قازاق باسپا ءسوزىنىڭ شەجىرەسىن تۇزگەن تۇلعا

استانا. قازاقپارات - قازاق رۋحانياتىنىڭ تاريحىندا كوزگە كوپ تۇسە بەرمەيتىن، ءبىراق ۇلت جادى ءۇشىن ولشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعالار بار. سولاردىڭ ءبىرى - ۇشكولتاي سۋبحانبەردينا. ول قازاق مەرزىمدى باسپا ءسوزىن عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىرىپ، ۇلتتىق بيبليوگرافيانىڭ نەگىزىن قالاعان عالىم رەتىندە تاريحتا قالدى. ونىڭ ءومىرى - ⅩⅩ عاسىرداعى قازاق زيالىسىنىڭ تاعدىرىمەن بىتە قايناسقان كۇردەلى ءارى تاعىلىمدى جول.

ۇشكولتاي حاسەن قىزى سۋبحانبەردينا 1927 -جىلى 15-قاڭتاردا پاۆلودار وبلىسىنىڭ باياناۋىل اۋدانىندا دۇنيە ەسىگىن اشتى. ونىڭ بالالىق شاعى ەل تاريحىنداعى ەڭ اۋىر كەزەڭدەردىڭ بىرىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. تاعدىردىڭ العاشقى سىناعى تىم ەرتە ءتيىپ، ءۇش جاسىندا اناسىنان ايىرىلدى. الايدا 1937 -جىلعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن ونىڭ ءومىرىن مۇلدە باسقا ارناعا بۇردى. اكەسى حاسەن سۋبحانبەردى ۇلى «حالىق جاۋى» دەگەن جالعان ايىپپەن تۇتقىندالىپ، كراسنويار ولكەسىنە جەر اۋدارىلدى.

ۇشكولتاي ون جاسىندا-اق «حالىق جاۋىنىڭ قىزى» دەگەن اۋىر تاڭبانى ارقالاپ قالدى. اكەسى 1942 -جىلى ايداۋدا كوز جۇمدى. سول كەزەڭدە وتباسىنداعى كىتاپتار مەن قولجازبالاردىڭ جويىلۋى، ءۇي ىشىندەگى رۋحاني دۇنيەنىڭ كۇيرەۋى جاس ۇشكولتايدىڭ جادىندا وشپەس ءىز قالدىردى. بالالىق ساناسىندا پايدا بولعان «نەگە كىتاپتان قورىقتى، نەگە جازۋلى دۇنيەنى جويۋ كەرەك بولدى؟» دەگەن ساۋال كەيىن ونىڭ ومىرلىك مۇراتىنا اينالدى.

ءدال وسى سۇراقتار ونى كىتاپ پەن ارحيۆكە، ۇمىت قالماۋعا ءتيىس رۋحاني مۇرانى ساقتاۋعا جەتەلەدى. قيىندىق پەن قاسىرەتكە تولى بالالىق شاعى ۇشكولتاي سۋبحانبەردينانىڭ مىنەزىن شىڭداپ، ونى ۇلت جادىن ساقتاۋعا بار عۇمىرىن ارناعان قايسار عالىم رەتىندە قالىپتاستىردى.

1944 -جىلى ۇشكولتاي سۋبحانبەردينا جاڭادان اشىلعان قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا وقۋعا قابىلدانىپ، ونى 1948 -جىلى اياقتايدى.

ءدال وسى ستۋدەنتتىك جىلداردا ونىڭ ومىرلىك باعىتى ايقىندالا باستايدى. ول كىتاپقا، جازبا دەرەككە، وتكەننىڭ ءىزى قالعان قۇجاتتارعا ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ، رۋحاني مۇرانى ساقتاۋ ءىسىنىڭ ماڭىزىن تەرەڭ سەزىندى. وقۋ ورنىن بىتىرگەننەن كەيىن ونىڭ كاسىبي جولى تىكەلەي كىتاپحانا مەن ارحيۆ سالاسىمەن بايلانىستى بولدى. 1952-1965 -جىلدارى عىلىم اكادەمياسىنىڭ ورتالىق عىلىمي كىتاپحاناسىندا قىزمەت اتقارىپ، قازاق كىتاپتارى، سيرەك باسىلىمدار مەن قولجازبالار قورىن جيناقتاۋ جانە جۇيەلەۋ ىسىمەن اينالىستى.

