ۇمتىل زارىققان. «جەزبۇيدالى جىلداردىڭ» جاڭعىرىعى
بۇل دا ءبىر «جەزبۇيدالى جىلداردىڭ» جاڭعىرىعى دەلىك. قايىرىن بەرسىن!.. قۇدىرەتى كۇشتى قۇدايدىڭ قايىرىن بەرگەنى وسى عوي، قازاق ەلى - قۇتتى قازىعى، اپايتوس سارى ارقا - سارى جۇرتى. التىن تامىرلى باعزى مەكەنىندە ۇرپاق ءوربىتىپ، اقىن تالاپبەك ولەڭنەن ولەڭگە ءوسىپ، كىتاپتان كىتاپقا بيىكتەپ بارا جاتىر.
***
جارىق جالعان كوردىم، تاتتىم ىرىسىن،
ساعىنعاننان كەلگەنىم جوق، قۇرىسىن!
بۇگىنگە ەسەم كەتپەيتىنى اقيقات،
عۇمىر كەشەم جىر ءۇشىن.
ارىزىمدى ايتسام ايتام تىرىدە،
قارىزىمدى جۇكتەمەيمىن بىرىڭە.
ەلەڭدەتەر كەلەر- كەتەر ۇرپاقتى،
ولەڭ جەتەر تۇبىمە.
جان ەمەسپىن جالىنى كەم، تامىرسىز،
اقىن، اقىن بولالمايدى تاعدىرسىز.
ولەڭ ورسەم وزدەرىڭە قادىرسىز،
قالدىرىڭدار قابىرسىز.
بۇل اقىن تالاپبەك تىنىسبەك ۇلىنىڭ ولەڭ ولكەسىنە اياق باسار الدىنداعى، ءسوز كيەسىنە، رۋح يەسىنە بەرگەن سەرتى. ءتاڭىر تەكتى ءسوز قۇدىرەتى الدىنداعى ىشكەن قاسام، بەرگەن انتى. ازات باسى قۇل بولار شاقتاعى، ۇلى جولعا تۇرەن سالار تۇستاعى ىشكى بايلام. ازاماتتىق ۇستانىم. اقىننىڭ «سەرت» ولەڭىن ءبىز وسىلاي قابىلدادىق.
ادام اتا ارعى جاعىم،
بەرگى تەگىم الاشتان.
تاقىمىمدا ارعىماعىم،
بەلگى ءتورىم اعاشتان.
جاسىرمادىم بار شىنىمدى،
باس ۇرمادىم ەشكىمگە.
اللاعا ايان جان سىرىمدى،
ادام ۇقپاس بەس كۇندە.
تۇلپار ءمىنىپ، تۋ ۇستاعان،
ءسوز ۇستاعان بابامدى.
ۇرانداسام ۇلىس دالام،
ۇيقىسىنان وياندى...
ارىلماس دۋا، ازاپتى وي، جەگى دەرتپەن بەتپە- بەت كەلگەن اقىن ءوز مىنەزىن وسىلاي شىڭدايدى. ويتكەنى، مىنەز - ادام بالاسىنىڭ، ءسوز ۇستارتقان ونەر يەسىنىڭ جالعىز ساۋىتى. قۇرىشتاي بەرىك قورعانىسى. «ۇلتقا قىزىمەت ەتۋ مىنەزدەن» دەيدى ۇلت كوسەمى. سوزگە، ونەرگە ادالدىق تا مىنەزدىڭ تۇرلاۋلىلىعىنان باستالادى. تاعى دا حاكىم سوزىنە جۇگىنسەك «اسىل ەر اينىماس». مىنەز بەن ىشكى سەرت - اقىننىڭ قوس ەسكەگى، ايدىنعا تارتار اق جەلكەنى. ءاز جانىنىڭ الاۋى. ونەر مۇقيتىنىڭ دۇلەي داۋىلى مەن قاندى جاۋىنى دا مۇقالتالماس جىگەرى. «جالاڭاش بارىپ جاۋعا تي، ءتاڭىرى ءوزى بىلەدى، اجالىمىز قايدان ءدۇر» دەيتىن ۇلى ۇرىس مايدانى - ولەڭنىڭ دە نارتاۋەكەل الاڭى. عالىمنىڭ سياسى شاھيتتىڭ قانىنان اۋىر بولاتىنى دا سودان. اقىن تالاپبەك تىنىسبەك ۇلى «ارعى جاعى ەرتىستىڭ بەرگى جاعى» جىر كىتابىنىڭ بەتاشارىن وسى ەكى ولەڭمەن اشۋى تەگىن ەمەس. «مىنەزدەمە» مەن «سەرت» - اقىننىڭ پوەزيا الەمىنە العان جولداماسى. كەيىنگى ولەڭدەرى مەن ازاماتتىق كۇرەس جولىنداعى قۇبىلاناماسى. «ءار قازاققا ءار ولەڭى كوز مارجان بولعان» دۇعاسى.
