قابدەش جۇمادىلوۆ. ءبىر قىزىق ساپار
استانا. KAZINFORM - ءبىر ۇرتى ماي، ءبىر ۇرتى قان سوۆەت وكىمەتىنىڭ، باسقاسىن بىلاي قويا تۇرعاندا، اقىن- جازۋشىلارعا قامقورلىعى كوپ ەدى عوي. جازۋشىلاردى اقشادان تارىقتىرماي، شىققان كىتابىنا مول قالاماقى تولەۋدىڭ سىرتىندا، قالامگەرلەردى قالادا قاماپ وتىرماي، ۋاق- ۋاق اۋىل ارالاتىپ، ەلگە شىعارىپ وتىراتىن-دى. سول ءۇشىن جازۋشىلار وداعىندا «ادەبيەتتى ناسيحاتتاۋ بيۋروسى» دەيتىن ارناۋلى كەڭسە قۇرىلدى. ءوزىنىڭ دەربەس ديرەكتورى، قىزمەتكەرلەرى، بۋحالتەرى، ءمور-تاڭباسى بار. بيۋرونىڭ قىزمەتكەرى كۇنى بۇرىن اۋدانداردى ارالاپ، شارۋاشىلىق باسشىلارىمەن كەلىسىم- شارت جاساپ قايتادى دا، ءار اۋدانعا جازۋشىلاردى كەزەگىمەن جىبەرىپ وتىرادى. ءبىر اۋداندا كەمىندە وتىز كەزدەسۋ بولادى. كەزدەسۋ اقىلى. ۇمىتپاسام، ءار كەزدەسۋ ءۇشىن جازۋشىعا ون بەس سومنان تولەدى-اۋ دەيمىن.
بۇل جازۋشىلارعا بارىنشا پايدالى ەدى. تابىس تابۋدىڭ سىرتىندا، ەل كورەسىڭ، جەر كورەسىڭ. كەيدە جاڭا شىعارماعا تاقىرىپ تاۋىپ قايتاسىڭ. الايدا، ناسيحاتتاۋ بيۋروسىنىڭ دا ءوز قاعيدالارى بار ەدى. ونداي ءىسساپارعا كىم كورىنگەندى جىبەرمەيدى. ءىسساپارعا ءۇش ادام شىقسا، توپ باستىعى مىندەتتى تۇردە تانىمالى جازۋشى، كەمىندە وداقتىڭ باسقارما مۇشەسى بولۋى كەرەك. ول ادام ەرتىپ شىعاتىن بريگاداسىن ءوزى تاڭداۋعا ەرىكتى. نە بولماسا تىلەك بىلدىرۋشىلەردەن بيۋرونىڭ ءوزى جاساقتايدى. مەن قالانىڭ ۋ- شۋىنان، قاپىرىق اۋاسىنان زەرىككەندە، جىلىنا ءبىر-ەكى رەت وسى بيۋرو ارقىلى قىرعا شىعىپ تۇراتىنمىن.
ۇمىتپاسام، وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنىڭ ورتا شەنى بولار، سول كەزدە رەسپۋبليكالىق باسپالار كوميتەتىندە ىستەيتىن جاس ادەبيەتشى، قازىرگى تانىمال جازۋشى، اقىن قاجىتاي ءىلياسوۆ ماعان كەلىپ، مىناداي قولقا سالدى.
- قابەكە، ءبىزدىڭ كەڭسەدە ءىسساپار دەگەن اتىمەن جوق ەكەن. ءىش پىسىپ، جارىلۋعا اينالدى. مەنى ءبىر جاققا ەرتىپ اپارسايشى!
- قايدا بارعىڭ كەلەدى؟
- جازۋشىلار وداعىندا ادەبيەتتى ناسيحاتتايتىن بيۋرو بار دەيدى. سولار كادىمگىدەي اقشا تولەپ، جۇرتپەن كەزدەسۋگە شىعارىپ تۇرادى ەكەن. باسقالار ءبىزدى «ۇيىرىنە» قوسپايدى. سەن دە ءبىر توپ قۇرىپ، ءبىزدى وزىڭمەن بىرگە الىپ شىقسايشى...
- «ءبىزىڭ» كىم سوندا؟
- مەن جانە كەرەمەت اقىن جۇماتاي جاقىپبايەۆ...
- ول «كەرەمەتىڭ» قايدا تۇرۋشى ەدى؟
- تالدىقورعاندا... ءىسساپاردى تالدىقورعاننىڭ ءبىر اۋدانىنا الساڭ ءتىپتى جاقسى. جۇماتايدى جول-جونەكەي قوسىپ الامىز.
قاجىتاي ەكەۋىمىز «قىزىل سىزىقتان» قول ۇستاسىپ بىرگە وتكەن ادامبىز عوي. ماعان ارتىق-اۋىس بازىنا-تىلەكتى سول عانا ايتا الادى. ونىڭ ەركەلىگىن مەن عانا كوتەرەمىن... قاجىتاي دا، جۇماتاي دا ول كەزدە ءبىر-ءبىر جيناعى شىققان جاس اقىندار. وداققا مۇشە ەمەس. ەكەۋىن بىردەي قوسىپ العانىمىز قالاي بولار ەكەن؟ ال، قاجىتايدىكى - «تىشقان ىنگە كىرە الماي ءجۇرىپ، قۇيرىعىنا قالجۋىر بايلاپتى» دەگەننىڭ كەرى. ال جۇماتاي دەگەنى ورنىنان تابىلا قويا ما، جوق پا، ول دا بەلگىسىز.
- جارايدى، مەن بيۋرومەن سويلەسىپ كورەيىن، - دەدىم قاجىتايدىڭ كوڭىلىن قيماي.
