قازاق حاندارى نەگە ءوز بالاسىن ەمەس، باسقا سۇلتاندى مۇراگەر ەتىپ قالدىردى
الماتى. KAZINFORM - قازاق حاندىعىندا نەگە حان تاعىنا اكەدەن كەيىن تىكەلەي بالا وتىرماعان؟ نەگە ءبىر اۋلەتتىڭ ىشىندە بيلىك اعادان ىنىگە، ىنىدەن اعاسىنىڭ بالاسىنا ءوتتى؟ بۇل سۇراقتاردىڭ جاۋابى كوشپەلى تۇركى دۇنيەسىنىڭ ساياسي مادەنيەتىندە جاتىر.
تۇركىلىك «جول» جانە بيلىكتىڭ مۇرالانۋ قاعيداتى
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، اسسيستەنت- پروفەسسور، ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى «قازاقستان تاريحى» كافەدراسى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى ەدىل نويانوۆتىڭ ايتۋىنشا، تۇركى مەملەكەتتەرىندە بيلىكتىڭ مۇرالانۋ جۇيەسى مۇلدەم باسقا قاعيداتقا نەگىزدەلگەن.
- تۇركىلەردە، سونىڭ ىشىندە تۇركى قاعاناتىندا بيلىك اكەدەن بالاعا ەمەس، جولىنا قاراي - اعاسىنان ىنىسىنە، ىنىسىنەن اعاسىنىڭ بالاسىنا (اۋلەتتەگى جاسى ۇلكەنىنە) وتەتىن جۇيە قالىپتاستى. مۇنداي جۇيە مۇقان قاعاننىڭ بيلىگى كەزىندە (553-572 -جىلدار ارالىعى) بولدى. بۇل اۋلەت ىشىندەگى بيلىك ءۇشىن تالاس-تارتىستىڭ الدىن الدى، - دەيدى ول.
تاريحشىنىڭ تۇسىندىرۋىنشە، بۇل جۇيە موڭعولدارداعى مۇراگەرلىك داستۇردەن تۇبەگەيلى وزگەشە بولعان. موڭعولداردا بيلىك اكەدەن بالاعا، بالادان نەمەرەگە تىكەلەي ءوتىپ وتىرعان. الايدا دەشتى قىپشاق دالاسىنا كەلگەن شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاقتارى جەرگىلىكتى ورتاعا بەيىمدەلۋگە ءماجبۇر بولدى.
- قازىرگى موڭعوليا جەرىنەن كەلگەن شىڭعىس ۇرپاقتارى مادەنيەتى مەن ءداستۇرى الدەقايدا دامىعان جەرگىلىكتى قىپشاق تايپالارىنىڭ ىقپالىنا ءتۇستى. ولار قىپشاق تىلىندە سويلەدى، يسلامدى قابىلدادى، ەڭ باستىسى - بيلىكتى مۇرالاندىرۋدا تۇركىلىك جولدى ۇستانۋعا ءماجبۇر بولدى، - دەيدى ەدىل نويانوۆ.
قازاق حاندىعىنداعى تاق ساباقتاستىعى
بۇل ءۇردىس قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى كەزەڭىنەن-اق بايقالادى. العاشقى حان كەرەي قايتىس بولعاننان كەيىن بيلىك ونىڭ بالاسىنا ەمەس، حاندىقتى بىرگە قۇرعان نەمەرە تۋىسى جانىبەككە ءوتتى. كەيىن جانىبەكتەن سوڭ حان تاعىنا كەرەيدىڭ ۇلى بۇرىندىق وتىردى. بۇرىندىقتان كەيىن عانا جانىبەكتىڭ ۇلى قاسىم حان بيلىككە كەلدى.
تاريحشىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، مۇنداعى باستى ولشەم - جاسى، جولى، اۋلەت ىشىندەگى ورنى. سوندىقتان بيلىك ءاردايىم تىكەلەي اكەدەن بالاعا وتە بەرمەگەن.
الايدا قاسىم حاننان كەيىن بۇل ءداستۇر بۇزىلدى. بيلىك ونىڭ بالاسى ماماشقا تىكەلەي كوشتى. بۇل قادام قازاق حاندىعىندا ساياسي داعدارىستىڭ باستالۋىنا سەبەپ بولدى.
