قازاق ونەرىنىڭ ساڭلاقتارى: ىقىلاس دۇكەن ۇلى

استانا. قازاقپارات - دۇكەن ۇلى ىقىلاس 1843 - جىلى قاراعاندى وبلىسى، جاڭاارقا اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن، قازاقتىڭ اتاقتى كۇيشى قوبىزشىسى، كومپوزيتور، قىلقوبىزدا ويناۋدىڭ اسقان ءدۇلدۇل شەبەرى.

ىقىلاس قوبىزشىلار اۋلەتى وتباسىندا تۋىپ-ءوستى. اتاسى التىنبەك، اكەسى دۇكەن ونەرى بالا ىقىلاستىڭ مۋزىكا قابىلەتىن ەرتە اشتى.

تۋىپ وسكەن جەرى قاراعاندى وبلىسىنىڭ جاڭاارقا اۋدانى، مۇڭلى-قۋلى تاۋلارىنىڭ ەتەگى. توپىراق بۇيىرعان جەرى جامبىل وبلىسىنىڭ سارىسۋ اۋدانىنا قاراستى شۋ وزەنىنىڭ بويىنداعى قۋارال دەگەن جەر.

شىققان تەگى كىشى ءجۇز جەتىرۋ ىشىندەگى تاما رۋىنان، ونىڭ ىشىندە جوگى بۇتاعىنان. ىقىلاستىڭ وسكەن ورتاسىندا كۇيشىلىك ونەر ايرىقشا اسپەتتەلەتىن داستۇرگە اينالىپ، داۋلەسكەر كۇيشىلەردىڭ قالىڭ شوعىرى قالىپتاسقان. تاتتىمبەت، سارى توقا، دايراباي، قىزداربەك، يتاياق، ءابدي سياقتى كۇيشىلەردىڭ ىقىلاس ءبىرىنىڭ داڭقىن ەستىپ، كۇيىن قۇلاعىنا قۇيىپ وسسە، كەلەسىسىنىڭ كوزىن كورىپ، قادىرلەس سىيلاس بولعان. بۇل ورتادا باعزىدان جەتكەن تەرىس بۇراۋ كۇيلەرى ۇشتالىپ، ءورىسىن ۇزارتقان. ىقىلاس بولسا سول ۇلى ءداستۇردى قوبىز تىلىندە جالعاستىرۋشى داۋلەسكەر كۇيشى. قورقىت اتادان كەيىن تاڭىرلىك اسپاپقا ادامنىڭ ءتىلىن دارىتىپ، جوعىن جوقتاتىپ، مۇڭىن ۇڭداتقان ءبىرتۋار كومپوزيتور.

ىقىلاستىڭ اكەسى دۇكەن دە، ونىڭ اكەسى التىن دا قوبىزشى بولعان. التىن قوبىزعا اۋەستەنىپ جۇرگەن بوزبالا شاعىندا ءتۇس كورىپ، تۇسىندە ءبىر اقساقالدى ابىز: «بۇل قوبىز سەنىڭ جەتى ۇرپاعىڭا دارىپ، جەلەپ جەبەيتىن بولادى!» دەپ ايان بەرەدى دەگەن شەجىرە ءسوز بار. ىقىلاستىڭ دۇيسەباي، تۇسىپبەك، اقىنباي اتتى ءۇش بالاسى دا كوشەلى قوبىزشىلار بولعان. ولاردىڭ بالالارى مەن نەمەرە شوبەرەلەرى قازىر جامبىل وبلىسىنىڭ سارىسۋ اۋدانىندا تۇرادى.

ىقىلاستىڭ قارا قوبىزى بەرىگە دەيىن اقىنبايدىڭ بالاسى داۋلەتتىڭ قولىندا ساقتاۋلى بولعان، 2008 - جىلى جامبىل وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسى ول قوبىزدى ساتىپ الىپ، مەملەكەتتىك مۇراجايعا تابىس ەتكەن. سول كۇننەن باستاپ، ىقىلاس دۇكەن ۇلىنىڭ قارا قوبىزى مەملەكەت مەنشىگىندە.

شىعارمالارى

ىقىلاستىڭ تىرناقالدى تۋىندىلارى «قاسقار»، «ىقىلاس» دەپ اتالادى. ونىڭ «كەرتولعاۋ»، «ەردەن» ، «جالعىزاياق»، «جارىم پاتشا»، «جەزكيىك» سياقتى كۇيلەرىندە ءوزى ءومىر سۇرگەن ورتانىڭ قوعامدىق الەۋمەتتىك كورىنىستەرى بەينەلەنسە، «قامبار - نازىم»، «ايراۋىق»، «قازان» سياقتى كۇيلەرىنە ەل اراسىنا كەڭىنەن تاراعان اڭىز اڭگىمەلەر، قيال عاجايىپ وقيعالار ارقاۋ بولعان. وسى كۇيلەردىڭ قاي قايسىسى دا ىقىلاستىڭ ادامعا دەگەن، قوعامعا دەگەن، تابيعاتقا دەگەن ازاماتتىق تۇلعاسىن، ادامگەرشىلىك ءۇنىن ايقىن اڭعارتادى.

ىقىلاستىڭ كۇيشىلىك ءداستۇرىنىڭ جىعاسىن قيسايتپاي جالعاستىرعان ءتول شاكىرتتەرى اشاي بەكماعامبەت ۇلى، ابىكەي توقتامىس ۇلى، سۇگىر الييەۆ جانە ءوزىنىڭ بەل بالاسى تۇسىپبەك بولعان. بۇلاردان تىكەلەي ءتالىم العان بەلگىلى قوبىزشى دومبىراشىلار داۋلەت مىقتىبايەۆ پەن جاپپاس قالامبايەۆ. ال، داۋلەت پەن جاپپاستىڭ ءتول شاكىرتتەرى ءابدىماناپ جۇمابەكوۆ، سماتاي ۇمبەتبايەۆ، بازارحان قوسباساروۆ.

قوبىز كۇيى شىنىمەن تۇرلەنگەن دامىعان ۋاقىت، «التىن عاسىر» - XIX عاسىر دەۋگە بولادى. بۇل كەزەڭدە حانقوجا، ەردەن، ىقىلاس دۇكەن ۇلى سياقتى ءىرى قوبىزشىلاردىڭ وتكەندىگى ايتىلادى. دەگەنمەن، ارقالى، ۇلى كۇيشى ىقىلاس قانا قوبىز كۇيىن مۇلدە جاڭا تاراپقا باعىتتاپ، ولمەس، وشپەس مۇرا قالدىرىپ كەتكەن ەدى.

كوشپەلى ەلدىڭ كوشىنەن ءتۇسىپ قالا جازداپ، ىقىلاستاي قاداۋ قاداۋ ونەرپازداردىڭ قول جالعاۋى ارقىلى كونەدەن بۇگىنگە جەتكەن قوبىز ونەرى قازىر ارناسىن كەڭەيتىپ، ءورىسىن ۇزارتىپ، ورەسىن بيىكتەتىپ، حالقىن قوڭىر ۇنىنە ۇيىتۋدا.