بۇل جىلدار ونىڭ زەرتتەۋشى رەتىندە قالىپتاسۋىنا شەشۋشى ىقپال ەتتى. كىتاپحانالىق جۇمىستىڭ سىرتتاي تىنىش كورىنەتىن، ءبىراق اسا جاۋاپتى بۇل سالاسىندا ۇشكولتاي سۋبحانبەردينا ءاربىر باسىلىمدى، ءاربىر قولجازبانى ۇلت تاريحىنىڭ ءتىرى كۋاسى رەتىندە قاراستىردى. ءدال وسى كەزەڭدە ونىڭ عىلىمي عۇمىرناماسىنىڭ ىرگەسى قالانىپ، كەيىنگى ىرگەلى زەرتتەۋلەرىنە نەگىز بولعان تاجىريبە جيناقتالدى.

كەيىنگى جىلدارى ۇشكولتاي م. اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا ەڭبەك ەتتى. ول مۇندا تەكستولوگيا جانە قولجازبا بولىمىندە اعا عىلىمي قىزمەتكەر رەتىندە جۇمىس ىستەپ، كەيىن فونوفوتو ءبولىمىن باسقاردى.

ودان سوڭ قولجازبا جانە تەكستولوگيا ورتالىعىندا ۇزاق جىلدار بويى تاباندى زەرتتەۋشى رەتىندە قىزمەت اتقاردى. بۇل كەزەڭ قازاقتىڭ جازبا مۇراسىن ساقتاپ قالۋ، جوعالعان دۇنيەلەردى قايتا تابۋ جانە ولاردى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ تۇرعىسىنان اسا جاۋاپتى ءارى كۇردەلى ۋاقىت بولدى. ۇشكولتاي حاسەن قىزى ءدال وسى سالادا جۇيەلى، تياناقتى ەڭبەگىمەن ەرەكشەلەندى. عالىمنىڭ باستى ەڭبەگى - ريەۆوليۋتسياعا دەيىنگى قازاق مەرزىمدى باسپا ءسوزىن تولىق كولەمدە زەرتتەپ، ونى بيبليوگرافيالىق تۇرعىدا تۇگەندەۋى. 1961 -جىلى جارىق كورگەن العاشقى ىرگەلى ەڭبەگى «ايقاپ» جۋرنالى بەتتەرىندە جاريالانعان ماقالالار مەن حات- حابارلارعا ارنالعان مازمۇندالعان بيبليوگرافيالىق كورسەتكىش بولدى. بۇل جۇمىس قازاق باسپا ءسوزىن جەكەلەگەن ماقالالار جيىنتىعى رەتىندە ەمەس، تۇتاس تاريحي دەرەككوز رەتىندە قاراستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.

1963 -جىلى ۇشكولتاي سۋبحانبەردينانىڭ زەرتتەۋلەرى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلىپ، «تۇركىستان ۋالاياتىنىڭ گازەتى»، «دالا ۋالاياتىنىڭ گازەتى»، «قازاقستان» سەكىلدى باسىلىمداردى قامتىعان كەلەسى تومى جارىق كوردى. بۇل ەڭبەكتەر قازاق مەرزىمدى باسپا ءسوزىنىڭ تاريحىن جۇيەلى تۇردە زەرتتەۋدىڭ بەرىك نەگىزىن قالاپ، كەيىنگى عالىمدارعا باعىت-باعدار بولدى.

1964 -جىلى ول «ⅩⅨ عاسىردىڭ سوڭى - ⅩⅩ عاسىر باسىنداعى قازاقتىڭ ريەۆوليۋتسياعا دەيىنگى مەرزىمدى باسپا ءسوزى مەن كوركەم ادەبيەتى» تاقىرىبىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. بۇل عىلىمي جۇمىس سول كەزەڭگە دەيىن ۇزىك-ۇزىك قاراستىرىلىپ كەلگەن قازاق باسپا ءسوزىن تۇتاس قۇبىلىس رەتىندە زەردەلەۋىمەن ەرەكشەلەندى. زەرتتەۋدىڭ عىلىمي جەتەكشىلەرى - اكادەميك الكەي مارعۇلان مەن ادەبيەتتانۋشى ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ بولدى.

عالىمنىڭ بۇل ەڭبەگى قازاق مەرزىمدى باسپا ءسوزىن دەربەس عىلىمي سالا رەتىندە تانۋعا جول اشىپ، كەيىنگى زەرتتەۋلەرگە ءادىسنامالىق نەگىز قالادى. ۇشكولتاي حاسەن قىزى تەك تەوريالىق تالداۋمەن شەكتەلمەي، ناقتى دەرەككە سۇيەنگەن جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزدى. ول ريەۆوليۋتسياعا دەيىن جارىق كورگەن قازاق گازەت-جۋرنالدارىنىڭ ءاربىر سانىن تاۋىپ، سالىستىرىپ، ماتىندىك ايىرماشىلىقتارىن انىقتاپ، عىلىمي اينالىمعا ەنگىزدى.