- قاسىمنان كەيىن بيلىكتى مۇرالانۋ جولى بۇزىلدى. ماماش حان بولعان تۇستا قازاق حاندىعىنىڭ ۋاقىتشا السىرەۋ كەزەڭى باستالدى. تاريحتا 1521-1538 -جىلدار ارالىعى ءدال وسىنداي كەزەڭ رەتىندە سيپاتتالادى. ماماش حان ۇزاق بيلىك ەتە المادى. ودان كەيىن حان تاعىنا قاسىمنىڭ ەمەس، ونىڭ اعاسى ادىكتىڭ ۇلى تاقىر وتىردى. تاقىر حاننان كەيىن قاسىم حاننىڭ ءىنىسى - جانىبەكتىڭ كەنجە بالاسى ادىكتىڭ ۇلدارى قوجا-احمەت (1526-1535)، توعىم (1526-1538) حاندار بيلىك قۇردى. بۇل ىشكى قايشىلىقتاردى كۇشەيتتى، - دەيدى ەدىل نويانوۆ.
مۇرالانۋ ءتارتىبىنىڭ بۇزىلۋى جانە ونىڭ سالدارى
اسسيستەنت-پروفەسسوردىڭ سوزىنشە، قازاق حاندىعىندا تاقتىڭ مۇرالانۋ ءتارتىبىنىڭ بۇزىلۋى بىرنەشە رەت اۋىر سالدارعا اكەلگەن. 1538-1580 -جىلدار ارالىعى قاسىم حاننىڭ ۇلى - حاقنازاردىڭ بيلىك ەتۋىمەن، قازاق حاندىعىنىڭ «قايتا ورلەۋ» كەزەڭىمەن بەلگىلى.
1580-1582 -جىلدارى جادىكتىڭ ۇلى شىعاي، 1582-1598 -جىلدارى شىعايدىڭ ۇلى تاۋەكەل بيلىك ەتىپ، قازاق حالقىنىڭ ەتنيكالىق اۋماعىنىڭ بىرىگۋ كەزەڭى مەن قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋ ءۇردىسى تولىق اياقتالدى.
- ال تاۋكە حان قايتىس بولعاننان كەيىن ونىڭ بالاسى قايىپ، ارتىنشا تاعى ءبىر بالاسى بولاتتىڭ بيلىك ەتۋى حاندىقتا بىتىراڭقىلىقتىڭ باستالۋىمەن جانە وسى جۇيەنىڭ شايقالۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما سياقتى قاسىرەتتى كەزەڭدەر - سونىڭ سالدارى، - دەيدى ول.
تاريحشى بۇل ءداستۇردىڭ الەۋمەتتىك ءمانى قازاقتىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسىنان دا بايقالاتىنىن مىسال رەتىندە كەلتىردى.
- مىسالى، 30 جاستا بولساڭىز دا، اكەڭىزدىڭ اعاسىنىڭ 18 جاستاعى بالاسى قارا شاڭىراققا كەلگەندە سىزدەن بۇرىن اتاسىنىڭ قۇرمەتىن نەمەسە سىيىن الۋى مۇمكىن. قازاق مۇنى «جولى ۇلكەن» دەپ تۇسىندىرەدى. بۇل - دالا زاڭى، - دەيدى تاريحشى.
ەدىل نويانوۆتىڭ پىكىرىنشە، شىڭعىس ۇرپاقتارىنىڭ XIII عاسىردان XIX عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىنە دەيىن، ياعني 1822 -جىلى ورتا جۇزدە، 1824 -جىلى كىشى جۇزدە حاندىق بيلىك جويىلعانعا دەيىن تاقتا وتىرۋى - وسى بەيىمدەلۋدىڭ ناتيجەسى.
- ولار بيلىكتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن تۇركىلىك باسقارۋ جۇيەسىن قابىلدادى. سوندىقتان قازاق حاندارىنىڭ ءوز بالاسىن ەمەس، باسقا سۇلتاندى مۇراگەر ەتۋى - تاريحي زاڭدىلىق، - دەپ تۇيىندەدى ول.
ەسكە سالايىق، بۇعان دەيىن قازاق حاندىعىندا سالىق قالاي جينالعانى تۋرالى جازعانبىز. تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى ەلميرا تەلەۋوۆانىڭ ايتۋىنشا، حاندىقتاعى سالىق جۇيەسى كوشپەلى مال شارۋاشىلىعى مەن جارتىلاي وتىرىقشى ەگىنشىلىككە تىكەلەي بەيىمدەلگەن.
اۆتور
مەيىرمان لەس
