نەكە شارتى وتباسىن ساقتاۋدىڭ قۇرالى ما
استانا. KAZINFORM - ەلدە اجىراسۋ كوبەيگەن سايىن ورتاق مۇلىكتى بولىسە الماي سوتتاساتىندار قاتارى ارتىپ كەلەدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، جۇيكەنى جۇقارتقان داۋ مەن جىلدارعا سوزىلعان سوت پروتسەسىنەن ساقتانۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگى - نەكە شارتى.
ول تاراپتاردىڭ قۇقىعىن الدىن الا ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى ءۇردىستىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن Kazinform ءتىلشىسى زەردەلەپ كوردى.
نەكە شارتى دەگەنىمىز نە جانە ونى قالاي راسىمدەيدى؟
نەكە شارتى - ەرلى- زايىپتىلاردىڭ مۇلىكتىك قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن ايقىندايتىن كەلىسىم. بۇل ۇعىم قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ نەكە (ەرلى- زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى كودەكسىنىڭ 39-بابىندا ناقتى كورسەتىلگەن.
«ەلەكتروندىق ۇكىمەت» پورتالىنداعى مالىمەتكە سايكەس، نەكە شارتى ازاماتتار نەكەنى مەملەكەتتىك تىركەۋ تۋرالى ءوتىنىش بەرگەن كۇننەن باستاپ نەكە قيىلعانعا دەيىن، سونداي-اق نەكەدە تۇرعان كەز كەلگەن ۋاقىتتا جاساي الادى. ال نەكە قيىلعانعا دەيىن جاسالعان شارت تەك نەكە تىركەلگەن كۇننەن باستاپ زاڭدى كۇشىنە ەنەدى. قۇجات مىندەتتى تۇردە جازباشا تۇردە راسىمدەلىپ، نوتارياتتا كۋالاندىرىلۋى ءتيىس.
ەرلى-زايىپتىلار ول ارقىلى زاڭدا بەلگىلەنگەن بىرلەسكەن ورتاق مەنشىك رەجيمىن وزگەرتۋگە، بارلىق مۇلكىنە نەمەسە ونىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىنە بىرلەسكەن، ۇلەستىك نە بولەك مەنشىك ءتارتىبىن بەلگىلەۋگە قۇقىلى. زاڭگەر نۇربولات يبرايەۆ اتاپ وتكەندەي، بۇل نورما كودەكستىڭ 40 -جانە 41-باپتارىندا بەكىتىلگەن.
- نەكە شارتىندا ورتاق مەنشىك ءتارتىبىن وزگەرتۋ، بارلىق نەمەسە جەكەلەگەن مۇلىككە قاتىستى رەجيم بەلگىلەۋ، قازىرگى جانە بولاشاقتاعى مۇلىكتى ءبولۋ ءتارتىبىن ايقىنداۋ، ەرلى-زايىپتىلاردىڭ تابىستارعا قاتىسۋ تاسىلدەرى، وتباسىلىق شىعىنداردى ءبولۋ ءتارتىبى جانە نەكە بۇزىلعان جاعدايدا ءارقايسىسىنا تيەسىلى مۇلىكتى ناقتىلاۋ كوزدەلۋى مۇمكىن. الايدا شارت ەرلى- زايىپتىلاردىڭ ارەكەت قابىلەتتىلىگىنە، جەكە مۇلىكتىك ەمەس قاتىناستارىنا، بالالارعا قاتىستى قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىنە شەكتەۋ قويماۋى ءتيىس، - دەيدى ول.
«باتىس تىم ليبەرال دەگەن - قاتە تۇسىنىك»
وركەنيەتتى ەلدەردە نەكە شارتى قالىپتى قۇقىقتىق قۇرالعا اينالعان. قازاقستاندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ نەكە شارتىن جاساسقان زاڭگەر حاليدا ءاجىعۇلوۆانىڭ ايتۋىنشا، ەۋروپا مەن ا ق ش- تا ەرلى- زايىپتىلاردىڭ شامامەن 70 پايىزى وسىنداي كەلىسىمگە قول قويادى. بۇل تەك مەنتاليتەتكە ەمەس، سول ەلدەردەگى زاڭنامانىڭ قاتاڭدىعىنا بايلانىستى.
- قازىر اجىراسۋدىڭ ءوزى كۇردەلى ءراسىم ەمەس، الايدا اليمەنت، مۇلىكتى ءبولۋ، بالاعا قامقورشىلىق ماسەلەلەرى ۇزاققا سوزىلعان سوت پروتسەستەرىنە اينالادى، - دەيدى زاڭگەر.