ول كەزدە ادەبيەتتى ناسيحاتتاۋ بيۋروسىنىڭ ديرەكتورى - قالمۇقان يسابايەۆ اعامىز. وبالى كانەكي، ول كىسى مەنىڭ بەتىمنەن قاقپاي، قالاعان جەرىمە جىبەرىپ تۇراتىن. ەرتەڭىنە سول كىسىگە باردىم دا:
- قالەكە، مي سەرگىتىپ قايتپاساق بولاتىن ەمەس. مەنى تالدىقورعان وبلىسىنىڭ ءبىر اۋدانىنا جىبەرىڭىزشى! - دەدىم.
- كورەلىك. تالدىقورعاندا ءبىزدىڭ دايىن دوگوۆورىمىز بار ما ەكەن؟ - دەپ قالەكەڭ الدىنا كارتاسىن جايا باستادى. - بار ەكەن، - دەدى الدەن ۋاقىتتا. - تەك بورلىتوبە اۋدانى عانا قالىپتى.
- بورلىتوبەڭىز قاي جاقتا ەدى؟
- بالقاشتىڭ جاعاسى، تەمىرجولدىڭ بويى. ءوزىڭ پويىزبەن سەمەيگە قاراي جۇرگەندە اقتوعاي، ماتاي، لەپسى دەگەن ستانسالاردىڭ ۇستىنەن تالاي وتكەن شىعارسىڭ...
- ىلعي تارسىلداعان تەمىرجول ما - باراتىن جەرىمىز؟
- جوعا، جولدىڭ ەكى جاعىندا مال سوۆحوزدارى سىڭسىپ وتىر.
- جاراپ تۇر، بارامىز! - دەدىم مەن باسقا تاڭداۋ بولماعان سوڭ. - بالقاشتىڭ جاعاسى بولسا، قالىڭ قۇمنىڭ ىشىنە بۇرىن كوپ ەشكىم بارماعان شىعار، ءتىپتى جاقسى...
قالەكەڭ سول ارادا تارتپاسىن اشىپ، بورلىتوبەمەن جاسالعان كەلىسىم شارتتارىن شىعارا باستادى.
- ايتپاقشى، قاسىڭدا كىمدەر بولادى؟ مەن قوسايىن با، الدە ءوزىڭ تاڭداپ الاسىڭ با؟ - دەدى قاعازدان باس كوتەرمەگەن كۇيى.
- مەن ولاردى تاڭداپ الىپ تا قويدىم، قالەكە!
- كىمدەر ولار؟ مەن اتتارىن اتاپ، بۇيرىققا قول قويۋىم كەرەك قوي...
- جاس سىقاقشى قاجىتاي ءىلياسوۆ پەن جاس اقىن جۇماتاي جاقىپبايەۆ... بۇرىن مۇنداي ساپارعا شىقپاعان جىگىتتەر.
- ەكەۋى دە قۇنان ەمەس، «تاي» ەكەن (ۇيقاسقان اتتارىنىڭ سوڭعى بۋىنىن ايتىپ وتىر). بايقا، وزىڭە اۋىرلىق كەلتىرىپ جۇرمەي مە؟ - دەدى قالەكەڭ ساقتىق ايتىپ.
- ەشتەڭە ەتپەيدى. ەكەۋى دە تالانتتى جاس پەرىلەر...
- مەن سول «پەرىلەردەن» قورقام - دەدى قالەكەڭ. - ەكەۋى دە وداققا مۇشە ەمەس، ەلگە بارعان سوڭ ءبۇلدىرىپ جۇرمەسىن.
- قۇداي ساقتار. تەنتەكتىك ىستەسە، تەزگە سالىپ الارمىز.
- ەندەشە، جاۋاپكەرشىلىك وزىڭدە. ءبىز سەنى عانا بىلەمىز، - دەدى ديرەكتور كەسەتىپ.
سونىمەن، بيۋرودان ون كۇنگە جەتەرلىك جول قاراجاتىن الىپ، قاجىتاي ەكەۋىمىز اتتانىپ كەتتىك. تالدىقورعان اۋەجايىندا ءبىزدى وبكومنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرى قارسى الدى. قالا شەتىندەگى وبكومنىڭ رەزيدەنتسياسىنا اكەلىپ ورنالاستىردى. دەمەك، بۇگىننەن باستاپ وبكومنىڭ قوناعىمىز. ءبىز ءۇشىن تاماق تا، جاتاتىن ورىن دا، ءبارى تەگىن. بىزگە بەكىتىلگەن ۇگىت ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرى جانۇشىرا قىزمەت ەتىپ ءجۇر. ءبىزدىڭ ساپارىمىز سول كۇندەرى وبلىستاعى ماڭىزدى وقيعا بولىپ سانالادى. ويتكەنى «ادەبيەت - پارتيالىق ءىستىڭ ءبىر بولەگى» (لەنين). اۋزى دۋالى اقىن-جازۋشىلاردىڭ كومەگىمەن پارتيا ءوز ويلارىن جۇزەگە اسىرىپ وتىرادى.
ەندىگى مىندەت - تاعى ءبىر سەرىگىمىز جۇماتايدى ىزدەپ تابۋ. كەشە عانا ەلەۋسىز كوشەدە جۇرگەن جۇماتاي - بۇگىن قادىرلى ادامنىڭ ءبىرى. سەبەبى، جازۋشىلار وداعى جىبەرىپ وتىرعان ارناۋلى توپتىڭ مۇشەسى. قاجىتايدىڭ ايتۋىنشا، ول وبلىستىق گازەتتە مە، راديودا ما، ءبىر جەردە قىزمەت ىستەۋگە ءتيىس. بىزگە بەكىتىلگەن وبكوم قىزمەتكەرى ەندى جۇماتايدى ىزدەپ سابىلۋدا. ءبىراق ول ەش جەردەن تاپتىرار ەمەس. ونىڭ وبلىستىق گازەتپەن دە، راديومەن دە بايلانىسى بارى راس ەكەن. ءبىراق «شتاتتان تىس» قىزمەتكەر كورىنەدى. قالاعان ۋاقىتتا كەلىپ، جازعاندارىن وتكىزەدى دە، ارى قاراي ءوز بيلىگى وزىندە، جۇرە بەرەدى.
