ناۋرىزدا تەڭگە باعامى قانداي بولادى - ساراپشى بولجامى
استانا. KAZINFORM - تاۋەلسىز ەكونوميست رۋسلان سۇلتانوۆ Jibek Joly راديوسىنداعى «ۆ كونتەكستە» توك-شوۋىندا تەڭگە باعامىنا اسەر ەتەتىن نەگىزگى فاكتورلار مەن ناۋرىز ايىنا ارنالعان ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىنىڭ بولجامى تۋرالى ايتتى.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، تەڭگە باعامىنا قازىر ءۇش نەگىزگى فاكتور اسەر ەتەدى: ەلگە ۆاليۋتانىڭ ءتۇسۋى، الەمدە دوللاردىڭ السىرەۋى جانە بيۋجەتكە تۇسەتىن سالىقتار.
- ەلگە ۆاليۋتانىڭ كەلۋى، ەڭ الدىمەن، ۇلتتىق قوردىڭ جۇمىسىنا بايلانىستى. بيۋجەتتى تولىقتىرۋ ءۇشىن مەملەكەت دوللار ساتادى، ال وسى ۆاليۋتالىق ءتۇسىم ايىرباستالىپ، بيۋجەتكە جىبەرىلەدى، - دەدى ساراپشى.
ساراپشى ۇلتتىق بانكتىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ، قاڭتار ايىندا ۆاليۋتا ايىرباستاۋ كولەمى شامامەن 350 ميلليون دوللار بولعانىن، ال اقپان ايىندا بۇل كورسەتكىش 350-450 ميلليون دوللار ارالىعىندا بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى فاكتور - دوللاردىڭ نەگىزگى الەمدىك ۆاليۋتالارعا قاتىستى السىرەۋى. گەوساياسي وقيعالار مەن تۋربۋلەنتتىك كاپيتالدى قورعانىس اكتيۆتەرى - التىن مەن كۇمىس سياقتى باعالى مەتالدارعا باعىتتاۋعا ىقپال ەتەدى. سونىمەن قاتار، ا ق ش پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ مالىمدەمەلەرى دە دوللار باعامىنا اسەر ەتەدى.
- ءبىر سوزبەن ايتقاندا، بۇل اسەر وتكەن جىلدان بەرى بايقالىپ كەلەدى. ا ق ش جۇيەسىنە دەگەن سەنىم تۇرعىسىنان قانداي پروتسەستەر ءجۇرىپ جاتقانىن كورۋگە بولادى. وتىنىشتەرگە ناقتى شەشىمدەر قابىلدانىپ، جارلىقتار ەنگىزىلدى. ءار مالىمدەمەنىڭ ءوز سالدارى بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە حالىقارالىق رەزەرۆتەردەگى ا ق ش دوللارىنىڭ ۇلەسى ازايا باستادى، - دەدى رۋسلان سۇلتانوۆ.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، ينۆەستورلار مەملەكەتتىك وبليگاتسيالارعا اقشا سالادى، ويتكەنى ولار جاقسى تابىس اكەلەدى. باعالى قاعازدار تەڭگەمەن ساتىپ الىنعاندىقتان، ينۆەستورلار شەتەل ۆاليۋتاسىن ايىرباستايدى، بۇل نارىقتا قوسىمشا ۇسىنىس تۋدىرادى.
سونىمەن بىرگە، سالىق كەزەڭى دە تەڭگە باعامىنا اسەر ەتەدى. ءىرى كومپانيالار سالىق تولەۋ ءۇشىن ۆاليۋتانى ايىرباستايدى، بۇل ۆاليۋتا نارىعىنا قوسىمشا قىسىم جاساپ، تەڭگەنىڭ نىعايۋىنا ىقپال ەتەدى.
نەلىكتەن تەڭگە نىعايادى جانە بۇدان ءارى نە بولادى؟
تەڭگە باعامى نارىقتاعى سۇرانىس پەن ۇسىنىسقا بايلانىستى قالىپتاسادى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، ۇلتتىق بانك قاجەت بولعان جاعدايدا عانا ارالاسىپ، ۆاليۋتالىق تۇراقتىلىقتى ساقتايدى. مىسالى، الىپساتارلىق قىسىم بايقالعان كەزدە باعانىڭ كۇرت ءوسۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن شارالار قولدانىلادى.
- ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك، وتكەن شىلدەدە ۇلتتىق بانك نارىققا شامامەن 125 ميلليون دوللار شىعاردى، بۇل الىپساتارلىق قىسىمدى تومەندەتۋگە باعىتتالعان. جالپى، وتكەن جىلى مۇنداي ارالاسۋلار كوپ بولعان جوق. شىلدە-تامىز ايلارىندا تەڭگە 520-540 تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلىپ، كەيىن قايتا تۇزەتىلگەنىن كوردىك. باعام نارىقتاعى اقشا كولەمىنە بايلانىستى ۇنەمى وزگەرىپ وتىرادى، - دەدى ساراپشى.
