قازاق عىلىمىنداعى تۇڭعىش ايەل پالەونتولوگ
استانا. قازاقپارات - بالدىرعان سەرالى قىزى قوجامقۇلوۆا - قازاق عىلىمىندا ءوز جولىن ءوزى سالعان، بۇرىن بولماعان باعىتتى قالىپتاستىرعان بىرەگەي تۇلعا. ول قازاقستاندا پالەونتولوگيا عىلىمىن جۇيەلى زەرتتەۋ دەڭگەيىنە كوتەرىپ، وسى سالانىڭ عىلىمي نەگىزىن قالاعان تۇڭعىش قازاق ايەل عالىم رەتىندە تاريحتا قالدى. تابيعاتتىڭ تەرەڭ قاتپارىندا جاتقان ميلليونداعان جىلدىق دەرەكتەردى سويلەتە وتىرىپ، بالدىرعان قوجامقۇلوۆا ۇلتتىق عىلىمنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتتى، قازاق زەرتتەۋشىلەرىن جاڭا عىلىمي ورىسكە باستادى.
ايتا كەتەيىك، پالەونتولوگيا (پالەو…، گرەك. Ontos - ءتىرى ورگانيزم جانە logos - ءىلىم) - جويىلىپ كەتكەن وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار جانە ولاردىڭ تاريحي دامۋ زاڭدىلىقتارىن زەرتتەيتىن عىلىم.
بالدىرعان قوجامقۇلوۆا 1930 -جىلى 30-ناۋرىزدا الماتى قالاسىندا قازاق تەاتر ونەرىنىڭ ءىرى وكىلدەرى، ك س ر و جانە قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى سەرالى قوجامقۇلوۆ پەن اكتريسا حاديشا قوجامقۇلوۆانىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلدى. ءۇي ىشىندەگى شىعارماشىلىق ورتا، ساحنا مەن ونەرگە جاقىن ءومىر سالتى بالدىرعاننىڭ ەستەتيكالىق تالعامىن ەرتە قالىپتاستىردى. جاستايىنان مۋزىكاعا بەيىم بولىپ، پيانينو ساباعىن مەڭگەرۋى دە سونىڭ دالەلى ەدى. اتا-اناسى ونىڭ بولاشاعىن ونەرمەن بايلانىستىرىپ، كاسىبي مۋزىكانت بولادى دەپ ۇمىتتەندى.
الايدا بالدىرعاننىڭ ىشكى قىزىعۋشىلىعى ساحنادان گورى تابيعاتتىڭ تىلسىم سىرلارىنا، جەر قويناۋىندا ساقتالعان تاريحقا اۋا باستادى. تاسقا اينالعان سۇيەكتەر، ەجەلگى تىرشىلىك يەلەرىنىڭ ءىزى، ۋاقىت پەن كەڭىستىك تۋرالى ويلار ونى ەرتە جاستان-اق تولعاندىردى. وسى قىزىعۋشىلىق ونى ونەر جولىنان عىلىم جولىنا بۇردى. ول سانالى تۇردە بيولوگيا سالاسىن تاڭداپ، 1949-1954 -جىلدارى قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيولوگيا فاكۋلتەتىندە ءبىلىم الدى. بۇل تاڭداۋ سول كەزەڭ ءۇشىن ايرىقشا باتىل قادام ەدى.
سەبەبى ⅩⅩ عاسىردىڭ ورتاسىندا عىلىمعا، اسىرەسە پالەونتولوگيا سەكىلدى كۇردەلى ءارى اۋىر سالاعا ايەل ادامنىڭ كەلۋى سيرەك قۇبىلىس بولاتىن. سوعان قاراماستان بالدىرعان سەرالى قىزى ءوز قىزىعۋشىلىعىنان تايماي، عىلىمي جولدى تاڭدادى. 1954-1957 -جىلدارى بالدىرعان سەرالى قىزى قازاق ك س ر عىلىم اكادەمياسىنىڭ زوولوگيا ينستيتۋتىندا اسپيرانتۋرادا وقىپ، قازاقستانداعى پالەوزوولوگيا عىلىمىنىڭ قالىپتاسۋىنا العاش ۇلەس قوسقان زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرى ۆ. س. باجانوۆتىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن جۇمىس ىستەدى.
