مۇحتار شاحانوۆتىڭ 33 اۆتورلىق ءانى جايلى نە بىلەسىز؟

استانا. KAZINFORM - مۇحتار شاحانوۆتىڭ اۆتورلىق اندەرى ونىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ جەكە ءبىر ارناسى رەتىندە ءالى دە تولىق زەرتتەلىپ بولعان جوق.

مۇحتار شاحانوۆتىڭ ومىردەن ءوتۋى قازاق مادەنيەتى ءۇشىن ورنى تولماس قازا بولدى. ءبىراق اقىن ارتىندا مول رۋحاني مۇرا قالدىردى. ونىڭ پوەزياسى مەن ازاماتتىق ۇستانىمى كەڭىنەن زەرتتەلىپ كەلەدى. ال وسى مۇرانىڭ ءبىر قىرى اۆتوردىڭ ءوزى جازعان اندەرى بولسا، كوپ جاعدايدا جەكە قاراستىرىلماي، جالپى شىعارماشىلىعىنىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ جاتادى.

سوندىقتان ءبىز بۇگىن مۇحتار شاحانوۆتىڭ ءان مۇراسىنا ارنايى توقتالۋدى ماقسات ەتتىك. ارينە، كوپشىلىككە ونىڭ باسقا كومپوزيتورلارمەن، اسىرەسە ءشامشى قالداياقوۆپەن بىرلەسىپ جازعان اندەرى جاقسى تانىس. دەگەنمەن، بۇل جولى ءبىز تەك ءسوزى دە، اۋەنى دە اقىننىڭ وزىنە تيەسىلى اۆتورلىق اندەرىنە شولىپ ءوتۋدى ءجون كوردىك.

ماقالادا قاراستىرىلعان اندەر «مۇحتار شاحانوۆتىڭ اندەرى مەن جۇرت جاتقا ايتىپ جۇرگەن جىرلارى. ءوز انا تىلىندە سويلەمەۋ مەن ويلاماۋدىڭ جازاسى» (الماتى: 2016) جيناعىنان الىندى. جيناقتى قۇراستىرۋشىلار: ساۋلە احمەتوۆا، شاكيزادا سۇلەيمەنوۆا، زامزاگۇل اۋباكىر. وسى ماتەريالعا سۇيەنە وتىرىپ، اندەردى حرونولوگيالىق ەمەس، تاقىرىپتىق جۇيە بويىنشا توپتاستىرىپ، مازمۇندىق تۇرعىدان تانىستىرۋدى ءتيىمدى دەپ ەسەپتەدىك.

اۋەلى جوعارىدا اتالعان جيناقتىڭ العى سوزىندە كومپوزيتور قالدىبەك قۇرمانالىنىڭ شاحانوۆتىڭ اندەرى تۋرالى اسا قىزىقتى تالداۋىنا نازار اۋدارساق:

تاقىرىپتىق-مازمۇندىق جان-جاقتىلىعىمەن قاتار شاحانوۆ اندەرى - وزگەشە سازدىلىعىمەن، وتە كۇردەلىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. قازاقتىڭ ءداستۇرلى 7-8 نەمەسە 11-12 بۋىندى قارا ولەڭى مەن ءداستۇرلى ءانىنىڭ قالبىنا ەش سىيا بەرمەيدى. ايتالىق، «ماحاببات ەلى» ءانىنىڭ نەگىزگى شۋماقتارى 14، ال «جەلتوقسان تاعىلىمىندا» 15 بۋىنعا دەيىن جەتەدى. كەرىسىنشە، ءوزىنىڭ اعا-دوسى شىڭعىس ايتماتوۆقا ارنالعان «ەرلەر دوستىعى» اتتى ولەڭىنىڭ شۋماعى - بار-جوعى 6-7 بۋىن، ال قايىرماسىنىڭ العاشقى قاتارى 13 بۋىنمەن باستالىپ، سوسىن 10، 8، 6، اقىرىندا 2 بۋىنمەن اياقتالىپ...

...شاحانوۆ اندەرىنىڭ شارىقتاي باستالىپ، لەزدە باسەڭ ءوشىپ كەتەتىن، ارتىنشا قالت كىدىرىپ، شالت بۇرىلاتىن، وقىس قايتا ورلەي جونەلەتىن قايىرمالارى 9-10 قاتارعا دەيىن جەتىپ جاتادى. اسىرەسە «بابا تۇركىستان»، «ەرلىككە شاقىرۋ»، «جۇبايلار جىرى» ءتارىزدى اندەردىڭ قايىرمالارى، ءتىپتى وزگەشە - ەكى-ءۇش قاتارلىق بىرنەشە بولىكتەن ساتىلانا قۇرالادى. قايىرمانىڭ ىشىنەن بولەك قايىرمالار جاسالا بەرەتىن مۇنداي كۇردەلى ستيل وتە سيرەك كەزدەسەدى.