بۇل جەردە ناقتى ءبىر كۇندى ەمەس، ءبىر ايداعى ۆاليۋتا ديناميكاسىن قاراستىرۋ ماڭىزدى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، دوللارعا سۇرانىستىڭ وسۋىنە اسەر ەتەتىن نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى - مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى.
- كومپانيالارعا قولجەتىمدى قارجىلاندىرۋ بەرىلگەن كەزدە ولار جابدىق ساتىپ الۋ نەمەسە كاسىپورىندارىن جاڭارتۋ ءۇشىن دوللار الادى. سونىڭ ناتيجەسىندە دوللارعا سۇرانىس ارتىپ، تەڭگەگە قىسىم تۋىندايدى، - دەدى رۋسلان سۇلتانوۆ.
بيۋجەتتە ءبىر دوللار ءۇشىن 540 تەڭگە باعامى كورسەتىلگەن، الايدا ەكونوميست رۋسلان سۇلتانوۆ بۇل تەك بولجام ەكەنىن ەسكەرتەدى.
- بيۋجەت تولىقتاي تەڭگەمەن جۇرگىزىلەدى: شىعىس بولىگى تەڭگەمەن ورىندالادى، سالىقتار دا تەڭگەمەن تولەنەدى. كۋرس، ەڭ الدىمەن، شيكىزات كىرىستەرىنە اسەر ەتەدى، ولاردىڭ ءبىر بولىگى ۇلتتىق قورعا تۇسەدى. كەيىن ۇلتتىق قور بيۋجەتكە ترانسفەرت بەرەدى. سوندىقتان مەن مەملەكەتتىك قارجىعا ايتارلىقتاي قىسقا مەرزىمدى اسەر كۇتىلمەيدى دەپ ويلايمىن - قورقاتىن ەشتەڭە جوق، - دەدى ساراپشى.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى جاعدايدا تەڭگەنىڭ نىعايۋى وڭ فاكتور، ويتكەنى ول ينفلياتسيانى تەجەۋگە كومەكتەسەدى.
- بۇگىنگى كۇنى ينفلياتسيانى تەجەۋ - ۇكىمەت ءۇشىن دە، حالىق ءۇشىن دە ءبىرىنشى مىندەت، - دەپ اتاپ ءوتتى رۋسلان سۇلتانوۆ.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، ينفلياتسيا بەلگىلى ءبىر باياۋلاۋدى كورسەتىپ وتىر جانە قازىرگى دەڭگەيى شامامەن 12-12,2 پايىزدى قۇرايدى. دەگەنمەن، ۇلتتىق ۆاليۋتانى نىعايتۋدىڭ جىلدام اسەرى تۋرالى ايتۋ ءالى ەرتە.
-قىسقا مەرزىمدە باعانىڭ بىردەن تومەندەۋىن كۇتپەگەن ءجون. نارىقتاعى باعانىڭ وزگەرۋىنە الىپساتارلىق فاكتور دا اسەر ەتەدى. كۋرستىڭ كەز كەلگەن اۋىتقۋى ۇلكەن سۇرانىستى تۋدىرۋى مۇمكىن. ەڭ قاۋىپتىسى - دۇربەلەڭ. مىسالى، ەگەر بۇگىن كۋرس 499 تەڭگە، ال ەرتەڭ 497 تەڭگە بولسا، بۇل دوللاردى شۇعىل ساتىپ الۋعا نەمەسە ساتۋعا سەبەپ ەمەس، - دەيدى ەكونوميست.
جۇرگىزۋشى سەرگەي گەرگيل بازالىق مولشەرلەمە تومەندەگەن جاعدايدا كاپيتالدىڭ سىرتقا كەتۋ قاۋپى بار ما دەگەن سۇراق قويدى. ەكونوميستىڭ ايتۋىنشا، مولشەرلەمەنى تومەندەتۋ تەك ينفلياتسيا تۇراقتى تۇردە باياۋلاعان كەزدە عانا مۇمكىن.
- قازىر ينفلياتسيا شامامەن %12. سوندىقتان مولشەرلەمەنى قايتا قاراۋ ءۇشىن ول ايتارلىقتاي تومەندەۋى كەرەك - شامامەن 7-8 پايىز دەڭگەيىنە دەيىن. ازىرگە مۇنداي كۇرت تومەندەۋ بايقالمايدى. ءتىپتى، بازالىق مولشەرلەمە تومەندەي باستاسا دا، بۇل ينفلياتسيا كورسەتكىشتەرىنە قاراي، ەڭ ەرتە دەگەندە جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنان كەيىن بولۋى ىقتيمال، - دەپ ءتۇسىندىردى ول.
