مال شارۋاشىلىعىندا قاي ماسەلەگە نازار اۋدارۋ قاجەت

استانا. KAZINFORM - بۇگىن سەناتتىڭ اگرارلىق ماسەلەلەر، تابيعاتتى پايدالانۋ جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ كوميتەتىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ پەرسپەكتيۆالارى تالقىلاندى.

وسى ورايدا سەناتور ارمان وتەعۇلوۆ بۇل سالادا اناقتالعان ماسەلەگە ەگجەي-تەگجەيلى توقتالىپ، مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ 2026-2030 -جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارىنا قاتىستى پىكىر ايتتى.

- مال شارۋاشىلىعىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى - ول مال باسىنىڭ سانى. 2024 -جىلى مەملەكەت باسشىسى 2 ميلليون ءىرى قارا جانە 3 ميلليوننان استام ۋاق مال ساندا بار، الايدا ساناتتا جوق ەكەندىگى اتاپ وتكەن بولاتىن. وسىعان بايلانىستى 2025 -جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قاراجات ءبولىنىپ، ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى اۋىل شارۋاشىلىعى ساناعىن 2025 -جىلدىڭ قازان ايىنا دەيىن جۇرگىزدى.

دەگەنمەن، ءالى كۇنگە بۇل اقپارات قولجەتىمسىز. قازىردىڭ وزىندە مال باسى سانى مينيسترلىكتىڭ اقپاراتتىق جۇيەسى مەن ستاتيستيكا جۇيەسىندە سايكەسپەيدى. وعان قوسا جەرگىلىكتى جەردە مۇلدەم باسقا اقپارات. وسى ايىرماشىلىقتى ەسەپكە الماي، سۋبسيديا جانە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە ءبولۋ جاقىندا بەكىتىلگەن مال شارۋاشىلىعىنا قاتىستى تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋدا قالاي جۇزەگە اسادى؟ مۇنداي بۇرمالانعان اقپاراتتى نازارعا الماي، تاپسىرمانى ىسكە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس دەپ ەسەپتەيمىن، - دەدى ا. وتەعۇلوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا، بۇگىندە مال باسىنىڭ سانى ارتقانىمەن، مالدان الىناتىن ءونىم كولەمى مەن ساپاسى ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق تالاپتارعا ساي ەمەس. 1990 -جىلدارى ءتىرى سالماقتا وندىرىلگەن ەت كولەمى 2,6 ميلليون توننانى قۇراسا، 2024 -جىلى بۇل كورسەتكىش - 1,9 ميلليون توننا. سول كەزەڭدە وندىرىلگەن تەرى 107,9 مىڭ توننادان 36,3 مىڭ تونناعا دەيىن ، ءسۇت 5,6 ميلليون توننادان 3,6 ميلليون تونناعا دەيىن قىسقارعان.

- بۇل - وتىز جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە ونىمدىلىكتىڭ تومەندەپ، يمپورتقا تاۋەلدىلىكتىڭ ءالى دە جوعارى ەكەنىن كورسەتەتىن وتە قاۋىپتى ءۇردىس. بۇل جاعدايدىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنە توقتالساق، اسىل تۇقىمدى مال ۇلەسىنىڭ تومەندىگى، سەلەكسيالىق جۇمىستاردىڭ جۇيەسىز جۇرگىزىلۋى جانە جاساندى ۇرىقتاندىرۋدىڭ فورمالدى سيپات الۋى ونىمدىلىكتىڭ ءوسۋىن تەجەپ وتىر. عىلىم مەن ءوندىرىس اراسىنداعى بايلانىستىڭ السىزدىگى، گەنەتيكالىق الەۋەتتى ارتتىرۋعا باعىتتالعان ۇزاق مەرزىمدى ساياساتتىڭ بولماۋى مال ساپاسىن جۇيەلى تۇردە جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. ەكىنشىدەن، مال شارۋاشىلىعىنداعى پروبلەمالار ەت جانە ەت ونىمدەرىن ءوندىرۋ سالاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. قازىرگى تاڭدا وسىرىلگەن مالدىڭ باسىم بولىگى بورداقىلاۋعا جەتكىزىلمەي، ۇساق تاۋارلى شارۋاشىلىقتاردان نەمەسە دەلدالدار ارقىلى وتكىزىلەدى. بورداقىلاۋ الاڭدارىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى، ولاردىڭ وڭىرلەر بويىنشا تەڭگەرىمسىز ورنالاسۋى جانە قىسقا مەرزىمدى قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرى مالدى ستاندارتقا ساي دايىنداۋعا مۇمكىندىك بەرمەي وتىر، - دەدى دەپۋتات.