جۇماتايدىڭ اكەسىنىڭ قورا-جايى، تۋعان اعاسى سول قالادا ەكەن. سۇراستىرعاندا، ولار دا ەشتەڭە بىلمەيتىن بولىپ شىقتى... اقىرى، ونى بىلەتىن سىرالعى تانىستارىنىڭ ءبىرى:
- قازىر قالادا وبلىس شوپاندارىنىڭ سلەتى ءوتىپ جاتىر. جۇماتاي، ءداۋ دە بولسا، سول شوپاندار جاتقان قوناقۇيدە سايرانداپ جۇرگەن شىعار، - دەپ ءجون سىلتەدى.
ءبىز، اقىرى، شوپاندار ورنالاسقان قوناق ۇيگە باردىق. ۋاقىت بولسا ءوتىپ بارادى. مەن تەرىمە سىيماي ىزا بولا باستاعام. اۋدانعا جۇماتايسىز-اق كەتە بەرگىم كەلىپ ەدى، وعان قاجىتاي شىرىلداپ كونبەيدى. ەكەۋىنىكى نە دوستىق ەكەنىن بىلمەيمىن، جۇماتاي دەسە جانىن قيۋعا ءازىر... اقىرى، قوناق ۇيگە كىرىپ كەتكەن قاجىتاي نە زاماندا، ءبىر بولمەدە ۇيىقتاپ جاتقان جەرىنەن جۇماتايدى تاۋىپ الىپ شىقتى.
ءبىراق ول مىنا قالپىندا جولعا شىعۋعا دايىن ەمەس-تى. ءوزى دە، ۇستىندەگى كيىمى دە... ونى اۋدانعا اپارۋ ءۇشىن ءالى ءبىراز دايىندىق كەرەك. ۆانناعا سالىپ جۋىندىرۋ، مۇرتىن باسىپ، ساقالىن الۋ، سونان سوڭ ءىسساپارىمىزعا ساي كيىندىرۋ دەگەن سياقتى... سويتسەك، جۇماتايدىڭ تۇراقتى مەكەن-جايى جوق ەكەن. ءبىر قىزى مەن ايەلى بۇدان بولەك تۇراتىن كورىنەدى. جۇماتايدا نە كوپ - جولداس كوپ. سولاردىڭ ورتاسىندا كورىنگەن ۇيگە قونا سالىپ، «جاياۋ سەرى» بوپ جۇرگەن جايى بار ەكەن. ونى تاستاپ كەتەيىن دەپ ءبىر وقتالدىم دا، مىناداي قورعانسىز ءحالىن كورىپ، تاعى ايادىم.
وبلىستىق گازەتتە جۇماتايدىڭ تاعى ءبىر دوسى، اقىن ابەن داۋرەنبەكوۆ ىستەيدى. ەندى ونىڭ جولعا شىعۋىنا سول ابەن كومەكتەستى. ول جۇماتايدى ۇيىنە ەرتىپ بارىپ، جۋىندىرىپ-شايىندىرىپ، جول جۇرۋگە كادىمگىدەي دايىندادى. ەكەۋىنىڭ رازمەرى (بويتۇرقى) مۇنداي دالمە- ءدال كەلەر مە، جۇماتايعا تازا كويلەك، كوستيۋم- شالبار كيگىزىپ، اياعىنداعى ءتاۋىر باتەڭكەسىنە دەيىن شەشىپ بەرىپتى. مىنە، جولداس بولساڭ وسىنداي بول! قايتسىن بايعۇس، ەل اتىنا، اقىندار اتىنا كىر كەلمەسىن دەگەنى عوي.
وسىدان كەيىن عانا مەن وبكومعا حابارلاسىپ، ءوزىمىزدىڭ جولعا شىعۋعا دايىن ەكەنىمىزدى ءبىلدىردىم. بۇل ءتۇس اۋىپ قالعان كەز ەدى. ونداعى ۇگىت ءبولىمىنىڭ باستىعى دا بىزگە الاڭداپ وتىر ەكەن.
- وندا بۇگىن ءجۇرىپ كەتىڭىزدەر. اۋدان سىزدەردى كۇتىپ وتىر، - دەدى ول ءبىزدى جولعا سالعانشا اسىعىپ. - سىزدەردى اۋدانعا ءوز ماشيناسىمەن وبكوم مۇشەسى نەپەيپيۆو اپارادى.
مەن باسىندا ەشتەمەگە تۇسىنبەي اڭىرىپ قالعام.
- كەشىرىڭىز، بۇل اراعا پيۆو ءىشۋدىڭ نە قاتىسى بار؟ - دەپپىن اڭ-تاڭ بولىپ. ءبولىم باستىعى قارقىلداپ كۇلىپ جىبەردى.
- قابەكە، تۇسىنبەي تۇرسىز. نەپەيپيۆو - كىسىنىڭ فاميلياسى. بىزدەگى وبلىستىق ورىس گازەتىنىڭ رەداكتورى - سول نەپەيپيۆو جولداس.
- مەيلى، بىزگە «نەپەيۆودكا» بولسا دا ءبارىبىر. تەك كولىگى جايلى بولسا بولعانى، - دەدىم مەن دە كۇلە ءتىل قاتىپ.
