قان/كان (كاڭ) - دەگەنىمىز نە؟

استانا. قازاقپارات- قۇدانىڭ قۇدىرەتى، جاقسى دۇنيەنى ءجۇز رەت وقىساڭ دا جاڭا ءبىر دەرەك تاۋىپ الاسىڭ. قۇربانعالي حاليد شەجىرەسىنەن بۇگىن قان/كان تەرمينىن كەزدەستىردىم. بۇرىن نەگە نازار اۋدارمادىم، ءوزىم دە تاڭمىن.

«ساباعا، تورسىققا ىس ۇرۋ ءۇشىن تۇتىندەتىپ وت جاعۋدى «قان» دەپ اتايدى» دەيدى قۇربانعالي حاليد. بۇل سوزگە ءبىزدىڭ ويىمىزشا ماڭىز بەرۋ كەرەك. بالا كەزىمدە وسى تىرشىلىكتىڭ شەتىن كوردىم. بىرىنشىدەن، سابا، ت. ب. تەرىدەن جاسالعان ىدىستاردى ىستايتىن جەردەن قازىلعان تەرەڭ ۇرا، سوعان جالعاسقان ءتۇتىن جۇرەتىن مويىن جانە ودان 3-5 مەتر جەردەگى شىعاتىن اۋىزى بولادى. تەرى ىدىستار سول اۋىزعا بەكىتىلەدى. ءبىراق وسى قۇرىلعىنىڭ قان/كان اتالاتىنىن بىلمەيدى ەكەنمىن.

ەكىنشىدەن، كان/قان- جاپون، كارىس، قىتاي (كاڭ) حالىقتارىندا ەدەننىڭ استىمەن جۇرەتىن جىلىتۋ جۇيەسى، ياعني تەرى ىدىستى ىستايتىن جەر استىنان وت جاعۋ جانە ىستاۋ جۇيەسى مەن شىعىس ازيا حالىقتارىنىڭ جىلىتۋ جۇيەسىنىڭ ءتۇبى ءبىر. كارىس، قىتاي، جاپون پەشتىڭ جەر استىنداعى مويىنىنىڭ ۇستىنە ۇيىقتايدى. ۇشىنشىدەن، جەر استى جىلىتۋ جۇيەسىن جاس كەزىمدە اتاسۋ كەنشىلەر قالاسىنىڭ ورنىن قازعاندا كوردىم. بۇل قولا ءداۋىرىنىڭ مەتاللۋرگتەرىنىڭ قالاشىعى ەدى. ۇلكەن ۇيلەرى بولادى، مەتال قورىتاتىن پەشتەرى سوعان ىرگەلەس، جەردەن قازىلعان، ىرگەسى وتقا شىدامدى بالشىقپەن سىلانعان (قالىڭدىعى 20 س م)، سول پەشكە جاعىلعان وت جەر استىمەن بۇكىل ءۇيدى ارالاپ شىعادى. 
اتاسۋ مەتاللۋرگيالىق ورتالىعى قازىرگى كۇننەن ساناساق 3,5 مىڭ جىل بۇرىن بۇرقىراتىپ جۇمىس ىستەپ تۇردى.
*
سونىمەن قان/كان تۋرالى نە بىلەسىزدەر، مەن ءوزىمنىڭ بىلەتىنىمدى جازدىم.

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جانە ل. ن. گۋميليەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى جامبىل ومار ۇلى ارتىقبايەۆ

***

 قۇربانعالي حاليد - 1846 -جىلى قاراشا ايىندا اياگوز قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1913- جىلى شاۋەشەكتە قايتىس بولدى. قازاق
 تاتار تەكتەس قازاق تاريحشىسى. ەڭ تانىمال ەڭبەگى - «بەس شىعىس ۇلتىنىڭ تاريحى تۋرالى وچەركتەر»، وندا قۇربانعالي تۇرىكمەن، تاتار، ءازىربايجان، قىرعىز، باشقۇرت جانە وزبەك تاريحىن ءبىرتۇتاس تۇركى حالقىنىڭ تاريحى رەتىندە قاراستىرادى.
قۇربانعالي حاليد قازاق حالقىنىڭ تاريحىن، ادەت- عۇرپىن، اۋىز ادەبيەتى مەن مادەنيەتىن زەرتتەۋشى. اكەسى حاليد تاشكەنتتە، اياگوزدە، قىتاي جەرىندە تۇرعان. حاليدي جاس كەزىندە ابدۋلحاق دەگەن كىسىنىڭ مەدرەسەسىندە وقىپ، تاريح، گەوگرافيا پاندەرىنەن ءدارىس الادى. شاۋەشەككە كوشىپ بارعان سوڭ ءوزى دە مەدرەسە اشىپ، تاتار، اراب تىلدەرىنەن ءدارىس بەرگەن.

1885 ج. تۋرفان قالاسىندا ۇيعىرلاردىڭ ءومىرى تۋرالى «تاريح ي جاريدا- ي جاديدا» دەگەن كىتاپ جازدى. 1897 ج. مەككەگە بارا جاتقاندا ەۋروپانىڭ كوپتەگەن قالالارىندا، اراب مەملەكەتتەرىندە بولعان. 1910- جىلى «تاۋاريح- ي حامسا ي شاركي» («شىعىستىڭ 5 مەملەكەتىنىڭ تاريحى») كىتابى جارىق كوردى. بۇل ەڭبەكتە «الاش»، «قازاق»، «وزبەك»، «نوعاي» ەتنونيمدەرىنە تالداۋ جاساپ، قازاق جۇزدەرىنە بايلانىستى اۋىزشا دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن پىكىرلەرى بەرىلگەن. ساۋلەت ونەرى ەسكەرتكىشتەرى، سالت-داستۇرلەر تۋرالى جانە ابىلاي حان، اسان قايعى مەن ءاز جانىبەككە ارنالعان بولىمدەرى بار. اتالعان ەڭبەكتە قازاقستاننىڭ رەسەيگە قوسىلۋى، اكىمشىلىك- اۋماقتىق رەفورمالار تۋرالى مالىمەتتەر دە كەزدەسەدى.