ارينە، وسىنداي قىم-قيعاش ىرعاقتى، يۋ-قيۋ ءيىرىمدى اۋەندەرگە ءدال كەلەتىن ءماتىن جازۋ دا وڭاي ەمەس. مۇحاڭنىڭ ادەتتە ءوز اندەرىنە ءوزى ءماتىن جازاتىنى، دالىرەك ايتقاندا، اۆتور كوكەيىندە ءان مەن ولەڭنىڭ قاتار تۋاتىنى بۇل پروتسەستى جەڭىلدەتىپ قانا قويماي، ساز بەن ءسوزدىڭ ءوزارا ۇيلەسىمىن دە نىعايتا تۇسەدى.

جاسىراتىنى جوق، كەيبىرەۋلەر اقىنداردىڭ دايىن ولەڭىنە ءماتىن مازمۇنىنا ساي كەلە بەرمەيتىن، كەيدە ءتىپتى قاراما-قايشى اۋەن شىعارىپ، ابدەن بىلىقتىراتىنى بار. ال شاحانوۆ اندەرىندە مۋزىكا قانشا ولەڭ ىرعاعىمەن ءوزارا كىرىگىپ، بىتە قايناسىپ جاتادى، - دەپ جازادى قالدىبەك قۇرمانالى.

ماحاببات پەن ليريكا. بۇل توپقا ماحاببات، سەزىم جانە جاستىق كەزەڭگە قاتىستى اندەر بىرىكتىرىلەدى. «مەن ساعان عاشىق ەدىم»، «مەن سەنى كىنالامايمىن»، «ماحاببات ەلى»، «ماحابباتتىڭ جازىلماعان زاڭى»، «قۇپيا ارمان»، «تاسادا وسكەن گۇل» اندەرىندە جەكە ادامنىڭ ىشكى كۇيى، سەزىم دراماسى، قارىم-قاتىناس كۇردەلىلىگى كورىنىس تابادى.

سونىمەن قاتار «قىزعالداق داۋرەن» مەن «گۇلداۋرەن» شىعارمالارىنىڭ ورنى بولەك. مۇندا ماحاببات تاقىرىبى جاستىق شاقپەن تىكەلەي بايلانىستا بەرىلەدى. جاستىق كەزەڭنىڭ وتكىنشىلىگى، سول داۋرەننىڭ ەموتسيونالدىق بوياۋى، وتكەنگە دەگەن ىشتەي ورالۋ سارىنى نەگىزگى مازمۇنعا اينالادى. بۇل توپتاعى اندەردە ونەر يەسىنىڭ ىشكى تولعانىس باسىم.

بۇل توپتامادا «جۇبايلار جىرى» مەن «تۋعان كۇن كەشىندە» اندەرىنىڭ ورنى ەرەكشە. ولار جالپى ماحاببات تاقىرىبىنداعى شىعارمالاردىڭ ىشىندە بولەك كورىنەدى جانە جەكە اتاپ ءوتۋدى قاجەت ەتەدى.

ازاماتتىق ءۇن. ازاماتتىق مازمۇنداعى اندەر شاحانوۆتىڭ اۆتورلىق مۇراسىنىڭ وزەكتى بولىگىن قۇرايدى. «قازاق ءتىلى»، «رۋح پەن ءتىل»، «جەلتوقسان تاعىلىمى»، «ارال قاسىرەتى»، «ماڭگۇرتتەنبەۋ مارسەلەزاسى»، «جاڭا قازاقتار»، سياقتى شىعارمالاردا ۇلت، ءتىل، تاريحي جاد، قوعامدىق سانا ماسەلەلەرى كوتەرىلەدى. وسى قاتارعا «جىگىتتەر»، «ەرلىككە شاقىرۋ»، «اتا سۋرەتى الدىندا»، «وتان اناعا تاعزىم» اندەرى دە كىرەدى. بۇل تۋىندىلاردا ۇندەۋ، تاربيەلىك باعىت، ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك يدەياسى ايقىن بايقالادى. بۇل توپتاعى اندەردىڭ نەگىزگى وزەگى قوعامدىق وي مەن ۇلتتىق سانا دەۋگە بولادى.

تاريح پەن تۇلعا. بۇل باعىتتاعى اندەردە ونەر يەسىنىڭ جاڭا قىرى كورسەتىلەتىندەي اسەر قالدىرادى. «ەرلەر دوستىعى (شىڭعىس ايتماتوۆقا)» پەن «ەر ماناستىڭ ەليندە» (ءان قىرعىز تىلىندە) شىعارمالارى باۋىرلاستارعا قۇرمەت پەن رۋحاني جاقىندىقتى بىلدىرسە، «وتىرار قامالى» جانە «وتىرار كىتاپحاناسى» تاريحي تاقىرىپتى كوركەم فورمادا جەتكىزەدى.