نە كەرەك، كۇن ەڭكەيە تەمىرجولدىڭ ماتاي بەكەتىنە ورنالاسقان اۋدان ورتالىعىنا دا كەلىپ جەتتىك-اۋ! ايتقانىنداي، ءبىزدى اۋپارتكومنىڭ يدەولوگيا حاتشىسى سوۆەت كەنجەبەكوۆ باستاتقان ءبىراز ادام كۇتىپ تۇر ەكەن. ۇشەۋىمىزدى قوناقۇيلەرىنىڭ ءتاۋىر دەگەن بولمەسىنە ورنالاستىرىپ، كەلگەن قۇرمەتىمىزگە شاعىن قوناقاسى بەردى.
- ۇلكەن قابىلداۋ ەرتەڭ، كول جاعاسىندا بولادى. وعان اۋپارتكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قۇنداقبايەۆ جولداستىڭ ءوزى قاتىسادى، - دەستى ءبىزدى قارسى الۋشىلار.
وسى وتىرىستا اپتاعا سوزىلاتىن ساپارىمىزدىڭ گرافيگىن بەلگىلەدىك. ءار كۇنى وتەتىن كەزدەسۋلەردىڭ ساعات- مينۋتىنا دەيىن قاعازعا ءتۇستى. قاسىمىزعا اۋپارتكوم كىسى قوسادى. استىمىزعا قۇمعا باتىپ قالمايتىن سەنىمدى كولىك بەرەدى... كوردىڭىز بە، ءبىز ەندى اۋداننىڭ قوناعىمىز. قاشان قايتقانىمىزشا، ءار قادامىمىزعا اۋپارتكوم جاۋاپتى.
ايتىستارىنا قاراعاندا، بۇل ءوڭىر ءبىر كەزدە اقسۋ، قاپال، سارقانت اۋداندارىنىڭ مال وتارلاتاتىن قىستاۋلىعى ەكەن. كەيىن ەل ىرگەسى كەڭەيىپ، مال باسى ارتقان كەزدە، جول بويىنداعى تەمىرجول بەكەتتەرىن قوسىپ، ءوز الدىنا دەربەس اۋدان قۇرىپتى. مال سوۆحوزدارىنىڭ دەنى قۇم اراسىندا. بالقاش جاعاسىندا بالىق شارۋاشىلىعى دا بار. توراڭعى توعايىنىڭ ءىشى - تولعان قىرعاۋىل. سونىمەن تارازىنىڭ ءبىر باسىندا - مال باققان ەل، ەكىنشى باسىندا - بالىعى تۋلاعان كول. ەگەر ۇقساتاتىن كىسى بولسا، بۇل اۋدان ەشكىمگە الاقان جاياتىن ءتۇرى جوق.
ەرتەڭىندە العاشقى كەزدەسۋىمىز مۇقان تولەبايەۆ اتىنداعى سوۆحوزدان باستالدى. وسىندا مۇقاننىڭ مۇراجايى بار-تۇعىن. الدىمەن سوعان ات باسىن بۇرىپ، تاۋاپ ەتتىك. ۇلى كومپوزيتور قازاقستاننىڭ تۇڭعىش ءانۇرانىن وسىندا وتىرىپ جازعان... تۇسكى كەزدەسۋ سوۆحوز ورتالىعىندا ءوتتى دە، كەشكە قاراي كول جاعاسىنداعى بولىمشەگە كەلدىك. بولىمشە بولعانمەن، «سوڭعى تۇيەنىڭ جۇگى اۋىر» بولاتىن ءتۇرى بار. سەبەبى، كەشكى وتىرىسقا ءبىرىنشى حاتشى قۇنداقبايەۆ قاتىسادى.
ەكى جەردەگى كەزدەسۋ دە ويداعىداي جاقسى ءوتتى. بۇلار، شىنىندا دا، جازۋشىلار كوپ شيىرلاماعان، جيىننان ىعىر بولماعان، ءالى سونىسى باسىلماعان ولكە ەكەن. حالىقتىڭ ادەبيەتكە، كوركەم سوزگە دەگەن ىقىلاسى سۋىماعان. قانشا دەگەنمەن، ءىلياس جانسۇگىروۆ پەن اقىن سارانىڭ، مۇقان تولەبايەۆ پەن عالي ورمانوۆتىڭ ەلى ەمەس پە، وزدەرىن سول دەڭگەيدە ۇستاعىسى كەلەدى... ءىلياس - ولار ءۇشىن ماڭگىلىك ماقتانىش. سول العاشقى كەزدەسۋدە ماتايدىڭ ءبىر شالى قاجىتايعا قاراپ:
- شىراعىم، نىسپىڭ ءىلياسوۆ ەكەن. ءبىزدىڭ ىلەكەڭنىڭ بىردەمەسى ەمەسسىڭ بە؟ - دەپ سۇراپ قالدى. توسىن سۇراققا قاجىتايدىڭ ساسىڭقىراپ قالعانىن سەزىپ، مەن ءىلىپ اكەتتىم.
- اقساقال، ءبىز ءبارىمىز دە ىلەكەڭنىڭ بىردەمەسىمىز - دەگەنىمدە، جۇرت جابىلا قول سوقتى.