بۇل جىلدار جاس عالىمنىڭ كاسىبي تاعدىرىن ايقىنداعان شەشۋشى كەزەڭ بولدى. دالالىق ەكسپەديتسيالار، قازبا ماتەريالدارىن جۇيەلەۋ، ەجەلگى جانۋارلار سۇيەكتەرىن سالىستىرمالى تالداۋ سەكىلدى كۇردەلى زەرتتەۋ جۇمىستارى ونىڭ كۇندەلىكتى تاجىريبەسىنە اينالدى. وسى كەزەڭدە بالدىرعان قوجامقۇلوۆا تاسقا اينالعان سۇيەكتەردى تەك بيولوگيالىق نىسان رەتىندە ەمەس، جەر تاريحىن «سويلەتەتىن» دەرەككوز رەتىندە قاراستىرىپ، پالەونتولوگيانى ومىرلىك كاسىبى ەتىپ تاڭدادى.
قىزىنىڭ مۇنداي اۋىر دا كۇردەلى عىلىمدى تاڭداۋىنا باستاپقىدا كۇمانمەن قاراعان اكەسى بۇل ماماندىقتىڭ ءمان-ماڭىزىن سول كەزەڭدەگى قازاق عىلىمىنىڭ كوشباسشىسى قانىش ساتبايەۆتان سۇراعانى بەلگىلى. اكادەميك قانىش يمانتاي ۇلى بالدىرعاننىڭ تاڭداۋىنىڭ تاريحي ماڭىزىن ايرىقشا اتاپ ءوتىپ، پالەونتولوگيا عىلىمىنىڭ ەل ءۇشىن اسا قاجەت، بولاشاعى زور باعىت ەكەنىن ايتقان. ول جاس عالىمنىڭ جولىن قولداپ، مۇنداي زەرتتەۋلەر قازاقستاننىڭ تابيعي تاريحىن تانۋدا شەشۋشى ءرول اتقاراتىنىن دالەلدەدى. كەيىنگى جىلدار بۇل پىكىردىڭ ورىندى ەكەنىن تولىق راستادى. بالدىرعان سەرالى قىزىنىڭ عىلىمعا ادالدىعى مەن تاباندىلىعى ناتيجەسىندە قازاقستان پالەونتولوگياسى دەربەس عىلىمي سالا رەتىندە قالىپتاسىپ، ۇلتتىق عىلىمنىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ بىرىنە اينالدى. 1957 -جىلى اسپيرانت بالدىرعان قوجامقۇلوۆا باتىس ءسىبىر اۋماعىنداعى قاسقىر جالى (ۆولچايا گريۆا) قازبا ورنىنا عىلىمي ەكسپەديتسيا قۇرامىندا جىبەرىلدى.
بۇل ساپار جاس زەرتتەۋشىنىڭ عىلىمي ومىرىندەگى بەتبۇرىس ساتتەردىڭ بىرىنە اينالدى. العاشىندا قازبا بارىسىندا تابىلعان ولجالار قۇس سۇيەكتەرىنىڭ قالدىعى دەپ بولجانعانىمەن، بالدىرعان قوجامقۇلوۆانىڭ مۇقيات سالىستىرمالى تالداۋى ولاردىڭ مامونت تىستەرىنىڭ تامىرى ەكەنىن دالەلدەدى. وسى جاڭالىقتان كەيىن قازبا جۇمىستارى كەڭەيتىلىپ، ءبىر ايعا جۋىق ۋاقىت بويى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىندە جەر قويناۋىنان ءۇش توننادان استام قازبا سۇيەك ماتەريالى الىنىپ، عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلدى.
