مۇز استىنداعى مۇددە: ا ق ش نەگە گرەنلاندياعا كوز تىكتى
استانا. KAZINFORM - الەمدەگى ەڭ ءىرى ارال - گرەنلانديا قايتادان جاھاندىق ساياساتتىڭ نازارىنا ىلىكتى. ا ق ش پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ مالىمدەمەلەرى، ارالدىڭ سولتۇستىك امەريكانىڭ قورعانىس جۇيەسىندەگى ستراتەگيالىق ءرولى، كليماتتىق وزگەرىستەر مەن تابيعي رەسۋرستارعا دەگەن قىزىعۋشىلىق اركتيكاداعى اۆتونوميانى الەمدىك باسەكەنىڭ نەگىزگى تۇيىنىنە اينالدىرىپ وتىر. ا ق ش ءۇشىن گرەنلانديانىڭ ماڭىزى نەدە؟ ساۋالدى Kazinform اگەنتتىگىنىڭ مەنشىكتى ءتىلشىسى تارقاتتى.
ەڭ ءىرى ارالدىڭ گەوگرافياسى
گرەنلانديا (گرەنلاند تىلىندە - Kalaallit Nunaat, دات تىلىندە - Grّnland) - جەر شارىنداعى ەڭ ءىرى ارال. ول سولتۇستىك امەريكانىڭ سولتۇستىك- شىعىسىندا ورنالاسقان جانە گەوگرافيالىق تۇرعىدان وسى قۇرلىققا جاتادى. ارالدى اتلانت جانە سولتۇستىك مۇزدى مۇحيت سۋلارى شايىپ جاتىر.
استاناسى - نۋۋك. 2019 -جىلى وندا 17984 ادام تۇرعان. قالا - باتىس بولىگىندەگى تۇبەكتە ورنالاسقان ەلدىڭ ساياسي، ەكونوميكالىق جانە مادەني ورتالىعى.
ارالدىڭ ۇشتەن ەكىسىنەن استامى سولتۇستىك پوليار شەڭبەرىنەن سولتۇستىككە قاراي سوزىلىپ جاتىر. سولتۇستىك ۇشى سولتۇستىك پوليۋستەن 800 شاقىرىمعا دا جەتپەيدى. سولتۇستىكتە گرەنلانديا مەن كانادانىڭ ەلسمير ارالى اراسىندا تەك 26 شاقىرىم قاشىقتىق بار، ال ەۋروپاداعى ەڭ جاقىن ەل - شامامەن 320 شاقىرىمداعى يسلانديا.
ارالدىڭ باستى ەرەكشەلىگى - الىپ مۇز جامىلعىسى، ول اۋماقتىڭ بەستەن ءتورت بولىگىن باسىپ جاتىر. مۇزدان بوس جەرلەر كوبىنەسە جاعالاۋدا ورنالاسىپ، تاۋ لاندشافتىمەن ەرەكشەلەنەدى. ارالدىڭ ەڭ بيىك نۇكتەسى - وڭتۇستىك- شىعىستاعى گۋننبەرن تاۋى. ونىڭ بيىكتىگى - 3700 مەتر.
بايىرعى حالقى - ينۋيتتەر، ال ولاردىڭ گرەنلاندياداعى وكىلدەرى - كالاالليتتەر. ارال تۇرعىندارىنىڭ %10 دان استامى - داتتار. ولاردىڭ كوبىسى دانيادا تۋعان.
2009 -جىلى قابىلدانعان ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى زاڭ كالاالليتتى بىردەن-ءبىر رەسمي ءتىل دەپ بەكىتتى. بۇعان دەيىن رەسمي ءتىل دات بولعان، ول بۇگىنگى كۇنى حالىقتىڭ 10 پايىزىنىڭ انا ءتىلى بولىپ سانالادى. سونىمەن قاتار اعىلشىن ءتىلى دە كەڭ قولدانىلادى.