رۋسلان سۇلتانوۆ كوممۋنالدىق تاريفتەردىڭ وسۋىنە ەنگىزىلگەن موراتوريي تەك ءبىرىنشى توقساندا عانا كۇشىندە بولاتىنىن ەسكە سالدى. ەكىنشى توقساندا تاريفتەردى قايتا قاراپ، كوتەرۋ مۇمكىندىگى بار.
- ءيا، ءوسىم بەلگىلەنگەن شەكتەر اياسىندا بولادى. ءبىراق ونى تولىق توقتاتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ينفلياتسيا بىردەن تومەندەيدى دەپ كۇتۋدىڭ قاجەتى جوق. ءوندىرىستىڭ بولجامدى ءوسىمىن ەسكەرسەك، بۇل ۇدەرىس ۇكىمەتتىڭ باقىلاۋىندا بولادى دەپ ويلايمىن، - دەپ تۇيىندەدى ساراپشى.
ناۋرىز ايىنداعى تەڭگە باعامىنا توقتالعان رۋسلان سۇلتانوۆ دوللار باعامى 490-500 تەڭگە ارالىعىندا ساقتالۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتتى.
- تاۋەلسىز ۇلتتىق ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر بيۋروسىنداعى ارىپتەستەرىم اقپان ايىنداعى ورتاشا باعامدى 491,4 تەڭگە دەپ بولجاعان ەدى. ال ناۋرىز ايى بويىنشا ورتاشا كورسەتكىش 493,8 تەڭگە دەڭگەيىندە كۇتىلەدى، - دەدى ساراپشى.
ەكونوميستىڭ ايتۋىنشا، باعالى قاعازداردان تۇسەتىن تابىس ولاردىڭ اينالىم مەرزىمىنە بايلانىستى. بازالىق مولشەرلەمە كوتەرىلگەننەن كەيىن مەملەكەتتىك باعالى قاعازدار ينۆەستورلار ءۇشىن ءتيىمدى بولا ءتۇستى. سونىڭ ناتيجەسىندە ولار نارىققا بەلسەندى قاتىسىپ جاتىر. بۇل - تەڭگە باعامىنا اسەر ەتەتىن بىرنەشە فاكتوردىڭ ءبىرى، سونىڭ ىشىندە ينۆەستورلاردىڭ باعالى قاعازدارمەن جاسايتىن مامىلەلەرى دە بار.
اقشانى قايدا ساقتاۋ كەرەك؟
ەكونوميستىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى جاعدايدا جيناقتى قازاقستاندىق بانكتەردەگى دەپوزيتتەرگە ورنالاستىرۋ ءتيىمدى. ويتكەنى بۇل قۇرال ازىرگە جوعارى پايىزدىق مولشەرلەمە ۇسىنادى. ونىڭ باعالاۋىنشا، پايىزدىق مولشەرلەمەلەردى قايتا قاراۋ 2026-جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىنان ەرتە بولمايدى، سوندىقتان الداعى ايلاردا كىرىستىلىك قازىرگى دەڭگەيدە ساقتالادى.
- قازىر نەسيە الۋدان باس تارتقان ءجون. ءبولىپ تولەۋ دە - نەگىزىنەن سول نەسيە. پايىز جوق سياقتى كورىنگەنىمەن، ءىس جۇزىندە ول تاۋار باعاسىنا قوسىلادى. بازالىق مولشەرلەمەنى كوتەرۋدىڭ ماقساتى - ارتىق جانە ءتيىمسىز شىعىنداردى شەكتەۋ. سوندىقتان قازىر ۇنەمدەپ، جيناقتاعان دۇرىس، - دەپ كەڭەس بەردى ەكونوميست.
ونىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى ۋاقىتتا ينفلياتسيانى تومەندەتۋ جانە ەكونوميكانىڭ قىزىپ كەتۋىنە جول بەرمەۋ باستى مىندەت بولىپ وتىر. جوعارى ينفلياتسيا كەزىندە حالىق ارتىق قارىزعا بەلشەدەن باتۋ قاۋپى بار، سوندىقتان نەسيەلەۋدى قىسقارتۋ جانە تۇتىنۋشىلىق قارىزداردىڭ ءوسۋىن باسەڭدەتۋ قاجەت.
- اقىلعا قونىمدى ءتاسىل - قاراجاتتى دەپوزيتتەرگە ورنالاستىرىپ، تۇراقسىز كەزەڭنىڭ ءوتۋىن كۇتۋ، - دەدى ساراپشى.
تولىق سۇحباتتى Jibek Joly راديوسىنىڭ YouTube ارناسىنان كورۋگە بولادى.
وسىدان بۇرىن بۇگىن قازاقستان قور بيرجاسىنداعى (KASE) ساۋدا-ساتتىق قورىتىندىسى بويىنشا دوللار باعامى قىمباتتاعانىن جازعان ەدىك.
اۆتور ۆەنەرا جولامان قىزى