تالاپبەك تىنىسبەك ۇلى - ولەڭى مەن ءومىرى بىتەقايناسقان اقىن. كادۋەلگى قاراپايىم قازاقى ولەڭدەرى مەن ومىرلىك ۇستانىم، ازاماتتىق پرەنتسيپتەرىنىڭ اراسىندا ۇلعاۋسار ايىرماشىلىق جوق. ءسوز بەن ءىستىڭ اراسى، جەر مەن كوكتەي الىستاپ بارا جاتقان زاماندا، بۇل كوپ اقىندا بولا بەرمەيتىن وپالى قاسيەت. ونىڭ ولەڭدەرىندە تاڭ بوزىمەن تالاسا ويانىپ، اسىعىس ءۇي جىعىپ، اتان قومداپ، ات جالداپ كەلەسى مەكەنگە اسىققان كوشتىڭ مازاسىزدىعى، اسىعىستىعى بار. سۇلە-ساپا، ءجۇردىم-باردىم ەمەس، تياناقتى كوشتىڭ تىنىمسىزدىعى. القا-قوتان ەمەس، اقجارما كوش. تالاپبەك ولەڭدەرى وسىنداي قوزعالىستان، ىشكى اعىستان تۇرادى. ات جالىندا وسكەن، كۇن تۇبىنە كۇڭىرەنە جورتقان بابالارى سياقتى. ايتارىن الىستان اۋناتىپ اكەلەتىن، ىڭىرانا سويلەپ، اۋىر قوزعالاتىن بي-شەشەندەي ەمەس، قان مايداندا تۇرىساتىن، قانجىعادا كورىسەتىن باتىرلارداي كەسكەكتى ءسوز. اتقان وقتاي قايرىلمايتىن، قايتا تۇزەپ اۋرەلەنبەس ءمارت ءسوز. ولپى-سولپى تىرلىگىندەي كەي ۇيقاستارى ولقى ءتۇسىپ جاتسا، ۇنەمى كوش ۇستىندە، ۇنەمى جول ۇستىندە جوق قاراپ جۇرەتىندىگىنەن شىعار دەپ تۇيدىك. ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ «جولاۋشى شىعىپ ولمەيدى اقان، جوق قاراپ ءجۇرىپ ولەدى ول» دەپ كەلەتىن اقىندىقتىڭ ءبىر ءبىتىمى - وسى تالاپبەك پوەزياسىنىڭ ۇستىنىنا قۇرىلعانداي.
تىنىسبەك ۇلىنىڭ جىر كىتابىن پاراقتاي وتىرىپ، اقىننىڭ بار بولمىسى - جوق ىزدەگەن جانكەشتى جولاۋشىداي سۋىت، سۇستى ەكەنىن اڭعاردىق. قاۋىمداسىنان ءبىر باس بيىك تۇرعان، ەسىن ەرتە جيىپ، ەرتە ويانعان ازامات قانا، توڭىرەگىن تۇگەندەپ، اينالاسىن اداقتاپ، سوقا باسىن تاۋ مەن تاسقا ءوزى تىلەپ سوعار بولار دەدىك.
اقىننىڭ «قارت ارمانى»، «تاۋەلسىزدىك»، «اتامەكەندى اڭساۋ»، «قابانىڭ قىسى»، «كوكدونەنمىن»، «جىلقى جىنىم بۋادى» سياقتى بوزبالا شاعىندا جازعان جىرلارىنىڭ دەنى، اتقا ەرتە قونعان ازاماتتىڭ تاعاتسىزدىعىنداي كۇل-بىلتەسىز، كۇمىلجۋسىز، پىشاق كەستى جىرلار ەكەنىن اڭعارماۋ مۇمكىن ەمەس. تالاپبەكتىڭ ولەڭدەرى - تاڭعى ۇيقىڭنان «شىرىلداعان سابيدەي مازاڭدى الار» ولەڭدەر. وسى مازاسىزدىق جۇرە كەلە اقىندى ۇلكەن جورتۋىلدارعا سالدى. قازاقستانعا قاراي ۇشقان تۋعان جەرى قابانىڭ قارعاسى مەن قارا سۋى قۇرلى جوقپىن با دەپ، ەلدىڭ الدىڭعى لەگىندە اتاجۇرتقا ات بايلادى.
