قانىش ساتبايەۆ قىتاي عالىمدارىن قالاي تاڭعالدىردى
پاۆلودار. KAZINFORM - قازاق عىلىمىنىڭ تاۋ تۇلعاسى، اكادەميك قانىش ساتبايەۆتىڭ: «قانداي ورتادا جۇرسەڭ دە، قانداي لاۋازىمعا يە بولساڭ دا، ءۇش قاسيەتتەن جاڭىلماعايسىڭ: ەڭبەكسۇيگىشتىكتەن، سىپايىگەرشىلىكتەن، ادامگەرشىلىكتەن» دەگەن ءسوزى بار.
عۇلاما بۇل ۇستانىمىن عۇمىر بويىنا باعدار ەتكەندەي. عالىم جايلى ەستەلىكتەردەن ونىڭ بيىك ادامگەرشىلىك تۇلعاسىن، ەڭبەك دەگەندە تاۋ قوپارارلىقتاي ەكپىنىن، كىشىپەيىلدىگىن، تاعىسىن-تاعى ايرىقشا مىنەز-قۇلقىن وقىپ-ءبىلىپ كەلەمىز. قاناعاڭ جايلى توم-توم كىتاپتار الداعى ۋاقىتتا دا جازىلا بەرەتىنى ايقىن.
اكادەميكتىڭ تاعى ءبىر اتاپ ايتارلىق قىرى - عىلىم ساۋلەسىن كەڭەس وكىمەتىنىڭ شەكاراسىنان ءارى اسىرىپ، جەر بەتىندەگى وزگە مەملەكەتتەرگە تۇسىرگەنى. ءبىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان وقيعا كىتاپ بەتتەرىندە جازىلا قويماعان، كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا ايتىلماعان دۇنيەلەردىڭ ءبىرى.
1958 -جىلى (كەي دەرەكتەردە 1957 -جىل دەپ كورسەتىلگەن) قازاق ك س ر عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى، اكادەميك قانىش يمانتاي ۇلى ك س ر و- نىڭ عىلىمي دەلەگاتسياسى قۇرامىندا پايدالى قازبا كەن ورىندارىن ىزدەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قىتايدىڭ العاشقى عىلىمي كونفەرەنسياسىنا قاتىسۋ ءۇشىن بەيجىڭگە ساپارلايدى. الگى عىلىمي جيىندا ايگىلى عالىم قازاقستانداعى گەولوگيالىق كارتاعا ءتۇسىرۋ ەرەكشەلىكتەرى جانە مەتاللوگەنيالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى مەن پەرسپەكتيۆالارى تۋرالى مازمۇندى بايانداما جاسايدى. بۇل بايانداما قىتاي گەولوگتارىنىڭ ۇلكەن قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرادى. سەبەبى ءدال سول تۇستا قىتاي ەلىندە ماسشتابى 1:3000000 بولاتىن ءبىر عانا گەولوگيالىق كارتا جارىق كورگەن بولاتىن. وسى كونفەرەنسيادان كەيىن قىتاي گەولوگيا مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى قىتايدىڭ بۇكىل اۋماعىندا پايدالى قازبالاردى ىزدەۋ جانە مەتاللوگەنيا بويىنشا كەڭ اۋقىمدى گەولوگيالىق جۇمىستار جۇرگىزۋ ادىستەمەسى تۋرالى كەڭەس وداعىنىڭ، اتاپ ايتقاندا قازاقستاننىڭ ماماندارىمەن كەڭەسە باستايدى.
بىزگە بۇل مالىمەتتەردى جەتكىزگەن اكادەميك ق. ساتبايەۆتىڭ باياناۋىلداعى مەموريالدىق مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرى گاۋھار بالابايەۆانىڭ ايتۋىنشا، عالىم قازاقستانداعى پايدالى قازبالار، اسىرەسە جەزقازعان مىس كەن ورىندارىنىڭ ماڭىزى تۋرالى بايانداي كەلىپ، قازاق جەرىنىڭ گەولوگيالىق بايلىعىن الەم عالىمدارىنا تانىستىرادى. وسىلايشا حالىقارالىق عىلىمي ورتادا ۇلكەن قۇرمەتكە يە بولعان.
