گەندەرلىك تەڭدىك: جاھاندىق ۇردىستەر مەن قازاقستانداعى جاعداي
استانا. KAZINFORM - گەندەرلىك تەڭدىك - ەر مەن ايەلدىڭ بارلىق سالادا تەڭ قۇقىق پەن مۇمكىندىكتەرگە يە بولۋى. ب ۇ ۇ بۇل ءپرينسيپتى ادامزاتتىڭ ورنىقتى دامۋىنىڭ باستى العىشارتى دەپ تانيدى. قوعامنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ىلگەرىلەۋى مەن تۇراقتىلىعى دا وسى قۇندىلىقپەن تىعىز بايلانىستى. Kazinform ءتىلشىسى ساراپشىلارمەن بىرگە ماڭىزدى تاقىرىپقا تالداۋ جاسادى.
123 جىلعا سوزىلاتىن جول
دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋم ازىرلەيتىن گەندەرلىك الشاقتىقتىڭ جاھاندىق يندەكسى 2006 -جىلدان بەرى ايەلدەر مەن ەرلەر اراسىنداعى تەڭدىك دەڭگەيىن جۇيەلى تۇردە ولشەپ كەلەدى. وتكەن جىلعى ەسەپتە 148 ەل قامتىلىپ، الەم بويىنشا گەندەرلىك الشاقتىقتىڭ 68,8 پايىزى جابىلعانى انىقتالدى. بۇل - 2024 -جىلمەن سالىستىرعاندا نەبارى 0,3 پايىزدىق ىلگەرىلەۋ عانا. قازىرگى قارقىن ساقتالسا، تولىق تەڭدىككە جەتۋ ءۇشىن شامامەن 123 جىل قاجەت.
الەم ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىنە ۇڭىلسەك، كوش باسىنداعى مەملەكەتتەردىڭ تابىسى جۇيەلى ساياساتتىڭ ناتيجەسى ەكەنىن كورۋگە بولادى. ماسەلەن، يسلانديا 92,6 پايىز كورسەتكىشپەن قاتارىنان 16 جىل بويى ءبىرىنشى ورىندا كەلەدى. ەلدە تەڭ ەڭبەكاقى تۋرالى زاڭ قاتاڭ ساقتالادى، ايەلدەردىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگى جوعارى. سونىڭ ناتيجەسىندە گەندەرلىك تەڭدىك دەڭگەيى 90 پايىزدان اسىپ وتىر.
جالپى، ۇزدىك وندىقتاعى ەلدەردىڭ بارلىعى گەندەرلىك الشاقتىقتىڭ كەمىندە 80 پايىزىن قىسقارتقان. ولاردىڭ سەگىزى - ەۋروپا مەملەكەتتەرى.
ازيا ەلدەرىنىڭ ىشىندە ۇزدىك ەلۋلىككە ەنگەن ساناۋلى مەملەكەتتىڭ ءبىرى - سينگاپۋر. ال يندەكس سوڭىندا تۇرعان اۋعانستان كەرىسىنشە ءۇردىستى كورسەتەدى. سوڭعى جىلدارى ايەلدەردىڭ ءبىلىم الۋىنا جانە ەڭبەك ەتۋىنە قويىلعان شەكتەۋلەر ەلدىڭ كورسەتكىشىن كۇرت تومەندەتكەن.
Qazaq Expert Club جانىنداعى الەۋمەتتىك سالا ساراپشىسى تولقىن سامەتوۆانىڭ ايتۋىنشا، جاھاندىق ۇردىستەردى مادەني ەرەكشەلىكپەن ءتۇسىندىرۋ قاتە. گەندەرلىك الشاقتىق - ينستيتۋتسيونالدىق، ەكونوميكالىق جانە ساياسي فاكتورلاردىڭ ءوزارا ىقپالداسۋىنىڭ ناتيجەسى.
- دەموكراتيالىق ينستيتۋتتارى ورنىققان، سوت جۇيەسى تاۋەلسىز ءارى قۇقىق قورعاۋ تەتىكتەرى ناقتى جۇمىس ىستەيتىن ەلدەردە كەمسىتۋشىلىككە جول بەرىلمەيدى جانە ول زاڭمەن جازالانادى. مۇنداي مەملەكەتتەردە تەڭ مۇمكىندىك ساياساتى ءسوز جۇزىندە ەمەس، ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسادى. ماسەلەن، سولتۇستىك ەۋروپا ەلدەرىندە - نورۆەگيا مەن فينليانديا سياقتى مەملەكەتتەردە گەندەرلىك تەڭدىك ونداعان جىل بويى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى باعىتى بولىپ كەلەدى، - دەدى ول.
ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، سوعىس، ساياسي داعدارىس جانە تۇراقسىزدىق جاعدايىندا گەندەرلىك تەڭسىزدىك كۇشەيە بەرمەك. ويتكەنى مۇنداي كەزەڭدەردە ايەلدەر ەڭ الدىمەن جۇمىسقا، بىلىمگە جانە قاۋىپسىزدىككە قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلادى. ال كەشە عانا تۇتانعان قاقتىعىس بۇل ماسەلەدە بۇكىل تاياۋ شىعىس ءوڭىرى ءۇشىن كەرى قايتپايتىن شەگىنىس نۇكتەسىنە اينالۋى مۇمكىن.
ورتالىق ازيا: پروگرەسس پەن پروبلەمالار
ورتالىق ازيا گەندەرلىك الشاقتىق يندەكسى بويىنشا الەمنىڭ سەگىز ءوڭىرىنىڭ ىشىندە ءتورتىنشى ورىندا تۇر. ءوڭىردىڭ ورتاشا كورسەتكىشى - 69,8 پايىز. بۇل - جاھاندىق اۋقىمدا سالىستىرمالى تۇردە جامان ناتيجە ەمەس، ءبىراق الەۋەت تولىق اشىلدى دەۋگە دە كەلمەيدى.
ءوڭىردىڭ باستى ارتىقشىلىعى - ءبىلىم بەرۋ (99,3 پايىز) مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ (97,3 پايىز) سالالارىندا. ول ورتالىق ازيانى الەمدەگى ۇزدىك وڭىرلەردىڭ قاتارىنا قوسادى.
ەكونوميكالىق قاتىسۋ كورسەتكىشى - 71,2 پايىز. ايەلدەردىڭ ەڭبەك نارىعىنداعى بەلسەندىلىگى ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ قۇرىلىمدىق وزگەرىستەرىنە ىقپال ەتىپ كەلەدى.
الايدا ءوڭىردىڭ ءالسىز تۇسى - ساياسي مۇمكىندىكتەر. بۇل باعىتتاعى كورسەتكىش - نەبارى 11,6 پايىز. ايەلدەردىڭ پارلامەنت پەن ۇكىمەت قۇرىلىمدارىنداعى ۇلەسى ءالى دە تومەن. دەگەنمەن 2006 -جىلدان بەرى مينيسترلىكتەر مەن پارلامەنتتەگى ايەلدەر سانى بىرتىندەپ ارتقانى بايقالادى.
الەۋمەت تانۋشى تولقىن سامەتوۆانىڭ پىكىرىنشە، كورسەتكىشتەر الەۋمەتتىك تەڭدىك ماسەلەسى عانا ەمەس، ەكونوميكالىق دامۋ ستراتەگياسىمەن دە تىكەلەي بايلانىستى.
- شىن مانىندە، بۇل - ادامي كاپيتالدى تولىق پايدالانۋ تۋرالى ماسەلە. ەگەر حالىقتىڭ جارتىسى ءوز الەۋەتىن تولىق جۇزەگە اسىرا الماسا، مەملەكەت ءوز ج ءى ءو-سىن سانالى تۇردە شەكتەيدى دەگەن ءسوز. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا، گەندەرلىك تەڭدىك - ەكونوميكالىق قاجەتتىلىك، - دەيدى ول.
ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، اسىرەسە ورتالىق ازيادا بۇل ماسەلەگە قاتىستى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ۇستانىمى مەن ناقتى ساياساتى ستراتەگيالىق دامۋدىڭ ايقىن كورسەتكىشى بولماق.
قازاقستانداعى احۋال قانداي؟
قازاقستان گەندەرلىك الشاقتىق يندەكسىندە 148 ەلدىڭ ىشىندە 0,698 بال جيناپ، 92-ورىنعا تۇراقتادى. بۇل - وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا تومەن ناتيجە (2024 -جىلى - 76-ورىن، 0,710 بال)، ياعني ەلدىڭ جاھاندىق رەيتينگتەگى پوزيتسياسى السىرەگەن.