جەر مەنىكى اماناتى تۇركىنىڭ،
ءتور مەنىكى ساليحالى عۇرپى مىڭ.
كول مەنىكى، ءشول مەنىكى بۇل شىنىم،
ەل مەنىكى كىندىكتەسىم، ءبىر ءتۇبىم. - دەپ ەڭسەسىن تىك ۇستادى. تابانىن نىق باستى. جاس ەدىم، جات ەدىم دەمەدى. قانات-قۇيرىعى جەتىلمەي ەل ىسىنە ارالاستى. ارتىنان كەلگەن قانداسىن الالاماي جول كورسەتتى. بىتپەيتىن داۋ مەن تولاستاماس قاعاز-قۇجاتتىڭ بەل ورتاسىندا، جىلاعاننىڭ جاسىن ءسۇرتىپ، سۇرىنگەندى سۇيەستى. مىندەتتسىنگەن جوق. قاشانعى ادەتىمەن بەل شەشە كىرىسىپ، وكپە تۇستان ۇرانداتىپ ازۋ كورسەتە ءبىلدى. «التىنشاش اپام ايدا ءجۇر، 1500 بالا قايدا ءجۇر» دەيتىن توپالاڭ تۇستا، الماتى مەن استانانىڭ اراسىن توزدىرىپ، تەنتىرەپ قالعان جاستاردىڭ قۇجاتىن رەتتەستى. بۇنىڭ ءبارىن، تىنىسبەك ۇلىنىڭ كوپ سۇيىنەر تىنىمسىز ەڭبەگىنە ەمەس، ولەڭنەن تۋعان ويدىڭ ىڭعايىنا قاراي ايتىپ وتىرمىز. ويتكەنى، قاي ولەڭىن الىپ وقىساڭىز دا ەل مەن جەردىڭ تاعدىرى، التايدان اۋعان ەلدىڭ زار- مۇڭى، اۋىر تاريحى جاتىر. ءار ولەڭىندە «ءبىر جوقتى ءبىر جوق تابار» دەيتىن الاساپىراندىق بار. ۇلى كوشتىڭ تەڭى اۋماسىن دەگەن نيەت پەن حارەكەت باسىم. جىر كىتابى - اتىنا، زاتى ساي. ەرتىس دەيتىن انا-داريانىڭ ەكى جاعالاۋىندا قالعان جۇرىن جۇرتتىڭ جانايحايى. تامىرى ءبىر ارناعا بايلانعان، ءتۇبى ءبىر توعىسار ەلدىڭ تاعدىر- تالەيى.
ەكى مىڭىنشى جىلداردىڭ باسىنداعى «جاس الاش»، «جاس قازاق» سىندى اپتالىق باسىلىمدارعا شىعىپ جاتقان «ورالمان ستۋدەنتتەردى ويلاندىرعان ون مىڭ تەڭگە»، «كەلگەندەر كەبەرسىپ، كەتكەندەر كوبەيگەنى نەسى؟»، «قازاقستان قازاققا تولماي، تاۋەلسىزدىك باياندى بولمايدى»، «قاراجورعا قازاقتىڭ قاسيەتى» سىندى «ۋلى سيا، دولى قولدان» (اباي) شىققان ماقالالارى، تالاي تۇيتكىلدى ماسەلەلەردىڭ شەشىم تابۋىنا سەبەپكەر بولعانىن كوز كورىپ، قۇلاق ەستىگەسىن ايتامىز.
