قازاق جەرىنە دەپورتاتسيالانعان حالىقتار قانداي كاسىپپەن اينالىستى
اقتوبە. KAZINFORM - وتكەن عاسىردا اقتوبە جەرىنە كارىس، پولياك، نەمىس، شەشەن جانە ينگۋش حالىقتارى كوشىرىلىپ، بىرنەشە اۋدانعا قونىستاندى. ولاردىڭ ەگىنشىلىكپەن اينالىسۋى ءۇشىن جەر ءبولىندى. سونىمەن بىرگە ءبىر بولىگى ءوندىرىس ورىندارى مەن شاحتاعا ەڭبەك ەتتى. ق. جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى الىبەك امان Kazinform تىلشىسىنە ارحيۆتەردە ساقتالعان دەرەكتەردى ءبولىستى.
- قازاق ەلىندە وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ قونىستانۋى قاي كەزەڭدە باستالدى؟
- ⅩⅤIII- XIX عاسىرلاردا قازاق جەرىنە، ونىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ باتىس ايماعىنا اسكەري قىزمەتكە نەمىستەر كەلسە، پولياكتار جەر اۋدارىلىپ، قونىستاندى. كوپ ەمەس، ءبىرلى-جارىم عانا بولدى. ال XIX عاسىردا پاتشا ۇكىمەتىنىڭ قونىستاندىرۋ ساياساتى ناتيجەسىندە قازاقستان تەرريتورياسىنا ورىس، ۋكراين شارۋالارى كەلدى. 1930-1940 -جىلدارداعى دەپورتاتسياعا كەلەر بولساق، سول كەزدە ك س ر و جانە ودان تىسقارى جەرلەردەگى حالىقتى ءبىر ايماقتان ەكىنشى ايماققا كۇشتەپ جەر اۋدارۋ ساياساتى ىسكە استى. سەبەبى 1922 -جىلى كەڭەس وداعى قۇرىلىپ، ەل ديپلوماتيالىق يزولياتسيادا قالدى. ك س ر و كوپتەگەن ەلدى دۇشپانى ساناعان ەدى.
ال 1930 -جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا حالىقارالىق قاتىناستار شيەلەنىسە ءتۇستى. كەڭەس وداعىنا گەرمانيا، يتاليا جانە قيىر شىعىس تاراپىنان قاۋىپ تونەدى دەگەن جەلەۋمەن دەپورتاتسيالاۋ جۇرەدى. ەڭ الدىمەن قيىر شىعىستاعى كارىستەر جەر اۋدارىلدى. سول جەردە بۇرىننان تۇرىپ كەلە جاتقان كارىستەردى سەنىمسىز حالىق دەپ ساناپ، ورتا ازيا ەلدەرىنە كوشىرە باستادى. 1937 -جىلدىڭ 21-تامىزى كۇنى ك س ر و حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى اسا قۇپيا بۇيرىقتى شاعاردى. وندا «قيىر شىعىس ولكەسىندەگى شەكارالىق اۋدانداردان كارىس تۇرعىندارىن كوشىرۋ تۋرالى» قاۋلىسى قابىلداندى. ماقسات - جاپون بارلاۋشىلارىنىڭ قيىر شىعىس ولكەسىنە ەنۋىپ كەتۋىنىڭ الدىن الۋ بولدى. كارىستەر وزبەكستان مەن قازاقستانعا كۇشتەپ كوشىرىلگەن. ياعني جاپونيا اسكەر كىرگىزگەن جاعدايدا كارىستەر كومەكتەسۋى مۇمكىن دەپ تۇجىرىمدى جەلەۋ ەتكەن.
- سول كەزدە قانشا ادام كەلدى؟
- 1937 -جىلى قازاقستانعا 95256 كارىس قونىستاندى. ناقتىلاساق ولار الماتى، سولتۇستىك قازاقستان، قاراعاندى، باتىس قازاقستان، قازىرگى اتىراۋ، قوستاناي جانە اقتوبە وبلىستارىنا كوشىرىلدى. اقتوبەگە كەلگەن كارىستەردىڭ 80-90 پايىز سول كەزدەردەگى قارابۇتاق اۋدانىنا ورنالاستى. يارمۇحامەدوۆ سوۆحوزىندا 6 كولحوز قۇرىلىپ، وعان 205 شارۋاشىلىق ورنالاستىرىلدى. شارۋاشىلىق دەگەنىمىز - وتباسى. سول 6 كولحوزداعى كولحوزشىلاردىڭ جەكە پايدالانۋىنا 781 باس، ال جالپى قوعامداستىققا 1636 باس مال بەرىلەدى.