- كونفەرەنسيادا ق. ساتبايەۆتىڭ بايانداماسىنا قىتاي ەلىندەگى عىلىمي ورتا ايرىقشا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ، ونىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالادى. ءتىپتى سول ەلدىڭ گەولوگيا ءمينيسترى ارنايى قابىلدايدى. قىتايدىڭ اتاقتى گەولوگتارىنىڭ ءبىرى كەيىن ءوز ەستەلىگىندە ساتبايەۆ تۋرالى: «قازاقستاننىڭ جەر قويناۋىن تەرەڭ زەرتتەگەن، كەن بايلىقتارىن عىلىمي تۇرعىدان دالەلدەپ كورسەتكەن اسا كورنەكتى عالىم. ونىڭ ەڭبەكتەرى تەك ءبىر ەل ءۇشىن ەمەس، بۇكىل الەمدىك گەولوگيا عىلىمى ءۇشىن ماڭىزدى بولعان ەدى» دەپ جازىپ قالدىرىپتى. بۇل پىكىر قانىش ساتبايەۆ ەڭبەگىنىڭ حالىقارالىق دەيگەيدە مويىندالعانىن كورسەتسە كەرەك، - دەيدى مۋزەي وكىلى.
ءبىر قىزىعى عۇلامانىڭ وسى ساپارىندا قىتايلىق پروفەسسور، ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىنىڭ وقىتۋشىسى جوۋ چاوفان قانىش ساتبايەۆتىڭ جەكە اۋدارماشىسى بولادى. قازاق عالىمىنىڭ تەرەڭ بىلىمىنە، جەكە باسىنىڭ تارتىمدىلىعىنا، قاراپايىمدىلىعى مەن زيالىلىعىنا ءتانتى بولعان جوۋ چاوفان كورنەكتى گەولوگ تۋرالى جىلى ەستەلىكتى جۇرەگىندە جىلدار بويى ساقتاپ كەلگەن.
- سول ءبىر الىس 1958 -جىلى ماعان قانىش يمانتاي ۇلى ساتبايەۆتىڭ جەكە اۋدارماشىسى بولۋ باقىتى بۇيىردى. ونىمەن ارالاسۋ بارىسىندا مەن ونىڭ گەولوگياداعى جاڭاشىل جۇمىس ستيلىنە قايران قالدىم. ساتبايەۆ ءوز ەلىنىڭ گەولوگيالىق زەرتتەلۋىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىپ، بۇل سالادا ۇلى بريتانيا، ا ق ش جانە وزگە دە الدىڭعى قاتارلى كاپيتاليستىك ەلدەردىڭ عالىمدارىن باسىپ وزدى. قازاقستان مەتاللوگەنياسىن زەرتتەۋدە ول الەمدە كوشباسشى ورىندا بولدى»، - دەپ جازىپتى قىتايلىق پروفەسسور.
سول ساپاردىڭ ناتيجەسىندە كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندەگى (قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى) گەولوگيا- گەوگرافيا فاكۋلتەتىنىڭ ءبىر توپ ستۋدەنتى بەيجىڭ ۋنيۆەرسيتەتىنە جىبەرىلەدى. ولار كەيىن اتالعان وقۋ ورنىن قىتاي تىلىندە ءتامامداپ شىققان. تۇلەكتەردىڭ ءبىرى، كەيىنگى قازاقستاندىق عالىمداردىڭ ءبىرى، پروفەسسور سەيىت قۇسايىنوۆ 1996 -جىلى قىتايدىڭ ۋحان قالاسىنداعى گەولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتتە عىلىمي سەميناردا تاعىلىمدامادا بولادى. سول جەردە پروفەسسور جوۋ چاوفانمەن تانىسقان ەكەن. چ. چاوفان قاناعاڭ تۋرالى كوپتەگەن ەستەلىكتەر ايتىپ، ونىڭ قىتاي گەولوگيا عىلىمىنا تيگىزگەن شاپاعاتىنا جوعارى باعا بەرەدى.