ءوزى قۇرىپ، ءوزى جەتەكشىلىك ەتكەن «قاراجورعا» ونەر ۇجىمى، الىستا جۇرگەن تالاي ونەرپازدىڭ باعىن اشىپ، الماتىداعى ۇلكەن ونەر ورداسىنا كەلىپ ات بايلاۋىنا سەبەپكەر بولعانىن دا جاقسى بىلەمىز. وسى شارۋالاردىڭ كوبى، ءوزى ءتوراعالىق ەتكەن «جەزبۇيدا» جاستار قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ اياسىندا اتقارىلىپ جاتقانىن دا جوبالايمىز. وسىلاردىڭ ءبارى ءبىر قاراساڭ ايتۋعا جەڭىل، جازارعا وڭاي. سول جولدا جەگەن تاياعىن، كورگەن قورلىعى مەن قۇقايىن ءبىز ۇمىتساق تا، تالاپبەكتىڭ ءوزى ۇمىتپاعانى انىق. گازەتتە ايبار، جۋرناليستە سەس بار، وقىعان جۇرت جۇيەلى سوزگە جىعىلار، ءبىر بەتكەي بيلىك ورىندى ۋاجگە يلىگەر تۇستا، وتتى ماقالالارى الدەبىرەۋلەردىڭ كولدەنەڭ تابىسىنا كەدەرگى كەلتىرىپ، الدەكىمدەردىڭ قىزىمەتتىك وسۋىنە توسقاۋىل بولىپ، اتجالماندار قارا كۇشتەرىن جۇمساپ، اۋىر سوققىعا جىعىلىپ، ون جەتى كۇن جانساقتاۋ بولىمىندە ەس-ءتۇسسىز جاتۋ، وبال-ساۋابىن بىلاي قويعاندا، ۇمىتىلار كەپ ەمەس قوي. وسى سوققىلاردىڭ بىرەۋى قارا باستىڭ قامىنا كەلىپ تيسە جونشىلىگى باسقا دەر ەدىك. «اشىنعاننان شىعادى اشى داۋسىم» دەگەن نامىسشىل جىگىتتىڭ جانداۋىسى ەدى... ءجا، بۇل دا ءبىر «جەزبۇيدالى جىلداردىڭ» جاڭعىرىعى دەلىك. قايىرىن بەرسىن!.. قۇدىرەتى كۇشتى قۇدايدىڭ قايىرىن بەرگەنى وسى عوي، قازاق ەلى - قۇتتى قازىعى، اپايتوس سارى ارقا - سارى جۇرتى. التىن تامىرلى باعزى مەكەنىندە ۇرپاق ءوربىتىپ، اقىن تالاپبەك ولەڭنەن ولەڭگە ءوسىپ، كىتاپتان كىتاپقا بيىكتەپ بارا جاتىر. ۇزاعىنان ءسۇيىندىرسىن!
ۇزاعىنان سۇيىنە تۇرا، جوق قاراعان اقىننىڭ ولەڭى نەگى مۇڭلى، نەگە شەرلى. ارينە، ەزىلگەن، جانشىلعان مۇڭ ەمەس. كوزىندە وتى، جۇرەگىندە شوعى بار، پاراساتقا سۋعارىلعان مۇڭ. ءبىز اڭداعان، اقىنمەن بىرگە جانىمىزدى شاباقتاعان مۇڭنىڭ الاۋى - «تيبەتتەگى بالا بەيىتى»، «قوڭىراۋتاس» پوەمالارى مەن «باس»، «نامىس»، «اڭداتۋ» سىندى زار- تولعاۋلارىنان، «ءۇرىمجى. حالىق الاڭى»، «موسكۆا. قىزىل الاڭ»، «بوسقىن مۇڭى»، «قاپاستاعى قىران»، «1986. ىزعىرىق»، «مايداندامىن»، «قايشىلىق»، «مىنەز» سىندى ولەڭدەرىنەن انىق بايقالادى. بۇل زاڭدى قۇبىلىس.
اردا التاي ارىسىڭ كوپ ارداقتارعا،
ساياڭنان سان ساڭلاقتى، سامعاتتى اللا.
ەل قونعان وسى ولكەنىڭ ەن بايلىعى،
جەم بولعان، قىتاي، ورىس، قالماقتارعا.
ەرسىمە ەلىم ءۇشىن ەلبەڭدەسەم،
قازاقتىڭ قاسىرەتىن بەلدەن كەشەم.
تارقاماس تۋعان جەردى كورمەي شەرىم،
التايدىڭ اۋاسىمەن ەمدەلمەسەم.
اڭىز عىپ اتىڭدى ايتسام ەل سەنبەگەن،
ەر وڭباس ەرلىگىڭنەن ەنشى ەمبەگەن.
اناداي پەيىلىڭە التىن التاي،
بالاداي التى الاشىڭ كەمسەڭدەگەن.