سونىمەن بىرگە كارىستەرگە شابىندىق پەن ەگىستىك جەر ءبولىندى. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت، قىزىلورداعا قونىستانعان كارىستەردىڭ ءبىر بولىگى اقتوبە جەرىنە جىبەرىلگەن. سوندا اقتوبە جەرىنە 535 وتباسى، 2054 ادام كەلدى. دەپورتاتسيالانعان حالىقتاردىڭ ساياسي-قۇقىقتىق جاعدايى شەكتەۋلى ەدى. بەلگىلەنگەن اۋىلدان شىعۋعا رۇقسات جوق جانە قاتاڭ باقىلاۋ ءجۇردى. بالالار مەكتەپكە بارعانىمەن، تەحنيكۋم، جوعارى وقۋ ورىندارىنا جىبەرىلمەدى. سەنبەگەن، ۇنەمى كوزدەن تاسا قىلماي ۇستاعان. 1939 -جىلدىڭ 1-قاڭتارداعى مالىمەت بويىنشا اقتوبە وبلىسى اۋماعىنا 818 كارىس وتباسى قونىستانعان. ونىڭ تەڭ جارتىسى 4 كولحوزعا بىرىكتىرىلدى، 352 وتباسى ءتۇرلى ۇيىمدار مەن مەكەمەلەرگە جۇمىسشى جانە قىزمەتكەر رەتىندە جىبەرىلدى.
-اقتوبە جەرىنە كەلگەن كارىستەردىڭ مەكەنى قارابۇتاق ەكەنى تاريحي دەرەكتەردە ايتىلدى. سونىمەن بىرگە كارىستەردىڭ وزدەرى دەسول مەكەندەگى ءومىرى تۋرالى ەستەلىكتەرىن ءجيى ءبولىسىپ وتىرادى. الپولياكتاردىڭ كوشى قاي كەزدە باستالدى؟
- 1942 -جىلدىڭ باسىندا اقتوبە وبلىسىندا 24 مىڭعا جۋىق ارنايى قونىستانۋشى بولدى. ونىڭ ىشىندە 6200 پولياك، 5364 مولداۆان، 9356 نەمىس جانە استراحان مەن قىرىمنان 3000 ادام كەلگەن. پولياكتار قالاي قونىستاندى؟ بىرىنشىدەن، پولشامەن شەكارالاس جاتقان ۋكرايناداعى پولياكتار كۇشتەن كوشىرىلدى. ەكىنشىدەن، 1939 -جىلى تامىزدا ك س ر و سىرتقى ىستەر حالىق كوميسسارى ۆ. مولوتوۆ پەن گەرمانيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ي. ريببەنتروپ كەلىسىمشارتى بولادى. كەڭەس وداعى مەن گەرمانيا شىعىس ەۋروپانى، ياعني پولشا مەن بالتىق ەلدەرىن بولىسەدى. كەڭەس وداعى پولشانىڭ شىعىس ايماعىن وزدەرى يەلەنەتىنىن، قالعانىن گەرمانيا باسىپ الاتىنىن ايتادى. 1939 -جىلى قىركۇيەكتە سوعىس باستالىپ، گەرمانيا پولشاعا شابۋىل جاسايدى.
سول ۋاقىتتا ك س ر و دا سوعىس اشىپ، پولشا تەرريتورياسى ەكىگە بولىنەدى. مىنە سول تەرريتورياداعى پولياكتاردى سەنىمسىز حالىققا ساناپ، كۇشتەپ قونىس اۋدارادى. ءسويتىپ 1940 -جىلى اسا قۇپيا قاۋلى شىعىپ، ۋكراينا مەن بەلورۋستىڭ باتىس وبلىستارىنان 60667 ادام كوشىرىلدى. ولار اقتوبە، اقمولا، قوستاناي، پاۆلودار، سولتۇستىك قازاقستان، سەمەي وبلىستارىنا ورنالاستىرىلدى. اقتوبەگە 7092 پولياك كەلدى. قۋعىن-سۇرگىن اياقتالعان سوڭ ءبىرقاتار ۇلتتىڭ قۇقىعى قالپىنا كەلتىرىلىپ، ولار اتاجۇرتىنا ورالادى. كارىستەر مەن پولياكتاردىڭ ءبىر بولىگى قازاقستاندا تۇراقتاپ قالدى. ال نەمىستەر ەلىنە ورالدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەڭ بىرىنشە ەلىنە جاپپاي كوشكەن دە نەمىستەر بولدى.