ەكسپەديتسيا بارىسىندا اتالىق، انالىق جانە ەكى مامونت تولىنە تيەسىلى سۇيەكتەر انىقتالىپ، سيرەك كەزدەسەتىن ولجا، ەرەسەك مامونتتىڭ تولىق قاڭقاسى قالپىنا كەلتىرىلدى. بۇل قاڭقا كەيىن الماتىعا جەتكىزىلىپ، عىلىمي تۇرعىدا وڭدەلدى. بۇگىندە ول عىلىم ورداسىنىڭ تابيعات مۋزەيىندە ساقتالىپ، قازاقستانداعى پالەونتولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ سيمۆولىنا اينالعان ەڭ قۇندى ەكسپوناتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە جۇرتشىلىققا ۇسىنىلىپ وتىر.
1964 -جىلى بالدىرعان سەرالى قىزى «قازاقستاننىڭ انتروپوگەندىك قازبا تەريوفاۋناسىنا شولۋ» تاقىرىبىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعاپ، وتاندىق پالەونتولوگيا عىلىمىنداعى جەتەكشى مامانداردىڭ قاتارىنا قوسىلدى. وسى ەڭبەگى ارقىلى ول قازاقستان اۋماعىندا سوڭعى گەولوگيالىق داۋىرلەردە تىرشىلىك ەتكەن سۇتقورەكتىلەر فاۋناسىن عىلىمي تۇرعىدا جۇيەلەپ، پالەونتولوگيالىق دەرەكتەردى كەشەندى تالداۋدىڭ نەگىزىن قالادى.
1964 -جىلدان 1986 -جىلعا دەيىن بالدىرعان قوجامقۇلوۆا قازاق ك س ر عىلىم اكادەمياسىنىڭ زوولوگيا ينستيتۋتىندا پالەوبيولوگيا زەرتحاناسىن باسقارىپ، بۇل سالانى جەكە عىلىمي باعىت رەتىندە قالىپتاستىرۋعا شەشۋشى ۇلەس قوستى. ءدال وسى كەزەڭدە قازاقستانداعى پالەونتولوگيالىق زەرتتەۋلەر ەپيزودتىق سيپاتتان ارىلىپ، جوسپارلى، جۇيەلى عىلىم سالاسىنا اينالدى. ول زەرتحانالىق جۇمىستاردى دالا ەكسپەديتسيالارىمەن ۇشتاستىرىپ، جاس عالىمداردى دايارلاۋعا، عىلىمي ادىستەمەنى ورنىقتىرۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولدى.
عىلىمي قىزمەتى بارىسىندا ول 170 تەن استام ىرگەلى زەرتتەۋ مەن مونوگرافيا جاريالاپ، قازاقستان پالەونتولوگياسىنىڭ دەرەكتىك نەگىزىن بايىتتى. ونىڭ ەڭبەكتەرى وتاندىق عىلىم ءۇشىن عانا ەمەس، حالىقارالىق عىلىمي قاۋىمداستىق ءۇشىن دە قۇندى دەرەككوزگە اينالدى. زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان اۋماعىنداعى ءبىرقاتار بىرەگەي پالەونتولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەنىپ، «قازدار وتكەلى»، «اۋليە»، «قوشقورعان» سەكىلدى ءۇش ءىرى پالەونتولوگيالىق قورىق رەسمي تۇردە بەكىتىلدى.
عالىم 2014 -جىلدىڭ 14-قاڭتارىندا 84 جاسقا قاراعان شاعىندا دۇنيەدەن ءوتتى. ول ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن عىلىمنان قول ۇزبەي، قازاقستاننىڭ تابيعي تاريحىن زەرتتەۋگە ارنالعان ەڭبەكتەرىن جۇيەلەۋمەن، جاس زەرتتەۋشىلەرگە كەڭەس بەرۋمەن اينالىستى. بالدىرعان سەرالى قىزى ارتىندا باي عىلىمي مۇرا، قالىپتاسقان عىلىمي مەكتەپ جانە قازاق پالەونتولوگياسىنىڭ بەرىك ىرگەتاسىن قالدىردى.
e-history.kz
