قازاققا سىڭگەن شالا-قازاقتار كىمدەر: قازاقتىڭ سىرت كەلبەتى قانداي بولعان
استانا. قازاقپارات - ەتنوگراف ن. گ. مالليتسكيدىڭ 20-عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق حالقىنىڭ دەموگرافياسى، انتروپولوگياسى، رۋلىق قۇرامى مەن گەوگرافيالىق ورنالاسۋى تۋرالى جازعان قۇندى ەڭبەگىنەن ۇزىندىلەر.
وتباسى قۇرامى جانە دەموگرافيا
ستاتيستيكالىق زەرتتەۋلەر بويىنشا، 1913 -جىلى قازالى ۋەزىندە وتىرىقشى قازاقتاردىڭ وتباسى قۇرامى ورتا ەسەپپەن 7,33 جاندى (ادام)، ال كوشپەلىلەردە 6,77 جاندى قۇراعان. ءامۋداريا بولىمىندە (1912- 1913 ج ج. ) قازاق وتباسى ورتاشا ەسەپپەن 6,1 جاننان تۇرسا، تۇرىكمەندەردە بۇل كورسەتكىش 5,4 بولعان. اۋليەاتا ۋەزىندە (1911 ج.) قازاق وتباسى - 6,9, قىرعىز وتباسى - 5,6 جان بولعان.
«كوتەرمە» جانە «كۋتەرما»
بايگە مارەگە جاقىنداعان ساتتە، الدا كەلە جاتقان اتتاردىڭ يەلەرى مەن جاقتاستارى ولارعا كومەككە ۇمتىلىپ، بولدىرعان تۇلپارلاردى قامشىلاپ نەمەسە ارقانمەن سۇيرەپ مارەگە جەتكىزۋگە تىرىسقان. بۇل ادەت-عۇرىپ «كوتەرمە» (كومەك) دەپ اتالعان. ءسىرا، ورىستىڭ «كۋتەرما» (قاربالاس، ابىر-سابىر) ءسوزى وسىدان شىققان بولۋى مۇمكىن.
كورشىلەس حالىقتاردىڭ اسسيميلياتسياسى
قازاقتارعا تۋىسقان تۇركى حالىقتارى ولارمەن تەز ءسىڭىسىپ كەتكەن. مىسالى، بوكەي ورداسىندا ەدىل تاتارلارى مەن قاراقالپاقتار، قازالى مەن تاشكەنت ماڭىندا قىرعىزدىڭ باعىش رۋى قازاقتارمەن تولىق ارالاسىپ كەتكەن. شىمكەنت، تاشكەنت جانە قىزىلقۇم وڭىرىندەگى قاراقالپاقتار وزدەرىن «قازاق-قاراقالپاق» نەمەسە «قاراقالپاق-قازاق» دەپ اتاپ، ۇلى ءجۇزدىڭ دۋلات نەمەسە ورتا ءجۇزدىڭ نايمان رۋلارىنا قوسىلىپ كەتكەن.
شالا-قازاقتار جانە قۇرامالار
تاشكەنتتىڭ سولتۇستىگىندە وتىرىقشىلىققا كوشىپ، شاريعات زاڭىمەن ءومىر سۇرەتىن شالا-قازاقتار تۇردى. ال انگرەن القابىندا ءارتۇرلى قازاق رۋلارى مەن وزبەكتەردىڭ قوسىندىسىنان تۇراتىن قۇراما تايپاسى قالىپتاستى. ولاردى قازاقتار «سارت-شالاسى» (جارتىلاي سارتتار) دەپ اتاعان. فەرعاناداعى قۇرامالار وزدەرىن «وزبەك-قۇراما» دەسە دە، تىلدەرى قازاقشا بولعان. كەيىنىرەك بۇل توپتاردىڭ كوبى قازاق ۇلتىنا قايتا قوسىلىپ، وزدەرىن قازاقپىز دەپ ەسەپتەي باستاعان.