سوعان قاراماستان، ەلىمىز ءبىلىم مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا الدىڭعى قاتاردا. ساۋاتتىلىق پەن جوعارى بىلىمگە قولجەتىمدىلىك بويىنشا تولىق تەڭدىك قامتاماسىز ەتىلگەن. ءتىپتى جوعارى بىلىمدە ايەلدەر بەلسەندىرەك: 58,38 پايىز - ايەل، 48,73 پايىز - ەر ادام. دەنساۋلىق جانە ءومىر ءسۇرۋ باعىتى بويىنشا دا كورسەتكىش جوعارى - 0,976 بالل (33-ورىن) .
الايدا الەۋمەتتىك بازا مىقتى بولعانىمەن، ەكونوميكالىق سالادا ايىرماشىلىق ايقىن. ايەلدەردىڭ جۇمىس كۇشىنە قاتىسۋى - 63,3 پايىز، ال ەرلەردە - 74,6 پايىز. تابىستاعى الشاقتىق ودان دا ۇلكەن. ايەلدەر جىلىنا ورتا ەسەپپەن 28,1 مىڭ ا ق ش دوللارى كولەمىندە تابىس تاپسا، ەرلەر 41,6 مىڭ دوللار الادى.
ەڭ ءالسىز تۇس - ساياسي وكىلدىك. قازاقستان بۇل باعىتتا 117-ورىندا (0,111 بال). سونىمەن قاتار ەڭبەك نارىعىندا كاسىبي ءبولىنىس بايقالادى. ايەلدەر كوبىنە ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىندا شوعىرلانعان، ال ەرلەر جوعارى جالاقىلى تەحنيكالىق جانە وندىرىستىك باعىتتاردا باسىم.
گەندەرلىك تەڭدىك ساراپشىسى نۇرجامال يمينوۆانىڭ ايتۋىنشا، ماسەلە تەك ەڭبەك نارىعىمەن شەكتەلمەيدى. ءۇي شارۋاسىنىڭ تەڭ بولىنبەۋى دە ايەلدەردىڭ ەكونوميكالىق ونىمدىلىگىنە ىقپال ەتىپ وتىر.
- ءۇي شارۋاسى ايتارلىقتاي ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى جانە ەڭبەك ەتۋ مۇمكىندىگىن شەكتەۋى مۇمكىن. بۇل ولاردىڭ كاسىبي دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى، - دەيدى ول.
ق ر ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىنىڭ ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى (2024 ج. ) دەرەكتەرىنە سايكەس، جۇمىس ىستەيتىن ەر ادام ءۇي شارۋاسى مەن بالا تاربيەسىنە جۇمىس كۇندەرى ورتا ەسەپپەن 48 مينۋت، دەمالىس كۇندەرى 1,5 ساعات بولەدى. ال ايەلدەر جۇمىس كۇندەرى اس دايىنداۋ، تازالىق، كىر جۋۋ جانە بالالارمەن اينالىسۋعا ورتا ەسەپپەن 2 ساعات 13 مينۋت، سەنبى- جەكسەنبى كۇندەرى 4 ساعات 44 مينۋت جۇمسايدى.
- وتباسىلىق ومىردە ايەلدەر تاپ بولاتىن جۇكتەمەنى تەرەڭ ءتۇسىنۋ قاجەت. ول ايتارلىقتاي كۇيزەلىس پەن ەموتسيالىق قاجۋعا اكەلۋى مۇمكىن، - دەپ سانايدى ساراپشى.
الەۋمەت تانۋشى تولقىن سامەتوۆانىڭ پىكىرىنشە، جاعدايدى وزگەرتۋ ءۇشىن الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنۋ قاجەت.
- مىسالى، شۆەتسيا ەلىندە يكەمدى جۇمىس كەستەسى مەن قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ مۇمكىندىگى ايەلدەرگە مانساپ پەن وتباسىن قاتار الىپ جۇرۋگە جول اشتى. فينليانديا بالاباقشا جەلىسىن كەڭەيتىپ، بالا كۇتىمىنە سۋبسيديا ەنگىزۋ ارقىلى ايەلدەردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىن 80 پايىزعا دەيىن ارتتىردى. نورۆەگيا ديرەكتورلار كەڭەستەرىندە ايەلدەرگە كۆوتا بەلگىلەپ، تالىمگەرلىك باعدارلامالار ارقىلى جوعارى باسشىلىقتاعى ايەلدەر سانىن كوبەيتتى. ال يسلانديا تەڭ ەڭبەكاقى تۋرالى زاڭنامانى كۇشەيتىپ، جۇمىس بەرۋشىلەرگە مىندەتتى ەسەپتىلىك ەنگىزۋ ارقىلى جالاقى الشاقتىعىن قىسقارتتى، - دەدى تولقىن سامەتوۆا.