حالىق ارالدىڭ بارلىق اۋماعىنا بولىنگەنىمەن، باسىم بولىگى 18 مۋنيتسيپالدىق ايماقتا شوعىرلانعان، قالعاندارى شاعىن اۋىلداردا تۇرادى. ءبىراق XXI عاسىردىڭ باسىندا جوعارى ەميگراتسياعا بايلانىستى دەموگرافيالىق ءوسىم تۇرالادى.
1953 -جىلى گرەنلانديا رەسمي تۇردە دانيا كورولدىگىنىڭ قۇرامىنا كىرىپ، تۇرعىندارى دات ازاماتى مارتەبەسىن الدى. 1979 -جىلعى رەفەرەندۋم ارالعا ىشكى ساياساتتى باقىلاۋ قۇقىعىن بەردى، ال سىرتقى ساياسات پەن قورعانىس دانياعا جۇكتەلدى.
گرەنلانديا باستاپقىدا 1973 -جىلى دانيامەن بىرگە ەۋروپالىق قاۋىمداستىققا قوسىلدى، ءبىراق 1985 -جىلى رەفەرەندۋم ارقىلى ءوزىنىڭ مارتەبەسىن وزگەرتىپ، ە و-نىڭ سىرتقى تەرريتورياسىنا اينالعانى ەستە. بۇل بالىق اۋلاۋ قۇقىقتارىنا قاتىستى داۋ-دامايدان تۋىنداعان شەشىم ەدى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندەگى گرەنلانديا
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە گەرمانيا گرەنلانديا ماڭىنداعى اركتيكا سۋ ايدىندارىندا تەڭىز وپەراتسيالارىن جۇرگىزدى. بۇل تۇستا دانيانىڭ ا ق ش-تاعى ەلشىسى گەنريك كاۋفمانن گەرمانيانىڭ دانيانى باسىپ الۋىن مويىندامادى. وسىلايشا، 1941 -جىلى 9-ساۋىردە ا ق ش-پەن كەلىسىمگە وتىرىپ، امەريكالىق اسكەري كۇشتەرىنە گرەنلاندياداعى بازالاردى پايدالانۋعا رۇقسات بەردى. مۇنداي شارالار ناتسيستىك گەرمانيا گرەنلانديانى ا ق ش-قا ىقتيمال شابۋىل جاساۋ ءۇشىن پلاتسدارم رەتىندە قولدانۋى مۇمكىن دەگەن الاڭداۋشىلىقپەن بايلانىستى بولدى.
شىندىعىندا، سوعىس جىلدارى گرەنلانديا تاۋەلسىز مەملەكەت اتانۋعا ءبىر قادام جاقىن ەدى. دانيا ۇكىمەتى ارالدى تولىق باسقارۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلدى، ال تۇرعىنداردى قامتاماسىز ەتۋ جانە ەكسپورتتىق سالانى ا ق ش پەن كانادا ءوز موينىنا الدى. سونىمەن قاتار گرەنلانديا كريوليتىنە سۇرانىستىڭ جوعارى بولۋى ماڭىزدى ءرول اتقاردى. سەبەبى ستراتەگيالىق شيكىزات اليۋميني وندىرىسىندە اسا قاجەت.
سوعىس اياقتالعاننان كەيىن، 1945 -جىلى گرەنلانديا قايتادان دانيانىڭ قۇزىرەتىنە بەرىلدى.
ا ق ش-تىڭ ستراتەگيالىق قىزىعۋشىلىعى مەن دانيانىڭ ۇستانىمى
1946 -جىلى ا ق ش الەمدەگى ەڭ ءىرى ارال - گرەنلانديا ءۇشىن دانياعا 100 ميلليون دوللار التىن تولەۋدى ۇسىندى. ارالدىڭ گەوستراتەگيالىق ورنالاسۋى مەن سول كەزدەگى حالىقارالىق شيەلەنىستىڭ ءوسۋىن ەسكەرگەن ۆاشينگتون بۇل ۇسىنىستى «اسكەري قاجەتتىلىك» دەپ ساناعان. ۇسىنىس قۇپيا بولىپ، تەك 1991 -جىلى دانيا باسپا ءسوزىنىڭ ارحيۆتىك قۇجاتتاردى جاريالاۋى كەزىندە بەلگىلى بولدى. كەيبىر ب ا ق-تا گرەنلانديانى ا ق ش-قا بەرۋ ءۇشىن دانيانىڭ 70 ميلليون دوللار قارىزىن ەسەپتەن شىعارۋ نۇسقاسى دا قاراستىرىلعان دەگەن بولجامدار ايتىلدى.