انتروپولوگيالىق ەرەكشەلىكتەر
قازاقتاردىڭ سىرت كەلبەتى موڭعولويدتىق جانە كاۆكازدىق تيپتەردىڭ اراسىنداعى وتپەلى كەزەڭدى كورسەتەدى.
○ كەرەيلەر مەن ۇلى ءجۇز قازاقتارىنىڭ بويى ورتاشادان بيىك (168 س م- دەن جوعارى).
○ نايماندار مەن بوكەي ورداسىنىڭ قازاقتارى ورتاشا بويدان ءسال تومەن.
قازاقتاردىڭ دەنە ءبىتىمى مىقتى، كەۋدەسى كەڭ، يىقتى كەلەدى. شاشتارى قارا، قاتتى. كوزدەرى وتكىر، ەستۋ قابىلەتى جاقسى دامىعان. دالالىق ءومىر ولاردىڭ اعزاسىن شىنىقتىرىپ، سۋىققا جانە فيزيكالىق اۋىرسىنۋعا ءتوزىمدى ەتكەن.
جۇزدەر مەن رۋلاردىڭ ورنالاسۋى
قازاق حالقى ءۇش نەگىزگى جۇزدەن تۇرادى:
○ ۇلى ءجۇز (ءۇيسىن): تيان-شان تاۋلارىنىڭ ەتەگىن، شىرشىقتان قاراتاۋعا دەيىنگى جەرلەردى مەكەندەيدى. نەگىزگى رۋلارى: دۋلات، البان، سۋان، سارى ءۇيسىن، شاپىراشتى، وشاقتى، سىرگەلى، قاڭلى، جالايىر.
○ ورتا ءجۇز: سارى ارقانىڭ سولتۇستىگىن، ەرتىس، توبىل، ەسىل وزەندەرى مەن التاي، تارباعاتاي ءوڭىرىن جايلايدى. نەگىزگى رۋلارى: ارعىن، نايمان، قىپشاق، قوڭىرات، كەرەي، ۋاق.
○ كىشى ءجۇز (الشىن): باتىس قازاقستان، كاسپيي جاعالاۋى، جايىق، ويىل، جەم وزەندەرى مەن مۇعالجار تاۋلارىن مەكەندەيدى. قۇرامىنا ءالىم ۇلى، باي ۇلى (سونىڭ ىشىندە ادايلار) جانە جەتىرۋ كىرەدى.
حالىق اراسىندا جۇزدەرگە مىناداي مىنەزدەمە بەرىلگەن:
«ۇلى جۇزگە تاياق بەرىپ مالعا قوي، ورتا جۇزگە قالام بەرىپ داۋعا قوي، كىشى جۇزگە نايزا بەرىپ جاۋعا قوي».
سان مولشەرى (سحەمالىق ەسەپ بويىنشا):
○ ۇلى ءجۇز: 0,5 ميلليوننان از.
○ ورتا ءجۇز: 2 ميلليونعا جۋىق.
○ كىشى ءجۇز: 1,5 ميلليوننان استام.
قازاق رۋلارىنىڭ اتاۋلارى اراسىندا مەركىت، ماديار، چەركە، قالماق، قىتاي سياقتى كونە تايپالاردىڭ ەسىمدەرى كەزدەسەدى، بۇل قازاق ۇلتىنىڭ وتە كۇردەلى ءارى باي ەتنوگەنەتيكالىق تاريحىن كورسەتەدى.
(مالليتسكي- 1873-1947 -جىلدارى ءومىر سۇرگەن ورىس ەتنوگرافى، زەرتتەۋشى جانە شىعىستانۋشى عالىم. ول ورتا ازيا مەن قازاقستان حالىقتارىنىڭ تاريحى، ەتنوگرافياسى، تۇرمىس-سالتى تۋرالى عىلىمي ەڭبەكتەر جازعان.)
Omir Shynybekuly پاراقشاسىنان الىندى