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، ەگەر وسىنداي جۇيەلى شارالار قازاقستاندا دا جۇزەگە اسىرىلسا، ايەلدەردىڭ الەۋەتىن تولىق اشۋعا مۇمكىندىك تۋادى.
سونىمەن قاتار جالاقى مولشەرىن اشىق ەتۋ دە ماڭىزدى. مىسالى، ەۋروپالىق وداق ەلدەرىندە كومپانيا دەڭگەيىندە گەندەرلىك الشاقتىقتى جاريا ەتۋ تالاپتارى ەنگىزىلگەن. ول جۇمىس بەرۋشىلەردى جالاقىنى تەڭەستىرۋگە ىنتالاندىرادى.
ساياساتتا گەندەرلىك ستەرەوتيپ ساقتالىپ وتىر
كەيىنگى جىلدارى قازاقستان گەندەرلىك تەڭدىك باعىتىندا ماڭىزدى ينستيتۋتسيونالدىق قادامدار جاسادى. پارلامەنت پەن ءماسليحاتتاردا ايەلدەرگە كۆوتا ەنگىزىلدى. قازىر پارلامەنتتە 28 ايەل دەپۋتات بار. مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى ايەلدەردىڭ ۇلەسى 55,8 پايىزعا جەتكەن، باسشىلىق قىزمەتتەگى ايەلدەر 39,1 پايىز، سوت جۇيەسىندە ايەلدەردىڭ ۇلەسى - 53 پايىز.
دەگەنمەن، ساندىق كورسەتكىش بارلىق ماسەلەنى شەشپەيدى. بۇل تۇستا ساياساتتانۋشى تولعاناي ۇمبەتاليەۆا گەندەرلىك ساياساتتى زەرتتەۋ بويىنشا عىلىمي ادەبيەتتەگى glass ceiling - «شىنى توبە» ۇعىمىن اتاپ ءوتتى، ياعني ايەلدەر بارلىق قابىلەتىنە قاراماستان كوبىنە ءبىرىنشى باسشى دەڭگەيىنە جەتپەي، ورىنباسار دەڭگەيىندە عانا قالۋى مۇمكىن.
- ايەلدەر ءبىلىمى مەن قابىلەتى جەتكىلىكتى بولسا دا، كوپ جاعدايدا ءبىرىنشى باسشى دەڭگەيىنە جەتە الماي، ورىنباسار قىزمەتىندە قالىپ قويادى. بۇعان كوبىنە قوعامداعى «ايەل باسشى بولۋعا دايىن ەمەس» دەگەن ەسكى كوزقاراس پەن ستەرەوتيپتەر اسەر ەتەدى.
«شىنى توبە» كەدەرگىسىن بۇزۋ ءۇشىن ۇيىمدارعا ايەل باسشىلاردىڭ كوبىرەك كەلۋى ماڭىزدى. سەبەبى كوپتەگەن ەلدە باسقارۋ كەڭەستەرىنىڭ قۇرامىندا ايەلدەردىڭ بولۋى ارنايى تالاپتارمەن بەكىتىلگەن، - دەيدى ساياساتتانۋشى.
گەندەرلىك تەڭدىك ساراپشىسى نۇرجامال يمينوۆانىڭ پىكىرىنشە، الەمدە ايەلدەر كوبىنەسە الەۋمەتتىك مينيسترلىكتەردى باسقارادى، ال ەكونوميكالىق، قورعانىس جانە ەنەرگەتيكالىق ۆەدومستۆولار ءداستۇرلى تۇردە ەر ازاماتتاردىڭ قولىندا قالادى.
- قوعامداعى ستەرەوتيپ پەن نەگىزسىز ميفتەردى جويۋ قاجەت. ءول ۇشىن ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى سالالارىندا تابىسقا جەتكەن ايەل كوشباسشىلاردىڭ ۇلگىسىن ناسيحاتتاۋ ماڭىزدى. قورعانىس، ەكونوميكا، قۇرىلىس، كوممۋنيكاتسيا، IT نەمەسە ءوندىرىس سياقتى ءداستۇرلى تۇردە «ەرلەر سالاسى» سانالاتىن باعىتتاردى دا تابىستى باسقارىپ جۇرگەن ايەلدەردىڭ ناقتى مىسالدارىن كورسەتۋ كەرەك. بۇل قىز- كەلىنشەكتەرگە سەنىم بەرىپ، قوعامداعى كوزقاراستى وزگەرتۋگە ىقپال ەتەدى، - دەيدى ول.