ونىڭ ايتۋىنشا، قازاق قوعامىندا «باتىس ەلدەرىنىڭ زاڭناماسى - تىم ليبەرال» دەگەن جاڭساق پىكىر قالىپتاسقان.
- شىن مانىندە ول جاقتا نەكە قاتىناستارى، بالانىڭ قۇقىعىن قورعاۋ، تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ بويىنشا قاتاڭ قۇقىقتىق تەتىكتەر بار. مىسالى، تۇركيادا نەكەگە تۇرار الدىندا بولاشاق ەرلى- زايىپتىلار كەمىندە 10 ساعات پسيحولوگتىڭ كەڭەسىن تىڭداپ، ارنايى سەرتيفيكات الۋى ءتيىس. اجىراسۋ كەزىندە دە مىندەتتى پسيحولوگيالىق قولداۋ كۋرستارىنان ءوتۋ قاراستىرىلعان. قازاقستاندا مۇنداي تالاپتار جوق. كەرىسىنشە، ءبىزدىڭ زاڭناما الدەقايدا جۇمساق، - دەيدى زاڭگەر.
حاليدا ءاجىعۇلوۆانىڭ پىكىرىنشە، جاستاردىڭ نەكە شارتىنا كۇمانمەن قاراۋى دا قۇقىقتىق ساۋاتتىڭ تومەندىگىمەن بايلانىستى.
- كوپشىلىگى بۇل قۇجاتتىڭ ماڭىزىن جەتە تۇسىنبەيدى. قازاقستاندا اجىراسۋ دەڭگەيى - شامامەن 33 پايىز، ياعني ءار ءۇشىنشى نەكە بۇزىلادى. جاستار مۇنى ەسكەرمەيدى، كوبىسى ءبىر رەت ۇيلەنىپ، ءومىر بويى بىرگە بولامىز دەپ سەنەدى. الايدا اجىراسۋ 10، 15، ءتىپتى 25 جىل بىرگە تۇرعان وتباسىلاردا دا كەزدەسەدى. ول كەزدە بىرنەشە بالاسى بار وتباسى ىدىراپ، ەڭ الدىمەن ايەل مەن بالالاردىڭ قارجىلىق جاعدايى اقسايدى، - دەيدى ول.
ايەل مەن بالانىڭ مۇددەسىن قورعايتىن تەتىك
زاڭگەر حاليدا ءاجىعۇلوۆانىڭ ايتۋىنشا، پاتريارحالدىق قوعامدا وتباسىنداعى بيلىك تەڭ ەمەس، بۇل اسىرەسە اجىراسۋ كەزىندە انىق كورىنەدى. مىسالى، كەيبىر ەر ادامدار بارلىق مۇلىكتى تۋىستارىنىڭ اتىنا جازىپ قويىپ، ايەلدى بالالارىمەن بىرگە باسپاناسىز قالدىرادى.
- بارلىق مۇلىك كۇيەۋىنىڭ اناسىنىڭ اتىنا راسىمدەلگەنىن كوردىك. ناتيجەسىندە ايەل بەس بالاسىن الىپ، ءبىر بولمەلى جالدامالى پاتەرگە كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. تار جەردە تۇرۋدى قالاماعان ۇلكەن بالالار اكەلەرىمەن قالۋدى تاڭداعان، ال ولارعا دەگەن زورلىق-زومبىلىق توقتاعان جوق. بۇل بالالارعا اۋىر پسيحولوگيالىق سوققى بولدى، - دەيدى زاڭگەر.
ول سونداي-اق ءوز تاجىريبەسىمەن ءبولىستى.
- ءبىز ءۇشىن باستى ماقسات — بولاشاق بالالارىمىزدىڭ مۇددەسىن قورعاۋ بولدى. ەگەر نەكە ءبىر تاراپتىڭ كىناسىنەن نەمەسە ءبىر جاقتىڭ باستاماسىمەن بۇزىلسا، جابىرلەنۋشى تاراپ ورتاق مۇلىكتىڭ 80 پايىزىن الىپ، بالالارعا تولىق قامقورشىلىق جاسايدى، - دەيدى ادۆوكات.
نەكە شارتى وتباسىلىق ماسەلەلەردى تارقاتۋعا سەپ.