جالپى، كەزدەسۋ ءتارتىبىن بىلاي بەلگىلەگەنبىز: الدىمەن ءبىزدى باستاپ جۇرگەن اۋپارتكوم وكىلى (كەيدە حاتشى، كەيدە ءبولىم باستىعى) ءبىزدى جۇرتشىلىقپەن تانىستىرادى. سونان كەيىن ءسوز ماعان بەرىلەدى. مەن جالپى ادەبيەت تۋرالى، ءوز شىعارمالارىم جايىندا اڭگىمەلەيمىن. وندا قازىرگى اتاق- دارەجەمنىڭ ەشقايسىسىن الماعان كەزىم. ءبىراق وقۋشى قاۋىم مەنى جاقسى بىلەدى. ويتكەنى «سوڭعى كوشتى» جۇرتتىڭ ءبارى وقىپ العان. ول رومان وسىدان ءۇش- ءتورت جىل بۇرىن «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ بىرنەشە نومەرىندە 200 مىڭ تيراجبەن تاراعان عوي. وندا «جۇلدىز» جۋرنالى مالشى قاۋىمنىڭ قوينى- قونىشىندا جۇرەتىن كەزى. اڭگىمە سوڭىندا سۇراق دەگەنىڭ جاۋىپ كەتەدى.
مەنەن كەيىن قاجىتاي مەن جۇماتاي ولەڭ وقيدى. قاجىتايدىڭ قالجىڭعا تولى اڭگىمەسى مەن سىقاق ولەندەرىن تىڭداپ، جينالعاندار كۇلكىگە قارىق بولادى. جۇماتايدىڭ دا ليريكالىق ولەڭدەرى جاقسى ەكەن. ازىرشە تاقىرىپ اياسى تىم كەڭ دە ەمەس. وقيتىنى - كوبىنشە ەكى تاقىرىپ. ولەڭدەرىنىڭ دەنى ءلايلى دەگەن قىز بەن كەنەجيرەن دەگەن سايگۇلىككە ارنالعان. ءلايلى - اقىننىڭ قوسىلماي قالعان عاشىعى. وعان دەگەن قۇشتارلىعى ءبىر سۋىماي، ءبىر جيناق بويىندا ىشكى سىرىن ۇزدىگىپ ايتادى دا وتىرادى. جالپى، جۇماتايدى قاعازدان وقۋ كەرەك ەكەن. ساحنادا ءوز ولەڭىن جاقسى وقي المايدى. داۋىسى تاناۋىنان ارىعا ۇزاماي، سوزدەرىنىڭ جارتىسىن جۇتىپ، بىدىڭداپ كەتەدى. ايتكەنمەن، جۇيرىك ات پەن عاشىقتىق جىرلارعا اۋىل جاستارى قۇمار- اق.
كەزدەسۋىمىز ءبىرشاما ءتاۋىر وتكەنىمەن، العاشقى كۇنى بىزدە ءسال-ءپال «چ پ» بولا جازدادى (چ پ - «چەرەزۆىچاينوە پرويشەستۆيە» - قازاقشاسى «توتەنشە وقيعا»). ەكىنشى اۋىلدىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى - قوناقتارعا ارنايى ءۇي تىگىلىپتى. كەزدەسۋدەن سوڭ كول جاعاسىنداعى سول ۇيگە اپاردى. ءبىز دالادا ايالداپ تۇرعاندا، ەكى-ءۇش نوكەرىمەن ءبىرىنشى حاتشى بەك قۇنداقبايەۆ كەلدى ۇستىمىزگە. سويتسەك، كەشە ايتىلعان «حاتشىنىڭ ارناۋلى قابىلداۋى» وسىندا وتپەك ەكەن. ايتسا ايتقانداي، جاساۋ-جيھازدى، ءسان-سالتاناتتى كيىز ءۇي. مايىسىپ تۇرعان داستارقان... نە جوق دەيسىڭ بۇل ۇيدە؟! قۇستىڭ سۇتىنەن باسقانىڭ ءبارى بار.
ءبىرىنشى حاتشى - قىرىقتىڭ ىشىنە ەندى ىلىنگەن، ورتا بويلى، جىلى ءجۇزدى، ادەبيەتتەن دە مول حابارى بار، وتە سىپايى جىگىت ەكەن. بىردەن ءتىل تابىسىپ، شۇيىركەلەسىپ كەتتىك.
- جىگىتتەر ايتتى، العاشقى كەزدەسۋلەرىڭىز جاقسى ءوتىپتى! - دەپ ءبىزدى كوتەرمەلەپ قويدى. - ال، ەندى ءبىزدىڭ ەلدە ەڭبەك ەتكەن ادامنىڭ ءىشىپ- جەۋگە ەرىكتى ەكەنىن بىلەسىزدەر. كانە، اس الىڭىزدار!
داستارقاندا اس مول: ءۇستى- ۇستىنە كەلىپ جاتىر. باعلاننىڭ باسى تۇرىپتى عوي، ودان باسقا بالقاشتىڭ بالىعى، قىرعاۋىلدىڭ قۋىرداعى، نەشە الۋان جىلى-جۇمساق، ءتاتتى-دامدىلەر. ىشىمدىكتىڭ ءتۇر-ءتۇرى. مۇندايدا اۋدان باسشىلارى، سوۆحوز جەتەكشىلەرى قوناقتىڭ كەلۋىن سىلتاۋراتىپ، وزدەرى دە ءبىر «دەمالىپ قالاتىن» ادەتى. تارتىنباي ءىشىپ- جەپ جاتىرمىز.