1947 -جىلعى 27-قاڭتاردا Time جۋرنالى «پوليارلىق شەڭبەرلەر» تاقىرىبىندا ماقالا جاريالاپ، يلليۋستراتسيا ۇسىندى. سولتۇستىك جارتىشاردىڭ كارتاسىندا الياسكا مەن گرەنلانديادان تارالاتىن شەڭبەرلەر ارقىلى توكيو، ماسكەۋ، كاير جانە تەگەران سياقتى الەمدىك ماڭىزدى استانالارعا قولجەتىمدىلىك كورسەتىلگەن. بۇل اركتيكانىڭ جاھاندىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىندەگى ستراتەگيالىق ماڭىزىن ايقىندادى. دەگەنمەن، ۆاشينگتون قىزىعۋشىلىق تانىتسا دا 1967 -جىلى دانيا كورولدىگى ا ق ش-تىڭ العاشقى رەسمي ۇسىنىسىن قابىلدامادى.
دات حالىقارالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى ميككەل رۋنگە ولەسەننىڭ ايتۋىنشا، دانيا مەن ا ق ش اراسىنداعى قاتىناستار جىلدار بويى پراگماتيزمگە جانە سەنىمگە نەگىزدەلگەن.
- شاعىن مەملەكەت رەتىندە دانيا سىرتقى ساياسات پەن قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىندە امەريكالىق پوزيتسياعا جاقىن تۇردى. امەريكانىڭ قاۋىپسىزدىك كەپىلدىكتەرى نەگىزگى ءرول اتقارادى، ال كوپەنگاگەننىڭ ۆاشينگتونداعى ىقپالى سەنىم مەن ىنتىماقتاستىققا دايىندىق ارقىلى قامتاماسىز ەتىلەدى. بۇل شاعىن مەملەكەتتىڭ ستراتەگياسى قىرعي-قاباق سوعىس باستالعان كەزەڭنەن بەرى بايقالادى. دانيا ا ق ش-تىڭ گرەنلاندياداعى اسكەري نىساندارىن ورنالاستىرۋىنا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىنەن باستاپ ىقپال ەتتى. سوڭعى ونجىلدىقتاردا ا ق ش-دات قاتىناسى ەرەكشە نىعايدى. سەبەبى دانيا ناتو وپەراتسيالارىنا، اسىرەسە يراك پەن اۋعانستانداعى وپەراتسيالارعا بەلسەندى قاتىسىپ، سەنىمدى وداقتاس رەتىندە بەدەلىن ارتتىردى، - دەپ اتاپ ءوتتى ساراپشى.
گرەنلانديا ا ق ش قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن ماڭىزدى ما؟
دات ساراپشىسىنىڭ پىكىرىنشە، گرەنلانديانىڭ ا ق ش قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن ماڭىزى ەڭ الدىمەن ونىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋىمەن انىقتالادى. ارال سولتۇستىك امەريكاعا اپاراتىن نەگىزگى اۋە جانە تەڭىز مارشرۋتتارىنىڭ قيىلىسىندا تۇرعاندىقتان، وندا بىرنەشە ونجىلدىق بويى ەرتە ەسكەرتۋ، عارىشتىق باقىلاۋ جۇيەلەرى جانە زىمىرانعا قارسى قورعانىس ەلەمەنتتەرى ورنالاستىرىلعان.
