ۇلتتىق كودتىڭ وزەگى: سالت-ءداستۇر مەن بۇگىنگى قوعام
استانا. KAZINFORM - كوكتەممەن بىرگە كەلەتىن ناۋرىز - جاڭارۋ مەن بىرلىكتىڭ سيمۆولى. سوڭعى جىلدارى مەرەكە تەك ءبىر كۇنمەن شەكتەلمەي، ونكۇندىك فورماتتا اتالىپ كەلەدى. ناۋرىزنامانىڭ ءۇشىنشى كۇنى – 16-ناۋرىز - مادەنيەت جانە ۇلتتىق سالت-ءداستۇر كۇنى.
بۇل كۇن ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ قوعامداعى ورنىن قايتا سارالاپ، ءداستۇردىڭ بۇگىنگى ومىرمەن بايلانىسىن باعامداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ۇلتتىڭ مادەني كودى - ءداستۇر
مادەنيەت تانۋشى اسەل نيكامبەكوۆانىڭ ايتۋىنشا، سالت-ءداستۇر ۇلتتىڭ تاريحي جادىن ساقتايتىن جانە قوعامنىڭ رۋحاني تۇتاستىعىن قالىپتاستىراتىن نەگىزگى قۇندىلىقتاردىڭ ءبىرى.
- قازاق حالقىنىڭ سالت-ءداستۇرىن ساقتاۋ ەڭ الدىمەن مەملەكەتىمىزدىڭ ازاتتىعىنىڭ كەپىلى. قازىرگى ۋاقىتتا پوستكولونيالدىق ديسكۋرس، سانانىڭ وتارسىزدانۋى ماسەلەلەرى عالىمدار تاراپىنان ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. اقسەلەۋ سەيدىمبەك قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتى ءۇش باعىتتا دامىعاندىعىن ايتادى. ولار: ءسوز ونەرى، كۇي ونەرى، قول ونەرى. ادام دۇنيەگە ءسابي بولىپ كەلگەننەن باستاپ، باقيعا اتتانعانعا دەيىنگى بار عۇمىرىندا جاسالاتىن سالت-ءداستۇر بۇگىنگە حالىق اۋىز ادەبيەتى ارقىلى جەتكەن، - دەيدى مادەنيەتتانۋشى.
ونىڭ پىكىرىنشە، ۇلتتىق قۇندىلىقتار حالىقتىڭ تاريحي قالىپتاسۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى.
- كەز كەلگەن ۇلتتىڭ قالىپتاسۋى ۇزاق تاريحي كەزەڭدەردەن تۇراتىنى بەلگىلى. ۇلت بولىپ قالىپتاسۋ ۇزدىكسىز جۇرەتىن قۇبىلىس. اسىرەسە ءبىز سەكىلدى بىرنەشە عاسىرعا سوزىلعان وتارلىق ەزگىدەن كەيىن ۇلتتىڭ بىرەگەيلىگىنە قاشان دا قاۋىپ بولادى. سول سەبەپتى ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني قازىناسى - انا ءتىلى، سالت-ءداستۇرى، ادەت-عۇرپىنىڭ بىرىكتىرۋشى ىقپالى زور، - دەيدى اسەل نيكامبەكوۆا.
ۇلتتىق مىنەز بەن مادەني جاد
مادەنيەت تانۋشى ۇلتتىق كودتىڭ نەگىزى ءتىل مەن مادەني جادتا جاتقانىن ايتادى.
- مادەني جادىنان ايرىلعان ۇلتتىڭ ءومىر ءسۇرۋى ۇزاققا بارمايدى. مادەني كودتىڭ نەگىزى انا تىلىندە جاتىر. ءتىل ارقىلى ادامنىڭ بولمىسى اشىلادى. ءتىل دەگەنىمىز رۋحتىڭ قۇندىلىعى. ومىرگە ءمان دارىتاتىن دا ءتىل. انا ءتىلىنىڭ قۋاتى ەلدى بىرىكتىرىپ قانا قويماي، وركەنيەتتى قوعام جاساي الادى، - دەيدى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا، ۇلتتىق مىنەز بەن تاربيە كۇندەلىكتى تۇرمىستاعى داستۇرلەر ارقىلى قالىپتاسادى.