مالدىڭ سالماق، جاس جانە ساپا كورسەتكىشتەرىنىڭ بىركەلكى بولماۋى وڭدەۋ كاسىپورىندارى ءۇشىن تۇراقتى ءارى ساپالى شيكىزات قالىپتاستىرۋدى قيىنداتادى. سونىڭ سالدارىنان بۇگىندە ەلىمىزدەگى ەت وڭدەيتىن كاسىپورىنداردىڭ ءبىر بولىگى ءوز جوبالىق قۋاتىنىڭ نەبارى 50- 60 پايىزى دەڭگەيىندە عانا جۇمىس ىستەپ وتىر.

- جايىلىمدار مەن جەم-ءشوپ بازاسىنىڭ جاي-كۇيى مال شارۋاشىلىعىنىڭ تۇراقتىلىعىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلعان 14,3 ميلليون گەكتار جەردىڭ 88 پايىزى جايىلىم بولعانىمەن، وڭىرلەردە جالپى كولەمى 5,4 ميلليون گەكتار جايىلىم تاپشىلىعى ساقتالىپ وتىر. بۇگىندە 27 ميلليون گەكتار جايىلىم توزعان.

جايىلىمداردىڭ توزۋى، سۋ كوزدەرىنىڭ جەتىسپەۋى، شالعاي جايىلىمدارعا اپاراتىن جول، قۇدىق جانە بايلانىس ينفراقۇرىلىمىنىڭ دامىماۋى مال شارۋاشىلىعىنىڭ وزىندىك قۇنىن ارتتىرىپ، باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى تومەندەتەدى. قايتارىلعان جەرلەردىڭ تولىققاندى ءارى ءتيىمدى اينالىمعا ەنگىزىلمەۋى جۇيەلى باسقارۋ مەن جوسپارلاۋدىڭ السىزدىگىن كورسەتەدى، - دەدى سەناتور.

كادر ماسەلەسى

اۋىلدى جەرلەردە ۆەتەرينار دارىگەرلەر، زووتەحنيكتەر، سەلەكسيونەرلەر مەن مالشىلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى سالانىڭ دامۋىن تەجەپ وتىر. بۇل تەك جالاقى ماسەلەسى ەمەس. الەۋمەتتىك پاكەت، تۇرعىن ءۇي، مەديتسينا، بايلانىس، دۋالدى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ناقتى ءارى زاڭنامالىق دەڭگەيدە شەشىلمەيىنشە، كادر تاپشىلىعى ۋشىعا بەرەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ۆەتەريناريالىق قاۋىپسىزدىككە جانە ءونىم ساپاسىنا تىكەلەي قاۋىپ توندىرەدى.

- ءونىم ساپاسى مەن قاداعالاۋ جۇيەسى. قاداعالاۋ جۇيەسىنىڭ السىزدىگى ۆاكتسينالار مەن بيولوگيالىق قوسپالاردىڭ باقىلاۋسىز قولدانىلۋىنا، ءسۇت ونىمدەرىنەن اۋىر مەتالداردىڭ تابىلۋىنا اكەلىپ وتىر. بۇل وتاندىق ونىمگە دەگەن تۇتىنۋشىلىق سەنىمدى تومەندەتىپ، يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى كۇشەيتەدى، - دەدى ارمان وتەعۇلوۆ.