گرەنلانديانىڭ قوسىمشا ءرولى گرەنلانديا- يسلانديا- ۇلى بريتانيا ءدالىزى (GIUK gap) اياسىندا كورىنەدى. بۇل - سولتۇستىك اتلانتيكاداعى رەسەيلىك اتومدىق سۇڭگۋىر قايىقتارىنىڭ بەلسەندىلىگىن باقىلاۋعا ارنالعان ستراتەگيالىق جۇيەلەردىڭ ءبىرى.
ساراپشىنىڭ اتاپ وتۋىنشە، ا ق ش-تىڭ گرەنلاندياعا قىزىعۋشىلىعى جاڭا قۇبىلىس ەمەس. XIX عاسىردان باستاپ ءارتۇرلى امەريكالىق اكىمشىلىكتەر ارالدى ساتىپ الۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرعان. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن ۆاشينگتون گرەنلاندياداعى اسكەري بازالاردىڭ ماڭىزىن جوعارى باعالاپ، ولاردى تاستاۋعا اسىقپاعان. سول كەزدەگى دات ەلشىسى حەنريك كاۋفمانن امەريكالىقتاردى العاش رەت گرەنلاندياعا شاقىرعان، ءبىراق كەلىسىم سوعىس اياقتالعاننان كەيىن كۇشىن جوعالتاتىن بولعان.
- پرەزيدەنت گارري ترۋمان گرەنلانديا ءۇشىن 100 ميلليون دوللار ۇسىنعان، ءبىراق دانيا ۇسىنىستى قابىلداماعان. دانيانىڭ 1951 -جىلى ناتو- عا قوسىلۋىنان كەيىن عانا كەلىسىم قايتا قارالىپ، ا ق ش-تىڭ ارالداعى اسكەري قاتىسۋى بەكىتىلدى، - دەيدى ميككەل رۋنگە ولەسەن.
The New York Times دەرەگىنشە، 1951 -جىلعى كەلىسىمگە سايكەس ا ق ش بۇگىنگى كۇنى دە گرەنلانديادا كەڭ اۋقىمدى اسكەري وكىلەتتىكتەرگە يە. قۇجات ۆاشينگتونعا ارالدىڭ بۇكىل اۋماعىندا اسكەري بازالاردى «قۇرۋعا، ورناتۋعا، قىزمەت كورسەتۋگە جانە پايدالانۋعا» قۇقىق بەرەدى، «قىزمەتكەرلەردى ورنالاستىرۋعا»، سونداي-اق اسكەري كەمەلەر مەن اۆياتسيانىڭ «قونۋىن، ۇشۋلارىن جانە قوزعالىسىن باقىلاۋعا» مۇمكىندىك بەرەدى.
- ا ق ش-تىڭ گرەنلاندياداعى ارەكەت ەركىندىگى سونشالىقتى كەڭ، ولار مۇندا قاجەت دەپ سانايتىن كەز كەلگەن قادامعا بارا الادى، - دەپ اتاپ ءوتتى ولەسەن.
ونىڭ ايتۋىنشا، ۆاشينگتونعا دۇرىس جانە ديپلوماتيالىق تۇردە ناقتىلانعان كەز كەلگەن ءوتىنىشتى كەرى قايتارۋ وتە قيىن. دەگەنمەن، گرەنلانديانى ساتىپ الۋ ماسەلەسى مۇلدە باسقا ساياسي تاقىرىپقا جاتادى.
- گرەنلانديا ەشكىمگە، اسىرەسە ا ق ش-قا ساتىلعىسى كەلمەيدى. سونىمەن قاتار دانيانىڭ ونى ساتۋعا قۇقىعى دا جوق، - دەپ قورىتىندىلادى ساراپشى.
ترامپتىڭ ارگۋمەنتتەرى قانداي؟
دونالد ترامپ گرەنلانديانى ساتىپ الۋ ا ق ش ءۇشىن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيدى جانە امەريكالىق مۇددەنى قورعاۋ ءۇشىن اسكەري كۇش قولدانۋ مۇمكىندىگىن جوققا شىعارمايدى.