ءومىر جانە وي. بۇل توپتاعى اندەردە ۋاقىت، تاعدىر، ءومىر ءمانى تۋرالى ويلار الدىڭعى قاتارعا شىعادى. «عۇمىرداريا»، «تاعدىردىڭ بۇرالاڭ جولدارىندا»، «بايلىق پەن باقىت»، «ەلدى ساعىنۋ» شىعارمالارىندا ادامنىڭ ءومىر جولى، رۋحاني ىزدەنىسى، قۇندىلىقتار جۇيەسى بەينەلەنەدى. سونىمەن قاتار «الماتىدان اتتاناردا» ءانى دە وسى قاتارعا جاقىن. بۇل اندەردە ناقتى وقيعادان، جالپى ومىرلىك وي-تولعامدار باسىم دەۋگە بولادى.

مۇحتار شاحانوۆ اندەرىنىڭ حرونولوگيالىق تىزبەگى:

1. «قىزعالداق داۋرەن» - 1966 -جىلى شىققان.

2. «پويىز كەتىپ بارادى» - 1968

3. «گۇلداۋرەن» - 1969

4. «تۋعان كۇن كەشىندە» - 1970

5. «مەن ساعان عاشىق ەدىم» - 1970

6. «ماحابباتتىڭ جازىلماعان زاڭى» (سەيحۋنداريا داستانىنان) - 1970

7. «تاسادا وسكەن گۇل» - 1970

8. «جۇبايلار جىرى» - 1972

9. «قازاق داستارحانى» - 1972

10. «قۇپيا ارمان» - 1974

11. «اتا سۋرەتى الدىندا» (ماحاببات زاڭى اتتى سپەكتاكلدەن) - 1974

12. «عۇمىرداريا» - 1976

13. «ماحاببات ەلى» - 1976

14. «مەن سەنى كىنالامايمىن» - 1976

15. «جىگىتتەر» - 1979- 1983

16. «ەرلىككە شاقىرۋ» - 1980

17. «ەلدى ساعىنۋ» - 1981

18. «الماتىدان اتتاناردا» - 1984

19. «وتان اناعا تاعزىم» - 1988

20. «جەلتوقسان تاعىلىمى» - 1990

21. «ارال قاسىرەتى» - 1990

22. «تاعدىردىڭ بۇرالاڭ جولدارىندا (اقىننىڭ ساعىنىشى)» - 1992- 2014

23. «ەر ماناستىڭ ەلىندە» - 1994 (بىشكەك)

24. «ەرلەر دوستىعى (شىڭعىس ايتماتوۆقا)» - 1996

25. «جاڭا قازاقتار» - 2000

26. «بابا تۇركىستان» - 2000

27. «وتىرار قامالى» (شىڭعىس حاننىڭ پەندەلىك قۇپياسى اتتى درامادان) - 2000

28. «وتىرار كىتاپحاناسى» - 2003

29. «بايلىق پەن باقىت» - 2003

30. «رۋح پەن ءتىل» - 2005

31. «ماڭگۇرتتەنبەۋ مارسەلەزاسى» - 2007

32. «ناۋرىز پاراساتى» - 2009

33. «قازاق ءتىلى» - 2010

مۇحتار شاحانوۆتىڭ اۆتورلىق اندەرى ونىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ جەكە ءبىر ارناسى رەتىندە ءالى دە تولىق زەرتتەلىپ بولعان جوق. بۇل اندەردە پوەزيا مەن اۋەن ءبىرتۇتاس فورماعا اينالىپ، اۆتوردىڭ ازاماتتىق ۇستانىمى، ليريكالىق سەزىمى جانە فيلوسوفيالىق ويى قاتار كورىنىس تابادى. سوعان قاراماستان، بۇل باعىت كوبىنە ونىڭ جالپى اقىندىق مۇراسىنىڭ اياسىندا عانا قاراستىرىلىپ، ارنايى نىسان رەتىندە جۇيەلى تالداۋدى قاجەت ەتەدى.

بۇل جازبامىزدا قاراستىرىلعان 33 ءان 2016 -جىلى جارىق كورگەن جيناق نەگىزىندە ۇسىنىلدى. الايدا بۇل جيناق شاحانوۆتىڭ ءان مۇراسىن تولىق قامتيدى دەپ ايتۋعا نەگىز جوق. سوڭعى ون جىلدىقتا اۆتور تاراپىنان جاڭا اندەردىڭ جازىلۋى نەمەسە بۇرىنعى تۋىندىلاردىڭ قايتا وڭدەلۋى مۇمكىن ەكەندىگىن دە ەسكەرۋ قاجەت. وسى تۇرعىدان العاندا، اقىننىڭ اۆتورلىق اندەرى ءالى دە قاراستىرىلىپ، الداعى ۋاقىتتا تولىقتىرۋ مەن ناقتىلاۋدى قاجەت ەتەدى.

رۇستەم نۇركەنوۆ

aikyn.kz