ايتسە دە، مەنىڭ كوڭىلىمدە ءبىر الاڭ بار. ۋاق-ۋاق قاسىمداعى سەرىكتەرىمە قاراپ قويامىن. ولار ارباعا جاڭا جەگىلگەن، مىنەزى شالكەم-شالىس اتتار سەكىلدى. سولار مىنا داستارقان سىنىنان سۇرىنبەي وتسە ەكەن دەپ وتىرمىن. ەكەۋى دە مۇنداي قوناقاسى-بانكەتتەردە كوپ بولماعان جىگىتتەر عوي، سىر الدىرىپ جۇرمەسە بولعانى. ولاي ويلاۋعا سەبەپ، ماعان ولاردىڭ اراق ءىشۋ مانەرى ۇنامادى... تەگىن اراق تابىلسا سىلتەي بەرەتىن سول باياعى ستۋدەنتتىك ماشىق. بايقاپ وتىرمىن، ريۋمكانىڭ تۇبىندە تامشى قالدىرماي توڭكەرەدى-اۋ! اقىرى، «قاۋپىڭ نەدەن بولسا، اجالىڭ سودان» دەگەندەي، سەرىكتەرىم سىر بەرە باستادى. كەشە عانا تالدىقورعاننان تالىقسىپ شىققان جۇماتاي وتىرىستىڭ اياعىنا جەتپەي «قور» ەتىپ، ۇيىقتاپ كەتتى دە، قاجىتايدىڭ دا ءتىلى كۇرمەلىپ، ارتىق-اۋىس سوزدەر ايتا باستادى... قوناقتار قاتاردان شىعىپ قالعان سوڭ وتىرىستى ەرتەرەك دوعارۋعا تۋرا كەلگەن. ءبىرىنشى حاتشى وتە سىپايى، كەڭ ادام ەكەن:
- بۇلار - اقىندار عوي... اقىنعا مۇنداي ەركەلىك جاراسادى، - دەپ مەنى جۇباتقان بولادى.
ال، مەنىڭ قانداي ىزاعا بۋلىققانىمدى سۇراماڭىز! «يتتەر، قولىما قازىر تۇسەرسىڭدەر!» دەپ، قوناق ۇيگە جەتكەنشە اسىعىپ كەلەمىن. ىشتەي: «ءاي، وزىمە دە سول كەرەك، وسى ەكى جىندىنى ەرتىپ شىعىپ نەم بار ەدى» دەيمىن ءوزىمدى- ءوزىم قاجاپ.
قاس قارايا قوناق ۇيگە جەتكەنبىز. بولمەگە كىرىسىمەن قاجىتاي مەن جۇماتايدى شاقىرىپ الدىم دا:
- قازىر كەشكى ساعات وندا الماتىعا قاراي پويىز جۇرەدى. ەكەۋلەرىڭ زاتتارىڭدى جيناپ الىڭدار دا، سول پويىزبەن قايتىڭدار! - دەدىم ءتۇسىمدى سۋىتىپ.
ءجاي دومبىتۋ ەمەس، شىن ويىم دا سول ەدى. تاعى ءبىر ماسقاراعا ۇشىراماي تۇرعاندا ەكەۋىن جولعا سالىپ، ءبىرجولا قۇتىلعىم كەلگەن.
- نەگە ولاي، قابەكە؟ الدا حالىقپەن كەزدەسۋ بار ەمەس پە؟! - دەدى ءوز كىناسىن سەزە باستاعان جۇماتاي وتىرىك اڭقاۋسىپ.
- وعان الاڭداما، قالعان كەزدەسۋلەردى ءوزىم جەكە وتكىزەمىن. ەكەۋلەرىڭ ءۇشىن بەلبەۋىمە ەكى قۋرايدى قىستىرىپ الام دا، جالعىز تارتا بەرەم...
- نەدەن جازدىق؟ كەزدەسۋ جامان وتپەگەن سياقتى. ولەڭدەرىمىز جۇرتقا ۇنادى، - دەدى قاجىتاي قىزاراقتاپ.
- ولەڭدەرىڭدە داۋىم جوق. بالكىم، تالانتتارىڭ دا بار شىعار، - دەدىم سازارعان كۇيى. - ءبىراق ەكەۋلەرىڭ دە كىسى ەمەسسىڭدەر!... وزدەرىڭدى داستارقان باسىندا قالاي ۇستاۋدى بىلمەيسىڭدەر. ۇيات-اي، العاشقى كۇنى-اق سىر الدىردىڭدار-اۋ!
- نە بوپ قالدى سونشاما؟ - دەدى قاجىتاي ءالى دە يىلە كويماي.
- نە بولۋشى ەدى... ءاي، وسى اراقتان اكەلەرىڭ ءولدى مە، سەندەردىڭ؟ تاق ءبىر قۇندارىڭ قالعانداي شوپەكتەپ، ىدىستىڭ تۇبىنە دەيىن ىشەتىندەرىڭ نە؟ ناتيجەسى نە بولدى؟ وتىرىستىڭ اياعىنا جەتپەي ەكەۋلەرىڭ دە قۇلاپ قالدىڭدار...
«ە-ە، اراق ەكەن عوي - ايتىپ وتىرعانى» دەگەندەي، ەكەۋى ءبىر-بىرىنە قاراپ قويدى. ءبىرشاما جەڭىلەيىپ قالعاندارى بايقالادى.
- ويباي، اعاتاي، وندا كەزدەسۋ بىتكەنشە، اراق ءىشۋدى تاس قويايىق! - دەدى جۇماتاي شىر-شىر ەتىپ.
- ماسەلە اراقتا تۇرسا، ونىڭ جاراسى جەڭىل عوي، - دەدى قاجىتاي ودان گورى نەمكەتتىلەۋ ۇنمەن.
- اراقتى اۋىزعا الماۋ دا - شىنايى شەشىم ەمەس، - دەدىم مەن. - داستارقان باسىندا سەندەردى قالاي قاڭتارىپ قويام؟ ونى جۇرت قالاي تۇسىنەدى؟ ەگەر كەلىسسەڭدەر، بۇدان بىلاي ساپاردى جالعاستىرۋدىڭ ءبىر عانا شارتى بار.
- ايتىڭىزشى، قابەكە! قانداي شارت قويساڭىز دا ورىندايمىز.
- ءيا، ورتا جولدان قايتقانىمىز ەل-جۇرتتان ۇيات قوي، - دەپ ەكەۋى ەندى ماعان جالىنا باستادى.