گرەنلانديا - اركتيكاداعى ماڭىزدى تەڭىز جولدارىن باقىلاۋ ايماعى. كليماتتىق وزگەرىستەر جاعدايىندا مۇزداردىڭ ەرۋى جاڭا سولتۇستىك ناۆيگاتسيالىق مارشرۋتتاردى اشىپ، ءوڭىردىڭ ستراتەگيالىق جانە ەكونوميكالىق قۇندىلىعىن ارتتىرادى.
بۇگىندە ارالدىڭ ەكونوميكاسى نەگىزىنەن بالىق شارۋاشىلىعىنا سۇيەنەدى جانە دانيا ۇكىمەتىنىڭ سۋبسيديالارىنا تاۋەلدىلىگىن ساقتاپ وتىر. دەگەنمەن، سوڭعى جىلدارى حالىقارالىق ساراپشىلار گرەنلانديانىڭ تابيعي رەسۋرستارىنا قىزىعۋشىلىقتىڭ ارتقانىن ايتادى. بۇل، ەڭ الدىمەن، سيرەك جەر ەلەمەنتتەرى، ۋران، تەمىر كەندەرى جانە ىقتيمال ءىرى مۇناي مەن گاز قورىنا قاتىستى. مۇز قاپتاماسىنىڭ ازايۋى رەسۋرستارعا جولدى جەڭىلدەتەدى.
ا ق ش قازىرگى ۋاقىتتا گرەنلاندياداعى «پيتۋففيك» عارىشتىق اسكەري بازاسىنا يە. بازا زىمىران شابۋىلدارى تۋرالى ەرتە ەسكەرتۋ جۇيەسىن قامتاماسىز ەتەدى جانە ەۋروپا مەن سولتۇستىك امەريكا اراسىنداعى ەڭ قىسقا مارشرۋتتا ورنالاسقاندىقتان، ا ق ش-تىڭ جاھاندىق قورعانىس ينفراقۇرىلىمىندا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ەكسترەمالدى تابيعي جاعدايلارعا، بازا اۋماعىنىڭ توعىز اي مۇز قۇرساۋىندا جاتۋىنا قاراماستان، اۋەجاي جىل بويى جۇمىس ىستەيدى. «پيتۋففيك» ا ق ش قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ەڭ سولتۇستىك اسكەري بازاسى بولىپ سانالادى، ول 821- عارىشتىق قۇرامانىڭ قاراۋىندا جانە «دەلتا-1» عارىشتىق بازاسىنىڭ قۇرامىنا كىرەدى.
گرەنلانديانىڭ تاريحى كورسەتكەندەي، ا ق ش-تىڭ ارالعا قىزىعۋشىلىعى - ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيانىڭ بولىگى. ول ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جانە قىرعي-قاباق سوعىس جىلدارىندا قالىپتاسقان. سونىمەن قاتار ارال كەڭ اۋقىمدى اۆتونومياعا يە جانە ءوز بولاشاعىن ءوز بەتىنشە انىقتاۋ قۇقىعىن ساقتاپ وتىر. دانيانىڭ ونى ساتۋعا زاڭدى وكىلەتتىلىگى تاعى جوق. اركتيكاداعى مۇز قاپتاماسىنىڭ ەرۋى جانە رەسۋرستار ءۇشىن باسەكەنىڭ كۇشەيۋى جاعدايىندا گرەنلانديانىڭ ماڭىزى ارتا بەرەدى. دەگەنمەن، ا ق ش ءۇشىن ارالدىڭ مارتەبەسىن قايتا قاراۋدان گورى وداقتاستىق مەحانيزمدەرگە سۇيەنۋ تيىمدىرەك.
وسىعان بايلانىستى 14-قاڭتاردا ا ق ش-تا دانيا مەن گرەنلانديا سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشى ماركو رۋبيومەن كەلىسسوزدەرى ءوتتى. بۇل ترامپتىڭ ارال تۋرالى مالىمدەمەلەرىنەن كەيىنگى العاشقى رەسمي بايلانىس بولدى.
اۆتور
ءمولدىر سنادين