- ءاليحان بوكەيحان «ۇلتتى ءسۇيۋ بىلىمنەن ەمەس، مىنەزدەن» دەگەندەي، ۇلتتىق مىنەز ۇلتتىق تاربيەدەن باستالادى. قاراپايىم عانا سالەمدەسۋ، داستارحان باسىنداعى ادەپ، باتا بەرۋ، كۇندەلىكتى تۇرمىس تىرشىلىگىمىزدەگى قانشاما ىرىم-تىيىمدار بارلىعى ۇلتتىڭ مىنەزىن قالىپتاستىرادى. ودان كەيىنگى ساتىسى ادامنىڭ تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىندا ماڭىزى بار شاريعي ءبىلىم - كىسى اقىسىن جەمەۋ، وتىرىك ايتپاۋ، ۇرلىق جاساماۋ دەگەن سياقتى، - دەيدى مادەنيەتتانۋشى.
جاستار جانە ءداستۇر
اسەل نيكامبەكوۆانىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى جاستار ۇلتتىق مادەنيەتكە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ كەلەدى. ءبىراق ءداستۇردىڭ مازمۇنىن ءتۇسىنۋ ماڭىزدى.
- قازىرگى جاستار جەكە تۇلعالىق دامۋعا قاتتى كوڭىل بولەدى. جاستاردىڭ ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ قۇندىلىقتارىنا قىزىعۋشىلىعى ۇلتتىق كيىم كيۋ، ءوز تىلىمىزدە مۋزىكا تىڭداۋ، قانداي دا ءبىر تۇرمىستىق قۇرالدار دەڭگەيىنەن رۋحاني دەڭگەيگە كوتەرىلەتىن ۋاقىتى كەلدى، - دەيدى ول.
ال جاستاردىڭ ۇلتتىق مادەنيەتكە كوزقاراسى ەركىن ويلاۋمەن بايلانىستى.
- سالت-داستۇرگە قۇرمەتپەن قاراۋ ۇلت رەتىندە ساقتالۋىمىزعا كومەكتەسەدى. ۇلتتىڭ بولمىسى ءداستۇردىڭ سىرتقى فورماسىن مىندەت دەپ ورىنداعاندا ەمەس، ىشكى مازمۇنىن جان-تانىمەن قابىلداعاندا اشىلادى. مەملەكەتتىڭ مادەني كاپيتالى - ەركىن ويلى جاستار. جاستاردى ەلىن سۇيۋگە ۇيرەتەتىن جاتتاندى قۇرعاق ءسوزدى قويىپ، الدىمەن ەركىن ويلاۋعا، ەرتەڭگى كۇنىنە سەنىممەن قاراي الاتىنداي جاعداي جاسالۋ كەرەك، - دەيدى مادەنيەتتانۋشى.
قايتا جاڭعىرۋ: جويىلىپ بارا جاتقان داستۇرلەر
ەتنوگراف بەكەن قايرات ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، قازاق قوعامىندا بۇرىن ماڭىزدى بولعان كەيبىر داستۇرلەردىڭ السىرەۋى بايقالادى.
- قازاق داستۇرلەرىنىڭ ىشىندە اۋلەتكە جاڭا كەلگەن كەلىن ۇلكەن اقساقالداردىڭ اتىن اتاماي، ات تەرگەيدى. سوسىن قايىن ءسىڭىلى-ىنىلەرىنە ات قويادى. سول ارقىلى ول ءوزىنىڭ شەبەرلىگىن كورسەتكەن. ەكىنشى جاعىنان ولاردىڭ اتىن اتاۋ ادەپسىز قىلىق سانالادى. قازىرگى جاستار ءوزىنىڭ تەگىن قايىن اتاسىنىڭ اتىنا وزگەرتىپ الىپ ءجۇر. قازاقتاعى ءدال وسى سىيلاستىق ءداستۇرى جوعالىپ بارا جاتىر. قوعامعا قايتا ەنگىزۋگە ەڭ لايىقتى ءداستۇر وسى. ويتكەنى ول اۋلەتتىڭ تۇتاستىعىن، سىيلاستىعىن ساقتاپ تۇراتىن تەتىك، - دەيدى ەتنوگراف.
ونىڭ ايتۋىنشا، قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەگەن تاعى ءبىر ءداستۇر - سوزگە توقتاۋ مادەنيەتى.
- قازاقتا جوعالىپ بارا جاتقان ءداستۇردىڭ ءبىرى - سوزگە توقتاۋ. جۇيەلى سوزگە ادام توقتايدى. سوزگە توقتاۋ ءۇشىن اۋەلى تىڭداۋشى ادامدا اقىل-پاراسات، تانىم بولۋ كەرەك. بۇل ءداستۇردىڭ جوعالعانىنا باستى سەبەپ - تىلدىك تانىمنىڭ جوعالۋى. حالىقتىڭ بويىنداعى تىلدىك تانىم تۋرالى تۇسىنىك ءوشىپ بارا جاتىر، - دەيدى بەكەن قايرات ۇلى.
