قۋانىش ءىلياس ۇلى. تالاپبەكتىڭ كوشى - تاعدىردىڭ كوشى
استانا. KAZINFORM - العاش رەت، كوش تۋرالى كوزىمە جاس الىپ، وزەگىم وكسي ويلانعانىم - تيبەتتىڭ سارى جوندارىندا بۇقاتاباننىڭ اسۋىندا بولعان ەدى. ەكىنشى رەت، مىنە تالاپبەك تىنىسبەك ۇلىنىڭ «كوشىم كەتىپ بارادى» اتتى ولەڭى سونداي ىستىق كۇيدى قايىرا باستان كەشتىرىپ وتىر.
تابيعاتتىڭ سالعانداي بەتىنە ورنەك،
كەڭ جايلاۋدىڭ كوڭىلدى وتى كەرنەپ.
كوشىم كەتىپ بارادى، كوشىم كەتىپ،
تاۋ جولىمەن تارعالاڭ شوقىعا ورلەپ.
ولەڭ وسىلاي باستالادى. كوش تىلسىم تابيعاتتىڭ تاڭعاجايىپ سالتاناتىنداي اسقاق كورىنەدى. قازاق كوشى، كەڭ دە بيىك كەڭىستىك. ۇلى ۇعىم. بۇلتتار كوشەدى، قۇستار كوشەدى، جەل كوشەدى، جەلمەن جارىسا قاڭباقتاي دومالاعان عۇمىر دا كوشەدى. تولاسسىز دۇنيە. قازاق كوشىنە ون سەگىز مىڭ عالامنىڭ سىر-سيپاتى سيىپ تۇرعانداي.
التايدان باستالعان كوش شار تاراپقا شاشىرادى. ءبىر لەگى - قوبدا اسسا، تاعى ءبىر شوعىرى - بوعدا، ەرەنقابىرعا، موري، باركول، قۇمىل، التىنتاۋ، شۇلەنتاۋ، تيبەتكە دەيىن جەتتى. گيمالاي استى، ءۇندىستان، پاكىستانعا باردى. تۇركياعا تۇمسىق تىرەپ، تۇتاس ەۋروپا قۇرلىعىن شارلادى. سونداعى كوشتىڭ قانجىعاسىنا بايلاپ، قومىنا ارتقانى - ءتىلى، ءدىلى، ءدىنى، ارى مەن ۇياتى، سالتى مەن ساناسى. التاي تورتكە، تارباعاتاي مەن ىلە قاق جۇرەكتەن ەكىگە ءبولىندى. ارعى بەتتە ۇلانعايىر اتىراپ قالدى. ەگەمەندىكتىڭ جالاۋى جەلبىرەگەلى، اتاجۇرتقا ات ەرتتەپ، تۇيە قومداپ بەت تۇزەگەن كوشتىڭ دە قاراسى قالىڭ. انتەك، ۇزىك-ۇزىك. بۇگىنگى كوشتىڭ مەحناتى جاڭا ساپاعا كوتەرىلگەلى قاشان. ۇيىرىنەن اداسقان جىلقىداي الاڭ كوڭىلدىڭ بۇتىندەلمەي كەلە جاتقانى تاعى بار. اقىن تالاپبەكتىڭ شاعىن ولەڭى، وسىنشاما ۇلاسپالى تاريح پەن شىم-شىتىرق تاعدىرلاردى شاراسىنا سيعىزا الماي شىتىناپ تۇر.
ءبىزدىڭ شامالاۋىمىزشا تالاپبەك تىنىسبەك ۇلىنىڭ «كوشىم كەتىپ بارادى» ولەڭى - قازاق پوەزياسىنداعى كوش تاقىرىبىن جاڭا مازمۇندىق بيىككە كوتەرگەن ايرىقشا تۋىندى. اقىن كوش كورىنىسىن بەينەلەۋ ارقىلى تەك ەتنوگرافيالىق سۋرەت قانا ەمەس، تەرەڭ فيلوسوفيالىق، تاريحي جانە سيمۆولدىق كەڭىستىك قالىپتاستىرۋعا قۇلشىنادى. كوش - كەڭ ماعىناداعى تاعدىر، ۋاقىت جانە ۇلتتىق جادتىڭ قوزعالىسى رەتىندە كورىنۋمەن قاتار، ەستەتيكالىق كاتەگوريا رەتىندە دە تانىلادى. كوش ۇستىندەگى قازاق بەينەسى - ۇيلەسىمدىلىك پەن تابيعيلىقتىڭ ۇلگىسى. دەمەك، كوش - ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋ فورمۋلاسى.
كوشپەلى مادەنيەتتە قوزعالىس - تىرشىلىكتىڭ شارتى. سوندىقتان اقىن:
اينالايىن جاراتقان قۋاتىڭنان،
كوشپەي تاڭىم جوق مەنىڭ قۇر اتىرعان.
تۇلپارلارىن تويدىرعان مىڭ وقىردان،
كوشىم كەتىپ بارادى شۇباتىلعان.
جاراسادى قازاعىم مىنا تۇلعاڭ!.. - دەگەن جولداردان ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ قاجەتتىلىگى مەن كوشتىڭ اجىراماس بايلانىسى انىق كورىنەدى. ولەڭنىڭ يدەيالىق وزەگىن قۇرايتىن باستى سيمۆول - سارى اتان. قازاق مادەنيەتىندە اتان - جۇك كوتەرۋشى، توزىمدىلىك پەن سابىردىڭ بەلگىسى. اقىن وسى ءداستۇرلى وبرازدى كەڭەيتىپ، ونى تاعدىردىڭ اۋىر جۇگىن ارقالاۋشى بەينەسىنە كوتەرگەن. ودان ارى سارى اتاننىڭ قۇزدان قۇلاۋى - كەزدەيسوق وقيعا ەمەس، تاعدىردىڭ توسىن سوققىسى، كوشتىڭ ىشكى دراماسى، ومىردەگى قايىرىلماس ءساتتى بەينەلەيتىن كۇردەلى پايىم.
ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ سارى اتان باعى اتاندى،
كوشپەي قونعان كورىپ ەڭ قاي اتاڭدى؟
شاڭىراق ساپ ادەيى سارى اتاندى،
كوش الدىنا جۇرگىزدىك اق اپامدى.
قيا جولدان سارىاتان تايعاناقتاپ،
باق دەدى دە جونەلدى جاردان اتتاپ.
اپام سوندا، - ويباي، - دەپ قالبالاقتاپ،
بۇيدا ءجىبى قولىندا قالدى الاقتاپ.
اتان سايدا، ال اپام جار باسىندا،
ەكى ءومىردىڭ تولقيدى ارناسىندا.
ءسال بوگەلىپ تۇردى دا العاشىندا،
اۋىل كوشى قايتادان جالعاسۋدا...
اقىننىڭ سوڭعى بايلامى ءبىزدى قايتادان نار ۇمىتكە جەتەلەيدى. قازاق دۇنيە تانىمىنا ءتان ءتوزىم مەن جالعاستىق فيلوسوفياسى بەكەمدەلە كەلە، جەكە قايعى - جالپى قوزعالىستى توقتاتا المايتىنىن دالەلدەي تۇسەدى.
جىرداعى قارت انا - رۋحاني وزەك، ولەڭدەگى ەڭ تەرەڭ ارحەتيپتىك وبرازداردىڭ ءبىرى. ول كوشتىڭ باسىندا جۇرەدى، باعىت بەرۋشى تۇلعا، رۋحاني تۇراقتىلىقتىڭ ايعاعى. اتان قۇلاعان شاقتا ونىڭ ارۋاققا سيىنۋى - قازاقتىڭ ءداستۇرلى سەنىم جۇيەسىنىڭ كورىنىسى. بۇل جەردە اقىن راتسيونالدى ارەكەتتەن گورى رۋحاني تىرەككە جۇگىنۋدى العا تارتادى. سول ارقىلى اق شىلاۋىشتى انا ۋاقىتتىڭ، ءداستۇردىڭ، ۇرپاق جالعاستىعىنىڭ التىن ارقاۋىنا اينالىپ وتىر. ولەڭدەگى «اتاجۇرت» ۇعىمى دا وسىنى مەڭزەيدى. ول - تاريحي جاد، ءتۇپتامىر، اتا قازىققا ورالار رۋحاني نۇكتە رەتىندە ايشىقتالىپ، ولەڭنىڭ سالماعىن ارتتىرا تۇسەدى.
... شىقتىم التاي اقباس شىڭ، سان جوتاڭا،
قوش بول، ءتۇستى قوينىڭنان جان قاپاعا.
سارا اتاننىڭ بۇيداسىن اپام مەنىڭ،
اتاجۇرتتا تاعىپ تۇر سارى بوتاعا.
ولەڭدەگى وسى وبرازدار ءبىز ايتىپ وتىرعان سيمۆولدىق ماننەن الدە قايدا بيىك. باسقاشا ماڭىزعا يە. جوعالعان سارى اتان - وتكەننىڭ قۇربانى دەسەك، سارى بوتا - بۇگىن. كەشەگىنىڭ باسى، ەرتەڭنىڭ جالعاسى. اقىن جوعالتۋدىڭ وزىنەن جالعاستىق تابادى، قايعىنىڭ وزىنەن ءۇمىت كورەدى.
ولەڭدە كوش ۇعىمى ءۇش دەڭگەيدە اشىلادى. اۋەلى تۇرمىستىق دەڭگەيدەگى - ناقتى اۋىل كوشى، ومىرلىك دەڭگەيدەگى - ادامنىڭ تاعدىر جولى، ۇلتتىق دەڭگەيدەگى - تاريحي كوشى-قون، ەلدىڭ قوزعالىسى. وسى ءۇش قاباتتىڭ بىرىگۋى شىعارمانى تەرەڭ فيلوسوفيالىق تۋىندى دارەجەسىنە كوتەرەدى.
تالاپبەك تىنىسبەك ۇلىنىڭ «كوشىم كەتىپ بارادى» ولەڭى - قازاق كوشپەلى مادەنيەتىنىڭ كوركەم شەجىرەسى. اقىن كوشتى تۇرمىستىق قۇبىلىس رەتىندە ەمەس، تاعدىر، ۋاقىت جانە رۋحاني جالعاستىقتىڭ سيمۆولى رەتىندە بەينەلەيدى. سارى اتاننىڭ قۇلاۋى - ءومىردىڭ سىناعى، ال كوشتىڭ جالعاسۋى - ۇلتتىڭ ومىرشەڭدىگى، قارت انانىڭ سابىرى - رۋحاني بەرىكتىكتىڭ ۇلگىسى. ال اتاجۇرتقا جەتۋ - تاريحي ادىلەتتىڭ، رۋحاني تولۋ، جەتىلۋدىڭ بەلگىسى.
تالاپبەكتىڭ كوشى - ءبىر ادامنىڭ عانا ەمەس، تۇتاس ءبىر حالىقتىڭ تاعدىر جولى. بۇل - توقتامايتىن، ۇزىلمەيتىن، ماڭگىلىك كوش.
قۋانىش ءىلياس ۇلى
31.03.2026
ءبىزدىڭ ۆاتساپ كانالىمىزعا جازىلا كەتىڭىز.