- وندا بىلاي بولادى: داستارقان باسىندا ماعان قاراپ وتىراسىڭدار. مەن ريۋمكانىڭ قاي جەرىنە دەيىن ۇرتتاسام، سەندەر دە سول مولشەردە توقتاي قالاسىڭدار. كەلىستىك پە؟
- كەلىستىك، اعاتاي...
- بۇدان كەيىن وزىڭە قاراپ وتىرامىز! - دەستى ەكەۋى جانۇشىرا ۋادە بەرىپ.
- ەندەشە، سىناق مەرزىمىن تاعى ءبىر كۇنگە ۇزارتامىن. ەرتەڭگى كۇننەن امان وتسەڭدەر، ساپارلارىڭ ودان ارى جالعاسادى.
ساپارىمىز بەلگىلەنگەن گرافيك بويىنشا جالعاسىپ جاتتى. ءار كۇنى جاڭا ءبىر اۋىلعا بارىپ كەزدەسۋ وتكىزەمىز. كەزدەسۋ سوڭى - كول-كوسىر داستاركان. ول - قازىر جۇرت «توقىراۋ زامانى» دەپ اتاپ جۇرگەن ءداۋىر عوي. مەنىڭ ەسىمدە قالعانى - ول ءبىر داستارقانى توق، ۋايىم- قايعىسى جوق كەزەڭ بولاتىن.
كەلەسى كۇنى-اق ءبىزدىڭ «سەرىلەردىڭ» ءتارتىبى جونگە كەلە باستادى. داستارقان باسىندا ەكەۋى جىمىڭ-جىمىڭ ەتىپ، مەنى باعىپ وتىرادى. بۇرىنعىداي ىدىستى تۇبىنە دەيىن توڭكەرۋدى ازايتىپ، ولار دا ۇرتتاپ قانا قوياتىن بولدى. بۇرىنعىداي شارشاپ-شالدىعۋ، قالعىپ-شۇلعۋ جوق، سەرگەك تە شيراق جۇرەتىن بولعان ەكەۋى دە.
- قابەكە، مىناۋىڭىز جاقسى بولدى-اۋ! وسىنى بۇرىن نەعىپ بىلمەي كەلگەنبىز؟ - دەيدى وزدەرى تاق ءبىر «امەريكانى اشقانداي» تاڭدانىپ.
اۋدان ارالاپ جۇرگەندە نەشە الۋان «قىزىقتار» دا ۇشىراسىپ قالادى. ءبىر كۇنى ارعى قۇم ىشىندە جاتقان «قۇراقسۋ» اتالاتىن اۋىلعا باردىق. جولى تىم قيىن ەكەن، توراڭعى توعايىنىڭ اراسىندا كولىگىمىز نەشە رەت قۇمعا باتىپ، كۇن ەڭكەيە جەتتىك- اۋ، ايتەۋىر. سوۆحوز باسشىلارى جۇرتتى مەكتەپكە جيناپ، ءبىزدى كۇتىپ وتىر ەكەن. بۇل اۋىلدا انا ءبىر جىلدارى قۇداش مۇقاشيەۆ دەگەن اقىن اعامىز ءتورت- بەس جىل پارتكوم حاتشىسى بولىپ ىستەگەن ەكەن. بۇل وڭىرگە سول كىسىدەن باسقا ات ءىزىن سالعان جازۋشى بولماسا كەرەك.
- بۇل ەندى، ءسوز جوق، قازاق مەكتەبى شىعار - دەدىم مەن كەزدەسۋ باستالار الدىندا.
- جوق، كەشىرىڭىز، بۇل - ورىس مەكتەبى! - دەدى مەكتەپ ءمۇدىرى.
- قالايشا؟ مۇندا ورىستار تۇرا ما؟
- جوعا، بۇل جاقتا ورىس قايدان بولسىن... جوعارعى جاق جوسپارعا سولاي ەنگىزىپ جىبەرىپتى.
- سوندا ساباقتى كىم وتەدى؟ ورىس مۇعالىمدەرى وتە مە؟
- جوعا، مىناداي قۇم اراسىنا ورىستى قۋالاساڭ كەلە مە. ساباقتى بىلگەن ورىسشامىزبەن ءوزىمىز-اق ءوتىپ جاتىرمىز...
ءيا، سوۆەت وكىمەتىنىڭ كەيدە وسىنداي ادامنىڭ اقىلىنا سىيمايتىن زورلىقتارى دا بولۋشى ەدى- اۋ!
سونىمەن، بورلىتوبەدەگى ساپارىمىزدى ءبىر اپتادا ساتىمەن اياقتاپ، پويىزعا وتىرىپ الماتىعا قايتتىق. بۇل - مەنىڭ قۇمدى ولكە تابيعاتىمەن العاش تانىسقانىم بولاتىن. وسى ساپار كەيىن مەنىڭ شىعارماشىلىعىما دا ەلەۋلى ءىز قالدىردى. مەن شىعارما جازعاندا، وقيعانى بەلگىلى ءبىر ايماققا «ورنالاستىراتىن» ادەتىم بار. بۇل شىعارماعا ناقتىلىق سيپات بەرەدى. وسى ساپار كەيىن مەنىڭ «ءبىر ءتۇپ توراڭعى» اتتى پوۆەسىم مەن «جەمدەگەن قىرعاۋىلدار» دەگەن اڭگىمەمنىڭ جازىلۋىنا تۇرتكى بولدى.
ال، جۇماتاي ءۇشىن بۇل ساپار شەشۋشى ماڭىزى بار، بۇرىلىس كەزەڭى بولدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. سول جولى ول بىزبەن بىرگە الماتىعا كەلدى. ناسيحاتتاۋ بيۋروسىنان تيەسىلى اقشاسىن الىپ، تالدىقورعانعا سونان سوڭ ءبىر- اق قايتپاق. وسى ساپار بارىسىندا بايقاعانىم، جۇماتاي مىنا بەتىندە تالدىقورعانعا بارسا، قۇردىمعا كەتەرى كورىنىپ تۇر.