ال الەۋمەت تانۋشى تولقىن سامەتوۆا قازاقستانداعى زاڭ شىعارۋشى بيلىكتى قالىپتاستىرۋ پرينتسيپىنىڭ وزگەرۋ ىقتيمالدىعىنا نازار اۋدارادى.
- بۇرىن ەنگىزىلگەن كۆوتالار ايەلدەردىڭ ساياساتقا كەلۋىنە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە جول اشقان تەتىك بولدى. الايدا ۇزاق مەرزىمدە مەملەكەت باسشىسى باستى نازاردى تۇراقتى ينستيتۋتسيونالدىق جاعداي قالىپتاستىرۋعا اۋدارىپ وتىر، ياعني پارتيالار اراسىنداعى باسەكەنى كۇشەيتۋ، كانديداتتاردى ىرىكتەۋ ۇدەرىسىن اشىق ەتۋ ايەلدەردىڭ باسقارۋشى لاۋازىمدارعا تەڭ مۇمكىندىكپەن جەتۋىنە جاعداي جاسايدى دەپ سانايمىز، - دەيدى سپيكەر.
ايەلدەر بيزنەستە بەلسەندى مە؟
تاعى ءبىر ماڭىزدى اسپەكت - قازاقستاندا ايەلدەر كاسىپكەرلىگى كەيىنگى جىلدارى ايتارلىقتاي دامىپ كەلەدى. رەسمي دەرەكتەرگە سايكەس، شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ 48 پايىزىن ايەلدەر باسقارادى، ال جەكە كاسىپكەرلەر اراسىندا ولاردىڭ ۇلەسى 54 پايىزدان اسقان.
«اتامەكەن» كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ استانا قالاسى بويىنشا ىسكەر ايەلدەر ارالىق كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى، استانا قالاسى اكىمدىگى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى كوميسسيا مۇشەسى ءسانيا يرساليەۆا ەلىمىز ايەلدەردىڭ كاسىپكەرلىككە قاتىسۋى بويىنشا الەمدەگى ۇزدىك 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرەتىنىن العا تارتتى.
- ايەلدەر كوبىنەسە قىزمەت كورسەتۋ، بولشەك ساۋدا جانە ءبىلىم بەرۋ سالالارىندا بيزنەس باستايدى. سونداي-اق اگروبيزنەس پەن شىعارماشىلىق سالالاردا بەلسەندى، - دەيدى ءسانيا يرساليەۆا.
قازاقستانداعى ۇكىمەتتىك جانە سەرىكتەستىك باعدارلامالار ايەلدەردىڭ بيزنەس باستامالارىن قولداپ وتىر. ولارعا «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى قولداۋ قورى، «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى ارقىلى ارنايى باعدارلامالار، سونداي-اق ە ق د ب جانە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن بىرلەسىپ ىسكە اسىرىلاتىن جوبالار كىرەدى. دەگەنمەن قوسىمشا قولداۋ ءالى دە قاجەت.
- مىسالى، ايەلدەردىڭ ءار سالاداعى ناقتى قاجەتتىلىكتەرىن ەسكەرىپ، ارنايى قارجىلىق ونىمدەر ۇسىنۋ قاجەت. ءبىلىم بەرۋ مەن تالىمگەرلىك باعدارلامالارىن كۇشەيتىپ، ولاردىڭ كاسىبي دامۋىنا جاعداي جاساۋ ماڭىزدى. اسىرەسە اۋىلدىق جانە شالعاي وڭىرلەردەگى كاسىپكەر ايەلدەرگە قولداۋ كورسەتۋگە باسىمدىق بەرگەن ءجون، - دەيدى ساراپشى.
سپيكەردىڭ سوزىنشە، كاسىپكەر ايەلدەردىڭ بەتپە-بەت كەلەتىن قيىندىقتارى دا از ەمەس.