- جۇبايىم جالعىز بالا بولعاندىقتان ءبىز ونىڭ اناسىمەن بىرگە تۇرۋ تۋرالى كەلىسىم جاسادىق. بۇل - كۇيەۋىمنىڭ تالابى ەمەس، مەنىڭ كەلىسىمىممەن قابىلدانعان شەشىم. قازاقستاندا كوپتەگەن نەكە تۋىستار، اسىرەسە اتا-انالاردىڭ ارالاسۋىنان بۇزىلادى. سوندىقتان نەكە شارتىنا ەكى تاراپتىڭ قۇقىقتارىن تەڭەستىرۋ وتە ماڭىزدى. ايەلى كۇيەۋىنىڭ اتا- اناسىمەن تۇرۋعا كەلىسۋى مۇمكىن، ءبىراق بۇل ءوزارا سىيلاستىق پەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىمەن بەلگىلەنگەن قۇقىقتاردى بۇزباۋى ءتيىس. ەشقانداي ءداستۇر، مادەنيەت، ءدىن نەمەسە مەنتاليتەت زاڭدى قۇقىقتاردى اينالىپ وتۋگە پايدالانىلماۋى كەرەك، - دەپ ءتۇسىندىردى زاڭگەر.
ونىڭ ويىنشا، نەكە شارتى جاستاردىڭ جاۋاپكەرشىلىك سەزىمىن دە ارتتىرادى.
- قازاقستاندا وتباسىن قۇرعان جاستار اراسىندا نەكە شارتىن جاساۋ تاجىريبەسى ءالى كەڭ تارالماعان. كوبىنە مۇنداي قادامعا ەكىنشى نەمەسە ءۇشىنشى رەت ۇيلەنىپ جاتقان، ياعني تاجىريبەسى بار ادامدار بارادى. سونىمەن قاتار نەكەدە ءجۇرىپ-اق بيزنەسىن قورعاۋ ءۇشىن نەكە شارتىن جاسايتىندار بار. ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ءبىرى اجىراسقان جاعدايدا ورتاق مۇلىكتىڭ، ونىڭ ىشىندە بيزنەستىڭ جارتىسىن تالاپ ەتۋى مۇمكىن بولسا، بۇل قۇجاتتىڭ ماڭىزى ارتا تۇسەدى. نەكە - لوتەرەيا. بىرنەشە جىلدان كەيىن ادامنىڭ قالاي وزگەرەتىنىن بولجاۋ قيىن. ال نەكە شارتىندا وپاسىزدىق پەن زورلىق-زومبىلىقتىڭ سالدارى ناقتى جازىلسا، بۇل ادامداردى جاۋاپكەرشىلىككە تاربيەلەيدى، - دەيدى حاليدا ءاجىعۇلوۆا.
زاڭگەر نۇربولات يبرايەۆ بالالاردىڭ قۇقىعىنا قاتىستى تۇستى دا تارقاتىپ ايتتى.
- اجىراسقان اتا-انانىڭ بالالارى كوبىنە اناسىنىڭ قولىندا قالادى. ءبىراق زاڭ الدىندا اكەنىڭ دە، انانىڭ دا قۇقىقتارى تەڭ. بالاسىنان بولەك تۇراتىن اتا-انا بالا تاربيەسىنە، ءبىلىم الۋىنا جانە ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋگە قاتىسۋعا قۇقىلى. ەگەر اتا- انالار كەلىسىمگە كەلە الماسا، سوت بالانىڭ مۇددەسىن، پىكىرى مەن قورعانشىلىق ورگاننىڭ ۇسىنىستارىن ەسكەرە وتىرىپ شەشىم شىعارادى، - دەيدى ول.
ماماندار نەكە شارتىن جاساسۋ زامان تالابىنا اينالۋى ءتيىس دەپ سانايدى. تەك ونى جاساۋ كەزىندە دۇرىس قۇرىلىمداۋ مەن مۇلىكتىك قۇقىقتاردى پايدالانۋ تارتىبىنە نازار اۋدارۋ قاجەت. سەبەبى قۇجاتتىڭ كەيبىر تارماقتارى باسقا قۇقىقتىق مىندەتتەمەلەرمەن قايشىلىقتا بولسا، ول زاڭسىز دەپ تانىلۋى مۇمكىن.
ايتا كەتەيىك، ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس، سوڭعى بەس جىلدا قازاقستاندا اجىراسۋ سانى %16 عا تومەندەگەن. ەگەر 2020 -جىلى تىركەلگەن اجىراسۋ سانى 48,2 مىڭ بولسا، 2024 -جىلى 40,5 مىڭعا دەيىن ازايدى.