- ونىمەن جۇمىس ىستەۋ مەن ءۇشىن وتە قىزىقتى بولدى. مەن عالىمعا سۇراقتاردى ءجيى قوياتىنمىن. ول بارلىعىنا مۇقيات جاۋاپ بەرە وتىرىپ، مەنىڭ وقۋىم، جۇمىسىم، تۇرمىس جاعدايىم تۋرالى سۇرايتىن. عىلىمي كونفەرەنسيا اياقتالعاننان كەيىن ءبىز ۇلى قىتاي قورعانىنا ەكسكۋرسيا جاسادىق، سودان كەيىن شاڭحايعا اتتاندىق. جانىمىزدا وزگە دە كەڭەستىك جانە قىتايلىق جولداستار، وننان استام ادام بولدى. جولدا قانىش يمانتاي ۇلى تاماق تالعامايتىن، جاتىن جايعا دا كىنامشىل ەمەس ەدى. ول وتە قاراپايىم، تاكاپپارلىقتان ادا، مىنەزى جۇمساق ءارى بيازى ادام بولدى. ءبىز شاڭحايدا كوشەگە سەرۋەندەۋگە شىقتىق، قالانىڭ كوپتەگەن كورىكتى جەرلەرىن تاماشالاپ، دۇكەندەرگە باردىق. قىتايداعى ءداستۇر بويىنشا جاستار ۇلكەن كىسىلەردىڭ زاتتارىن تاسۋعا كومەكتەسەدى. مەن ساتبايەۆقا ونىڭ چەمودانىن كوتەرىپ ءجۇرۋدى ۇسىندىم. ءبىراق ول بۇعان: «قازاقستاندا ايەل ادامداردىڭ اۋىر جۇك كوتەرۋى ادەپكە جاتپايدى» دەپ جاۋاپ بەردى. وسىلايشا، ءبىز جاقسى قارىم- قاتىناستى ساقتاي وتىرىپ، ەركىن ءارى ىزەتتىلىك جاعدايىندا ءومىر سۇردىك. ول كەزدە ونىڭ جاسى 60-قا جاقىنداپ قالسا دا، دەنساۋلىق جاعدايى جاقسى بولاتىن. ول توزىمدىلىگىمەن جانە ەڭبەكقورلىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن. جوعارى ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرى مەن تارتىمدىلىعى مەنىڭ بويىمدا ءومىر بويى وشپەس اسەر قالدىردى» دەپ ايتقان ەكەن قىتايلىق عالىم.
ساتبايەۆتىڭ عىلىمداعى تاۋ تۇلعا بەينەسىن بىردەن اڭعارعان قىتايلىق وقىمىستىلار سول كونفەرەنسيادا فورفوردان جاسالعان كارتينانى سىيعا تارتادى. كارتينادا قىتاي تىلىندە يەروگليفتەرمەن:
«اق قارلى تاۋلار - قاشالعان اسىل نەفريتتەي،
ورمان مەن اۋىل تىپ-تىنىش ۇيقى قۇشاعىندا.
تاۋ ەتەگىندە جالعىز ءۇي تۇر شەتكەرى،
قاراعاي ارالاپ، ءتۇتىنى ۇشتى كوككە ءيىرىلىپ»، دەپ جازىلىپتى.
اتالعان كارتينانى عۇلامانىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويىندا جيەن نەمەرەسى ءاليما جارماعامبەتوۆا باياناۋىلداعى مۋزەيگە تابىستاعان ەكەن. بۇگىندە ول مۇنداعى ەرەكشە جادىگەرلەر قاتارىندا ساقتالىپ تۇر.
بۇعان دەيىن قازاق دالاسىنان كەن ىزدەگەن قانىش ساتبايەۆقا اڭشىلار قالاي كومەكتەسكەنى تۋرالى جازعانبىز.
اۆتور
مۇرات اياعان