سونىمەن قاتار ول قازاق قوعامىندا تاربيەنىڭ قالىپتاسقان جۇيەسى بولعانىن ايتادى.
- بالا تاربيەسىنە قاتىستى اتالارىمىزدىڭ بەكىتىپ قويعان كونتسەپتۋالدى جۇيەسى بار. بالانى 5 جاسقا دەيىن پاتشاداي ەركەلەت دەيدى. 13 جاسقا دەيىن قۇلىڭداي جۇمسا، ودان كەيىن وزىڭمەن تەڭ كور دەيدى. وسى ەرەجە جوعالىپ كەتتى. ودان بولەك ەشقاشان قازاق بالاسىنا وتىرىك ايتپايتىن. ال قازىر بالا جىلاسا، «الدىمەن ۇيگە بارايىق، سوسىن الىپ بەرەمىز» دەپ الداي سالامىز. وسى ارقىلى بالانى وتىرىككە ۇيرەتىپ جاتىرمىز، - دەيدى ەتنوگراف.
ونىڭ پىكىرىنشە، قوعامداعى سەنىم داعدارىسى دا كەيبىر داستۇرلەردىڭ السىرەۋىنە اسەر ەتكەن.
- قازاقتا تاعى ءبىر جوعالىپ بارا جاتقان ءداستۇر - ۋادە مەن اماناتقا بەرىكتىك. سەنىمسىزدىك پەن وتىرىكتەن، قوعامداعى ساتقىندىقتان، جاعىمپازدىقتىڭ ءورىس الۋىنان ۋادە مەن امانات جوعالىپ كەتتى، - دەيدى بەكەن قايرات ۇلى.
ال مادەنيەتتانۋشى اسەل نيكامبەكوۆا ءداستۇردىڭ وزگەرۋىنە قوعامداعى مادەني كوزقاراس پەن ءبىلىم دەڭگەيى دە اسەر ەتەتىنىن ايتادى.
- ەجەلدەن كەلە جاتقان ۇلتتىق سالت-ءداستۇردىڭ ترانسفورماتسياعا ۇشىراۋىن اۋىر قابىلدايمىن. مۇنىڭ ءبارى بىلىمسىزدىكتەن، سالعىرتتىقتان بولىپ جاتقان دۇنيەلەر. وزگەرىسكە تۇسكەن ءداستۇردىڭ شىنايى ءمانى جوعالادى. ودان سوڭ مادەنيەت كەرى كەتەدى، - دەيدى ول.
فوتو: سولتان جەكسەنبەكوۆ / Kazinform
سونىمەن قاتار ۇلتتىق مۇرانى ساقتاۋ ءۇشىن مادەني ساياساتتىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
- ەلىمىزدە رۋحاني مۇرانى تىرىلتۋگە باعىتتالعان «مادەني مۇرا»، «رۋحاني جاڭعىرۋ» سياقتى جاقسى باستامالار بولدى. ءبىراق سول باياعى كوزالداۋ، جالعان ەسەپ بەرۋ، ۇرانشىلدىقپەن ارىنى باسىلىپ قالدى. قازاقتىڭ ۇلتتىق ساناسى سىلكىنىس جاساپ، ۇلتتىق نامىسى ويانسا مادەني ساياساتتا دۇرىس جولعا ءتۇسىپ ءوز ناتيجەسىن بەرەدى، - دەيدى مادەنيەتتانۋشى.
ونىڭ پىكىرىنشە، ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ قوعامداعى رۋحاني بىرلىكتى نىعايتادى.
- سالت-ءداستۇردىڭ قايتا ورالۋى ۇلتتىق رۋحتىڭ ولمەگەندىگىنىڭ بەلگىسى. ازاتتىق جولىندا قانشا زيالىلارىمىز جاپا شەكتى. سول ءۇشىن دە قازاق حالقىنا رۋحاني بىرلىك قاجەت. ول انا ءتىلىن قۇرمەتتەۋ، سالت-ءداستۇردى كيە تۇتۋ جانە ادال ەڭبەكپەن مال تابۋ، - دەپ تۇيىندەدى مادەنيەتتانۋشى.
ايتا كەتەيىك، ءبىز بۇعان دەيىن ناۋرىزنامانىڭ ءبىر تارماعى - قايىرىمدىلىق كۇنى اياسىندا وسى ۇعىمنىڭ ءمان-ماڭىزىن تالداپ بەرگەن ەدىك.
اۆتور
ارۋجان ماحمۋت