سونىمەن قاتار ول ءونىمدى وتكىزۋ جانە باعا ماسەلەسىنە توقتالدى.
2025 -جىلى جالپى ينفلياتسيا 12,3 پايىزدى قۇراسا، ەت جانە ەت ونىمدەرى 22,6 پايىزعا، ءسۇت ونىمدەرى 11,2 پايىزعا قىمباتتادى. دەلدالداردىڭ كوپتىگى، لوگيستيكا مەن سالقىنداتىلعان تاسىمالداۋ جۇيەسىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى باعانىڭ وسۋىنە نەگىزگى سەبەپ بولدى. حالىقارالىق تاجىريبە كورسەتكەندەي، مال شارۋاشىلىعى ءتيىمدى دامۋى ءۇشىن مال ءوسىرۋ، بورداقىلاۋ، وڭدەۋ جانە وتكىزۋ كەزەڭدەرى ءبىرتۇتاس وندىرىستىك تىزبەك رەتىندە جۇمىس ىستەۋى ءتيىس.

- وسى تۇرعىدا 2026- 2030 -جىلدارعا ارنالعان مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جونىندەگى كەشەندى جوسپاردى اتاپ وتكەن ءجون. قۇجات اۋقىمدى، قارجىلاندىرۋى بار، ماقساتتارى بيىك. الايدا ماسەلە - جوسپاردىڭ كولەمىندە ەمەس، ناقتى ناتيجەسىندە. جوسپاردا ءىرى قارا مال سانىن 12 ميلليون باسقا جەتكىزۋ، ەت ەكسپورتىن ەكى ەسەگە ارتتىرۋ سياقتى امبيتسيالى مىندەتتەر قويىلعان. ءبىراق جايىلىم توزۋى، سۋ تاپشىلىعى، كادر جەتىسپەۋشىلىگى جانە ۆەتەريناريالىق قاۋىپتەر جاعدايىندا بۇل كورسەتكىشتەردىڭ قانشالىقتى شىنايى ەكەنى اشىق سۇراق كۇيىندە قالىپ وتىر. جالپى، جاۋاپكەرشىلىك پەن باقىلاۋ تەتىكتەرى ءالسىز. ءاربىر تەڭگەنىڭ قايتارىلىمى، تاۋەلسىز اۋديت، پارلامەنتتىك مونيتورينگ جانە جىل سايىنعى ەسەپ بەرۋ جۇيەسى ناقتى كورسەتىلمەگەن. سالاعا قاجەت قارجى ءبولۋ ناقتىلانباعان. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان ءۇشىن بۇل ماڭىزدى، - دەدى سەناتور.

مۇنىمەن قوسا دەپۋتا شاعىن جانە ورتا شارۋاشىلىقتار جوسپاردان شەت قالىپ وتىرعانىن ايتتى. جەڭىلدەتىلگەن كرەديتتەر كوبىنە ءىرى شارۋاشىلىقتارعا عانا قولجەتىمدى. ال اۋىلداعى ۇساق شارۋالار كەپىل مەن تالاپتان وتە المايدى. ەگەر اۋىلدى دامىتامىز دەسەك، قارجى ەڭ الدىمەن سولارعا جەتۋى ءتيىس.

- جايىلىم ماسەلەسى جوسپاردىڭ ەڭ ءالسىز تۇسى بولىپ وتىر. ينفراقۇرىلىمسىز، سۋ كوزدەرىنسىز جايىلىمدى قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىن ەمەس. سونداي-اق گەنەتيكا مەن سەلەكسيادا يمپورتقا تاۋەلدىلىك ساقتالىپ وتىر. وتاندىق تۇقىمداردى دامىتۋ ناقتى قارجىلىق باسىمدىققا يە بولمايىنشا، بۇل تاۋەلدىلىك تەرەڭدەي بەرەدى. اتاپ ايتقاندا، سيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكت قاعاز جۇزىندە قالماۋى ءتيىس. ول فەرمەرگە ناقتى ەكونوميكالىق پايدا اكەلەتىن قۇرالعا اينالۋى قاجەت، - دەدى سەناتور.

بۇدان بۇرىن حابارلانعانداي، سەناتور ءالي بەكتايەۆ مال شارۋاشىلىعىنداعى نەگىزگى پروبلەمانى اتادى.

اۆتور

رۋسلان عابباسوۆ