«تۇركىستان ۋالاياتىنىڭ گازەتى»، «دالا ۋالاياتىنىڭ گازەتى»، «ايقاپ»، «قازاق»، «الاش»، «سارىارقا» سەكىلدى باسىلىمدارمەن جۇرگىزىلگەن بۇل جۇمىس قازاق قوعامىنىڭ ساياسي ويى مەن رۋحاني دامۋىن دەرەككوز ارقىلى تانۋعا مۇمكىندىك بەردى. اسىرەسە احمەت بايتۇرسىن ۇلى باستاعان قازاق گازەتىنە قاتىستى اتقارعان ەڭبەگى ايرىقشا.

ۇشكولتاي سۋبحانبەردينا ونىڭ ءتۇپنۇسقا ساندارىن وتاندىق ءارى شەتەلدىك ارحيۆتەردەن تاۋىپ، توتە جازۋدان قازىرگى الىپبيگە تۇسىرۋگە تىكەلەي اتسالىستى. بۇل ءىس تەك تەحنيكالىق كوشىرۋ ەمەس، تاريحي ءماتىننىڭ ماعىناسىن، تىلدىك ەرەكشەلىگىن ساقتاي وتىرىپ جەتكىزۋدى تالاپ ەتكەن كۇردەلى عىلىمي ەڭبەك ەدى. وسى ەڭبەكتەرى ارقىلى عالىم قازاق باسپا ءسوزىنىڭ جوعالىپ كەتۋ قاۋپى تۇرعان مول مۇراسىن ساقتاپ، ۇلت جادىن قايتا ءتىرىلتتى.

1986 -جىلى جارىق كورگەن «قازاق كىتابىنىڭ شەجىرەسى» اتتى بيبليوگرافيالىق كورسەتكىشى ۇشكولتاي سۋبحانبەردينانىڭ كوپ جىلعى تاباندى ىزدەنىسىنىڭ قورىتىندىسى بولدى. بۇل ەڭبەك ۇلتتىق كىتاپ تاريحىن جۇيەلى تۇردە سارالاپ، قازاق تىلىندە جارىق كورگەن باسىلىمداردىڭ ۋاقىت پەن كەڭىستىك اياسىنداعى قوزعالىسىن تۇتاس ءبىر شەجىرە رەتىندە كورسەتتى. ال 1989- 1996 -جىلدارى «عىلىم» باسپاسىنان شىققان «دالا ۋالاياتىنىڭ گازەتى» تۋرالى ءتورت تومدىق جيناق قازاق مەرزىمدى باسپا ءسوزىن زەرتتەۋدە جاڭا بەلەس اشتى.

عالىم بۇل باسىلىمدى تەك تاريحي دەرەك رەتىندە ەمەس، قازاق قوعامىنىڭ ويلاۋ جۇيەسى مەن تىلدىك دامۋىن كورسەتەتىن كۇردەلى قۇبىلىس رەتىندە عىلىمي اينالىمعا ەنگىزدى. ۇشكولتاي حاسەن قىزى بار سانالى عۇمىرىن ارحيۆكە، كىتاپقا، ۇلت جادىنا ارنادى. ول 135 تەن استام عىلىمي ماقالا مەن 25 كىتاپ جاريالاپ، بيبليوگرافيانى قوسالقى نەمەسە تەحنيكالىق سالا ەمەس، دەربەس عىلىمي باعىت دەڭگەيىنە كوتەردى. ونىڭ ەڭبەكتەرىندە مەرزىمدى باسپا ءسوز جالاڭ ءماتىن رەتىندە ەمەس، حالىقتىڭ ساياسي ساناسىن، قوعامدىق كوزقاراسىن، رۋحاني احۋالىن ايقىندايتىن اينا رەتىندە قاراستىرىلدى.

2008 -جىلى الماتى قالاسىندا دۇنيەدەن وتكەن ۇشكولتاي سۋبحانبەردينا قازاق عىلىمىندا كوزگە كوپ تۇسە بەرمەيتىن، ءبىراق ورنى ايرىقشا تۇلعا بولىپ قالدى. ەگەر ول جۇرگىزگەن ىزدەنىستەر مەن جيناقتاۋ جۇمىستارى بولماسا، قازاقتىڭ العاشقى گازەتتەرى مەن جۋرنالدارىنىڭ ەلەۋلى بولىگى بۇگىنگى ۇرپاققا تولىق كۇيىندە جەتپەۋى دە مۇمكىن ەدى. ونىڭ ءومىرى مەن ەڭبەگى - ۇلت جادىن جوعالتپاۋ جولىندا ءۇنسىز، ءبىراق تاباندى ەڭبەك ەتۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى.

e-history.kz