-نەمىس حالقى قالاي دەپورتاتسيالاندى؟
- ەدىل بويىنداعى نەمىستەردىڭ كوشىرىلۋى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا تىكەلەي بايلانىستى بولدى. نەگىزى ەدىل بويىن قونىستانعان نەمىستەر دەگەنىمىز ⅩⅨ عاسىردا سول جاققا بارعان ورىس شارۋالارى ەدى. فاشيستەرگە قوسىلىپ، قارسى سوعىسادى دەگەن جەلەۋمەن ءبىر تۇندە دەپورتاتسيالاندى. جارلىق 1941 -جىلى شىققان.
«ەدىل بويى نەمىستەرىنىڭ اراسىندا مىڭداعان ديۆەرسانتتار مەن تىڭشىلار بار. ولار گەرمانيانىڭ دابىلى بويىنشا ەدىل بويى جانە وعان شەكتەس اۋدانداردا جارىلىستار جۇرگىزۋى مۇمكىن» دەپ كوشىردى. قازاق جەرىنە قونىس اۋدارىلعان تاعى ءبىر ەتنوس - كاۆكاز حالىقتارى. شەشەن- ينگۋش، قاراشاي حالىقتارى كەلدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە بۇل تەرريتوريانى نەمىستەر باسىپ الىپ، قورشاۋدا بولادى. جاۋ اسكەرى كەرى شەگىنىپ، جەردى ازات ەتكەن سوڭ سەنىمسىزدىك ۇيالاپ، حالىقتى كوشىرگەن ەكەن.
1944 -جىلى ناۋرىزداعى دەرەككە سۇيەنسەك، 20309 ادام كوشىرىلىپ اكەلىنگەن. ولار جەرگىلىكتى كاسىپورىندارعا، شاحتاعا جۇمىسقا جىبەرىلدى. شالقار اۋدانىنىڭ اۋماعىندا شاحتا دەگەن اۋىل بار. بىرەر جىل بۇرىن ءبىر توپ شەشەن كەلىپ كەلىپ، تۋىپ-وسكەن جەرىن كورىپ كەتتى. جالپى ادامداردى ورتا ازيا ەلدەرىنە، سونىڭ ىشىندە قازاقستانعا ۆاگون-ۆاگونعا ءتيىپ جونەلتكەن، جولدا مەرت بولعانى دا بار. قازاق حالقى ءوز باسىنداعى قيىندىققا قاراماستان جىلى قارسى الىپ، ءبىر ناندى ءبولىسىپ جەدى، بالالاردى باۋىرىنا باستى.
دەگەنمەن دەپورتاتسيالانعان ادامداردى ورنالاستىرۋ كەزىندە ءبىرقاتار قيىندىق بولعانى راس. ولارعا ءۇي تابۋ، مەكتەپكە ورنالاستىرۋ تالابى كەيدە ورىندالمادى. ماسەلەن اقتوبە وبلىسىندا 268 تۇرعىن ءۇيدىڭ ورنىنا تەك 162 ى سانىلعان. بارلىعى 23 شارۋاشىلىق سالىنۋى ءتيىس بولسا، تەك جەتەۋىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلگەن. مەكتەپ قۇرىلىسى ۋاقىتىلى اياقتالماي كارىستەر بەيىمدەلگەن عيماراتتاردا وقىدى. كارىستەر جەرگىلىكتى باسشىلىققا ازىق-تۇلىك، قارجى تاپشىلىعى تۋرالى ايتىپ، شاعىم دا جازعان ەكەن سول كەزدەرى. نەگىزى اۋىلعا ورنالاسقاندارى مال جانە ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان، قالادا ونەركاسىپتە جۇمىس ىستەدى.
-وزگە ۇلت حالقىن قازاق جەرىنە دەپورتاتسيالاۋ قۇجاتتارى قايدا ساقتالعان؟
- الماتى، اقتوبە ارحيۆتەرىندە سول مالىمەت بار. دەرەكتەر قۇپيا ەمەس. ارحيۆ ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان سوڭ اشىلدى. ال دەپورتاتسيالانعاندار اراسىنداعى رەپرەسسياعا ۇشىراعاندار جايىنداعى مالىمەت ءالى دە قۇپيا ساقتالادى.
ايتا كەتەيىك، بولگارلاردىڭ مۋزەي ءۇيى جۇمىس ىستەپ تۇر. مۇندا ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن مۇندا مىڭعا جۋىق بولگار كوشىپ كەلگەن.
اۆتور
التىناي ساعىندىقوۆا