- سەن ەندى تالدىقورعاندى قوي، الماتىدا قالاتىن بول! - دەدىم مەن وعان پويىزدا كەلە جاتىپ. - ادەبي ورتاعا كەلمەسەڭ، باسقا جاڭالىق قوسپاي، تەك ءلايلىنى جىرلاۋمەن وتەسىڭ...
- كەلەر ەم، قىزمەت تابىلسا، باسپاناعا قول جەتسە...
- ول جاعىن ويلاستىرايىق. سەن اقشاڭدى العان سوڭ تالدىقورعانعا بار دا، تەز قايتىپ كەل. وعان دەيىن ءبىز دە قاراپ وتىرماسپىز...
جۇماتاي ۋادەسىندە تۇرىپ، جارىم اي مولشەرىندە قايتا ورالدى. ول كەلگەنشە قىزمەتتىڭ دە باسى قايرىلىپ قالعان. ول كەزدە «جالىن» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى تۇمانباي مولداعالييەۆ بولاتىن. تۇمەكەڭنەن ەشتەمە جاسىرماي، ەگەر ءدال وسى تۇستا قول ۇشىن بەرمەسەك، جۇماتايداي تالانتتى اقىننىڭ قۇردىمعا كەتكەلى تۇرعانىن اشىق ايتتىم. ءبىر ءتاۋىرى، تۇمانباي ونى سىرتتاي بىلەدى ەكەن.
- ول الگى ءلايلى تۋرالى ولەڭ جازاتىن مۇرتتى جىگىت قوي، - دەدى بىردەن ەلەڭ ەتىپ. - ءبىراق ول قىزمەتكە قالاي ەكەن؟ ءبىر ورىندا تابانداپ وتىرا الا ما ءوزى؟
- وعان قىزمەتتىڭ ايى ءوتىپ ءجۇر. وتىرادى! - دەدىم نىق سەنىممەن.
ءسويتىپ، جۇماتاي كەلىسىمەن تۇمانباي ونى جۇمىسقا الدى. ال، باسپانا جاعىنا كەلسەك، ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ ءدال قاسىندا (جامبىل كوشەسى مەن يسا بايزاقوۆ كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا) مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ جاتاقحاناسى بار- تۇعىن. وندا بويداق ارتىستەر، ءالى ءۇي الا الماي جۇرگەن ءۇيلى-باراندى انشىلەر تۇراتىن- دى. مينيسترلىكتەگى جىگىتتەرمەن جالعاسىپ، الگى جاتاقحانادان جۇماتايعا ءبىر بولمە الىپ بەردىك.
جاڭىلماسام، سول بولمەدە جۇماتاي جىلعا جۋىق تۇردى. كەشكى استى، كوبىنشە، ءبىزدىڭ ۇيدەن ىشەتىن-دى... سوندا ءبىر بايقاعانىم، سەنىڭ بەرگەن كومەگىڭ ءۇشىن، قول ۇشىن سوزعانىڭ ءۇشىن جۇماتاي ساعان راحمەت ايتىپ جاتپايدى. ونىڭ پايىمداۋىنشا، ول وتە تالانتتى اقىن. ومىردە ۇشىراسقان ادامنىڭ ءبارى وعان قىزمەت كورسەتۋگە مىندەتتى. مۇنداي مىنەز، بالكىم، ونىڭ تورە اۋلەتىنەن شىققاندىعىنان بولار، ءسىرا.
مەن جۇمىستان كەلگەن سايىن ءتور الدىندا دومبىرانى تىڭقىلداتىپ جۇماتاي وتىرادى. ءبىر جولى مەنىڭ قاباعىمداعى سالقىندىقتى اڭعاردى-اۋ دەيمىن:
- قابەكە، مەن بولسام ۋاعىمەن اراعىمدى ءىشىپ، تالدىقورعاندا تايراڭداپ جۇرگەن جان ەدىم. قاراپ جۇرمەي الماتىعا الىپ كەلگەن - ءوزىڭىز. ەندى، امال جوق، مەنى ءبىرازعا دەيىن اسىرايسىز، - دەپ قالجىڭداعان بولدى...
زىرلاپ بارا جاتقان زامان. مىنە، سودان بەرى دە وتىز بەس جىلداي ۋاقىت ءوتىپتى. جۇماتاي - بۇل كۇندە باقيلىق بولعان تالانتتى اقىندار ساناتىندا. ونىڭ قازاق ولەڭىنىڭ حاس شەبەرلەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىنە قازىر ەشكىم تالاسپايدى. راس، تىم اسىرىپ ايتاتىندار دا بار. «جان دوسىمىز ەدى، قولىن ءبىز جەتكىزىپ ەدىك» دەيتىندەر دە از ەمەس. «ارامىزدان قىل وتپەي تاتۋ تۇرۋشى ەدىك» دەپ سەندىرەتىن جەسىرلەر ەستەلىگى ءوز الدىنا ءبىر توبە.
ال، ءبىزدىڭ وندايلارمەن باسەكەگە تۇسەر جايىمىز جوق. كەيدە الگىندەي شىندىققا جاناسپايتىن، كوپىرمە كوپ سوزدەردى ەستىگەندە، باياعى بورلىتوبە ساپارى، اۋىزدىقپەن الىسقان ەكى جاس اقىنعا قالاي «باس ءبىلدىرىپ» قايتقانىمىز ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى.
2011 ج، تامىز
قابدەش جۇمادىلوۆ