«قوڭىراۋتاس» پوەماسى وسىلاي باستالادى. سارىسۇبە قالاسىنا بارار كۇرە جولدىڭ بويىندا قوڭىراۋلاتىپ، سىڭسىعان جەلگە زار قوسىپ، ءارتۇلى ءۇن شىعارىپ تۇراتىن تاستى بايىرعى جۇرت قوڭىراۋتاس اتاپ كەتكەن. پوەمادا اقىن تاريحتىڭ ءتىرى كۋاگەرى قوڭىراۋتاستىڭ اتىنان سويلەيدى. سونىڭ كورگەن- بىلگەنىن بايان ەتەدى. قوڭىراۋتاس بىردە ابىلايدىڭ اق تۋىن كوتەرگەن جانىبەكتەي ۇرانداتسا، بىردە قول باستاعان قوجابەرگەن باھادۇردىڭ قالقانىنداي، ارقالىق باتىردىڭ نايزاسىنداي ايبات شەگەدى. بىردە قاپيادا قىلىش كەسكەن بوكە مەن زۋقانىڭ باسىنداي ءتىل قاتادى. بىردە بەيسەنبىنىڭ كۇيىندەي بەبەۋلەسە، بىردە اقىتتىڭ ازالى جىرىنداي كۇڭىرەنەدى. بىردە اشۋلى وسپانداي اقىرسا، بىردە ەسىمحان، ىرىسحانداي قاھارىن توگەدى. بىردە سۇلۋبايداي سۇڭقىلداسا، بىردە بۇركىتبايداي «وي، عايشالاپ» كەتەدى. بىردە ماڭعاز ماعازشا مۇڭعا باتسا، بىردە جاقسىلىقشا (ءساميت ۇلى) «قاھارلى التايداي» اھ ۇرىپ، ءار قيىردان سىر اقتارادى. وسىلايشا قوڭىراۋتاس ⅩⅨ عاسىر مەن ⅩⅩ عاسىردا التاي بەتىنەن ءوزى كورگەن تاريحي-شەجىرەنى تاسپيحتىڭ تاسىنداي ءتىزىپ شىعادى.
قاريا تاۋداي كۇڭىرەنىپ، قايىرا قايتا جىل ساناماي-اق، كوكىرەك كوزگە كورىنىپ، ساناعا زىلدەي سالماق ءتۇسىرىپ تۇرعان ءبىر جايىت - كوز الدىمىزدا تۇتاستاي ءبىر ءداۋىر كوشىپ بارادى. ول - ۇلى شىعىس تۇركىستان ءداۋىرى. ول - قىتاي قازاقتارىنىڭ ءداۋىرى. شوككەن تاۋداي، مۇجىلعان مۇزدىقتارداي كوز الدىمىزدا باتىپ بارادى. ونىڭ قايتا تۇلەۋى، بىزگە بولجاۋسىز كەيىپتە قايتا وركەن جايۋۋى، ءبىز وي جەتكىزە الماس باسقا كەيىپتە بوي كوتەرىپ، جاڭعىرۋى، قازىرشە قاۋاشاعىمىزعا سيار دۇنيە ەمەس. ەل، جەرمەن بىرگە مادەنيەت، ورتەنگەن كىتاپتارمەن بىرگە وركەنيەت كۇلگە اينالىپ بارادى.
اتاجۇرتقا جەتكەن شاشىراندى قازىنانىڭ شاشاۋى شىقپاي، ءبىر ارناعا توعىسپاي تۇرعانى تاعى بار. اتاقونىسىنا قازىق قاققان قالامگەرلەر قالامىنىڭ ۇشىندا، رۋح-قورجىنىندا - كەبەجە تۇبىندەگى كەپيەتتى استاي سولاردىڭ جۇرناعى، قازان تۇبىندەگى قۇتى بار. ەڭ كەمى ءبىز سول جۇرىن جۇرتتىڭ جۇرناعىن، بىزگە جەتكەن ءبىر شوعىر ءسوز اسىلىن ارداقتاي بىلگەنىمىز ءلازىم. تالاپبەك تىنىسبەك ۇلىنىڭ پوەزياسى بىزگە سونى ەسكەرتەدى. قولىمىزدان قاپيادا سۋسىپ بارا جاتقان سول قاستەرلى دۇنيەنى قاداعالاۋدى بايىپتايدى. ويتكەنى، ىلكى دۇنيەدە ءبارى ءوز ورنىن تابادى. التىن، گاۋھار، مەرۋەرت، اسىل تاس تا قۇمعا اينالادى. بولات، قۇرىش، تەمىر دە توزادى. ۇرپاق وزادى، دۇنيە الماسادى. قارا جەرمەن ءبىر جاساسىپ كەلە جاتقان ءسوز عانا ولمەيدى. شىعىس تۇركىستاننىڭ تاعدىرى دا سولاي. ءسوزدى جوقتاتپايىق!..
اۆتورى: ۇمتىل زارىققان
Share
