ۇلى عالىم ءال-فارابيدىڭ ۇلتى تۋرالى شىندىق قانداي؟
استانا. قازاقپارات - الەم عىلىمىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان ءابۋ ناسىر ءال-فارابي - ادامزات تاريحىنداعى ەڭ كورنەكتى ويشىلداردىڭ ءبىرى. ونىڭ ءومىر جولى مەن ەڭبەكتەرى ءالى كۇنگە دەيىن قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ كەلەدى.
ءبىز عۇلاما تۋرالى وقىرمانعا قىزىق دەرەكتەردى توپتاستىرىپ كوردىك.
ءابۋ ناسىر فارابتان شىققان
ءابۋ ناسىر ءال-فارابي 870-جىلى ارىس وزەنىنىڭ سىرعا قۇياتىن ساعاسىنداعى فارابتا، قازىرگى وتىرار وڭىرىندە دۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ تولىق اتى - ءابۋ-ناسىر مۇحاممەد يبن مۇحاممەد تارحان يبن ۇزلاع ءال-فارابي.
عالىم اۋلەتتى وتباسىندا وسكەن، اكەسى اسكەري قولباسشى بولعان. ءبىراق ونىڭ تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىنا ەڭ ۇلكەن اسەر ەتكەن ورتا - فاراب قالاسىنىڭ ءوزى ەدى. ورتا عاسىرلاردا بۇل شاھار عىلىم مەن مادەنيەتتىڭ ءىرى ورتالىعى سانالعان. مۇندا الەكساندريادان كەيىنگى ەڭ ۇلكەن كىتاپحانالاردىڭ ءبىرى ورنالاسقان.
پروفەسسور جاقىپبەك التاي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، ءدال وسى ورتا ءال-فارابيدىڭ جاستايىنان بىلىمگە جاقىن بولۋىنا ىقپال ەتكەن. ول قۇندى قولجازبالارمەن ەركىن تانىسىپ، عىلىمعا ەرتە دەن قويعان.
عالىم قالاي ءابۋ ناسىر ءال-فارابي اتاندى؟
عۇلامانىڭ ەسىمى ونىڭ تۋعان جەرىمەن بايلانىستى. وتىراردى ارابتار «باربا-فاراب» دەپ اتاعان. سوندىقتان «فارابتان شىققان ءابۋ ناسىر» - ءال-فارابي اتانىپ كەتكەن.
بۇل تەك اتاۋ ەمەس، ونىڭ شىققان ورتاسىن بىلدىرەتىن تاريحي بەلگى. IX عاسىردا وتىرار ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىنداعى ءىرى مادەني جانە ساۋدا ورتالىعى بولعان.
كىتاپتان قول ۇزبەگەن عۇلاما
ءال-فارابي بالا كەزىنەن عىلىمعا ەرەكشە بەيىم بولدى. ول ءومىر بويى ءبىلىم ىزدەپ، ءبىر قالادان ەكىنشى قالاعا كوشىپ وتىرعان.
بۇحارا، سامارقان، حامادان، باعدات، شام، كاير، داماسك، الەكساندريا، ءمادينا، مەككە - ونىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى وسىنداي. اسىرەسە باعداتتا 20 جىلداي تۇرىپ، انتيكالىق فيلوسوفيانى تەرەڭ مەڭگەردى.
«ول ءبىر جەردە تۇراقتاماعان. ۇنەمى ساپاردا ءجۇرىپ، ءبىلىمىن جەتىلدىرگەن. بار ءومىرىن عىلىمعا ارنادى. ءبىزدىڭ دەرەكتەر بويىنشا، 70 كە جۋىق ءتىلدى مەڭگەرگەن»، - دەيدى پروفەسسور جاقىپبەك التاي ۇلى.
عالىم تەك فيلوسوفيامەن شەكتەلمەي، مەديتسينامەن دە اينالىستى. ءبىراز ۋاقىت باعداتتا تۇراقتاپ، عىلىمي ىزدەنىستەر جۇرگىزگەن. كەيىن شام ايماعىنا قونىس اۋدارىپ، ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن سوندا تۇرعان.
داماسكىدە جازىلعان ۇلى ەڭبەك
ءال-فارابي ءوزىنىڭ ەڭ اتاقتى شىعارماسى - «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارى» تراكتاتىن داماسكىدە جازىپ اياقتاعان.
بۇل ەڭبەك قوعامدى باسقارۋ، ادىلدىك، ادامگەرشىلىك تۋرالى تەرەڭ فيلوسوفيالىق تۇجىرىمدارىمەن ەرەكشەلەنەدى. عالىم قالا باسشىلارىن «قايىرىمدى» جانە «نادان» دەپ ءبولىپ، حالىقتىڭ باقىتى بيلەۋشىگە تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ايتادى.
950-جىلى 80 جاسىندا دۇنيەدەن وتكەن عۇلامانى داماسك حالقى ەرەكشە قۇرمەتپەن جەرلەگەن.
نەگە ونى «ەكىنشى ۇستاز» دەدى؟
ءال-فارابي عىلىمعا دەگەن شەكسىز ىزدەنىسىنىڭ ارقاسىندا اريستوتەلدەن كەيىنگى «ەكىنشى ۇستاز» اتاندى.
ول اريستوتەلدىڭ «مەتافيزيكا»، «كاتەگوريالار»، «ريتوريكا»، «پوەتيكا» جانە باسقا دا ەڭبەكتەرىن ءتۇسىندىرىپ، دامىتتى.
عالىم 150 گە جۋىق عىلىمي ەڭبەك جازىپ قالدىردى. فيلوسوفيا، لوگيكا، ساياسات، ەتيكا، مۋزىكا، استرونوميا - ونىڭ زەرتتەگەن سالالارى وتە كەڭ.
عىلىم مەن تاربيە قاتار ءجۇرۋى كەرەك
ءال-فارابي عىلىمدى تەوريالىق جانە پراكتيكالىق دەپ ەكىگە بولگەن. ءبىراق ونىڭ باستى ۇستانىمى - ءبىلىم مەن ادامگەرشىلىكتىڭ بىرلىگى.
ول «ءبىلىمسىز ادامگەرشىلىك مولايمايدى. جان-دۇنيەنى تاربيەلەمەي، ۇلكەن جەتىستىككە جەتۋ جوق» دەپ ەسكەرتەدى.
بۇل ويلار بۇگىنگى قوعام ءۇشىن دە وزەكتى.
عالىمنىڭ ۇلتى قانداي؟
ءال-فارابيدىڭ ۇلتى تۋرالى پىكىرتالاس كوپ. الايدا ول ءومىر سۇرگەن كەزەڭدە قازىرگى ۇلتتار قالىپتاسپاعان.
«ول - تۇركى تەكتى. قازاق، وزبەك دەگەن ۇعىم ول كەزدە بولعان جوق»، - دەدى شىعىستانۋشى ءابساتتار دەربىسالى.
ياعني ءال-فارابي - تۇركى دۇنيەسىنە ورتاق تۇلعا. ونىڭ مۇراسى - بۇكىل ادامزاتقا تيەسىلى.
el.kz