- ايەلدەردىڭ بەلسەندىلىگى جوعارى بولعانىمەن، ولار ءالى دە ناقتى قيىندىقتارعا تاپ بولادى. سوندىقتان ايەل كاسىپكەرلەردى قولداۋ شارالارى تۋرالى اقپاراتتى كەڭىنەن ءارى تۇسىنىكتى تۇردە جەتكىزۋ ماڭىزدى. جەڭىلدىكتەر، وقىتۋ باعدارلامالارى مەن سۋبسيديالار جونىندە ناقتى ءارى ماقساتتى اقپارات ارنالارى جەتكىلىكسىز بولعاندىقتان، كوپتەگەن ايەل بۇل مۇمكىندىكتەردەن بەيحابار. بۇل ولاردىڭ باعدارلاماعا قاتىسۋىن شەكتەپ، بيزنەستىڭ تۇراقتى دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى، - دەپ اتاپ ءوتتى ساراپشى.
بۇل ماسەلەلەر تەك قازاقستانعا عانا ءتان ەمەس. ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، جاھاندىق تاجىريبەلەردە دە وسىنداي قيىندىقتار ءجيى كەزدەسەدى.
قازاقستان ايەلدەر ءۇشىن قاۋىپسىز بە؟
الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي، زورلىق-زومبىلىق تا - كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلە. ب ۇ ۇ دەرەگىنە سۇيەنسەك، دۇنيەجۇزىندەگى ءاربىر ءۇشىنشى ايەل ومىرىندە كەمىندە ءبىر رەت زورلىق- زومبىلىققا ۇشىراعان. بۇل - گەندەرلىك تەڭدىككە قول جەتكىزۋ جولىنداعى ەڭ كۇردەلى كەدەرگىلەردىڭ ءبىرى.
گەندەرلىك تەڭدىك ساراپشىسى نۇرجامال يمينوۆانىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي جاعدايدا ازاماتتىق قوعام ۇيىمدارىنىڭ ءرولى ايرىقشا. ونىڭ پىكىرىنشە، ايەلدەردىڭ قاۋىپسىزدىگى - نازاردان تىس قالماۋى ءتيىس نەگىزگى كورسەتكىش.
- «ايەلدەر، بيزنەس جانە قۇقىق - 2026» بايانداماسى الەم بويىنشا ايەلدەردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋعا قاجەتتى زاڭداردىڭ تەك ۇشتەن ءبىرى عانا قابىلدانعانىن كورسەتەدى. سونىڭ وزىندە قولدانىستاعى زاڭدار شامامەن 80 پايىز جاعدايدا ءتيىمدى جۇزەگە اسپايدى. سوندىقتان بۇل باعىتتا ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ بەلسەندىلىگى ەرەكشە ماڭىزدى، - دەپ ەسەپتەيدى سپيكەر.
قازاقستاندا ماسەلەنى جۇيەلى شەشۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى قادام 2024 -جىلى جاسالدى. سول جىلى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ ايەلدەر قۇقىعى مەن بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتۋ تۋرالى زاڭعا قول قويدى. قوعامدا قۇجات «سالتانات زاڭى» دەگەن اتاۋمەن بەلگىلى. زاڭ ەكس-مينيستر قۋاندىق بيشىمبايەۆ ىسىنە بايلانىستى وتكەن رەزونانستى سوت پروتسەسىنەن كەيىن قابىلداندى. ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا، جاڭا نورما گەندەرلىك زورلىق- زومبىلىقتىڭ بارلىق تۇرىنە توسقاۋىل قويۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى ءارى دەر كەزىندە جاسالعان شەشىم بولدى.
جاڭا زاڭ ايەلدەردىڭ قۇقىقتىق قورعالۋىن كۇشەيتەدى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، 2025 -جىلى تۇرمىستىق سالاداعى قىلمىستار سانى 3 پايىزعا ازايعان. قازىر پوليتسيا ءاربىر ارىز- شاعىمدى مىندەتتى تۇردە تىركەيدى، الەۋمەتتىك جەلى مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالانعان دەرەكتەر دە نازاردان تىس قالمايدى.
P. S. گەندەرلىك تەڭدىك - تەك الەۋمەتتىك ماسەلە ەمەس، ەلدىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي دامۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن فاكتور. ساراپشىلار اتاپ وتكەندەي، جۇيەلى مەملەكەتتىك ساياسات جۇرگىزۋ، قوعامداعى ستەرەوتيپتى جويۋ جانە ايەلدەردىڭ كاسىپكەرلىك پەن ساياساتتاعى بەلسەندىلىگىن قولداۋ تۇراقتى ناتيجەگە باستايتىن جول بولىپ قالا بەرەدى.
اۆتور
ءمولدىر سنادين
