سەنىمىنە لايىق بولۋى كەرەك، ال قوعام جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الىپ، بەلسەندىلىك تانىتقانى ءجون. اۋقىمدى رەفورمالار ازاماتتىق قوعامعا بەلسەندى بولىڭىزدار، باستامالار ۇسىنىڭىزدار، ديالوگقا قاتىسىڭىزدار، ەلدىڭ بولاشاعىن ويلاڭىزدار دەگەن بەلگى ىسپەتتەس. پرەزيدەنتتىڭ ايتپاعى ءدا دال وسى: قازاقستاننىڭ دامۋىنا بىرلەسە ات سالىسۋعا شاقىرۋ.
ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ V وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ جاڭا پارلامەنتتىڭ 5 جىلعا سايلاناتىنىن ايتتى.
سونداي-اق مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ مۇشەلەرىن تاعايىنداۋ تەك پارلامەنتتىڭ كەلىسىمىمەن عانا جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى.
اۆتور
اقەركە داۋرەنبەك قىزى
