ۇلاربەك دالەي ۇلى. اسپانى جوق قالا - ەسسە

استانا. قازاقپارات - بۇگىنگە دەيىن قانشا جازۋشىنىڭ جازۋ ۇستەلىندە اسپانعا تەلمىرىپ وتىرىپ جان تاپسىرعانىن ناقتى بىلمەيمىز.

بىلەرىمىز-ولاردىڭ قازاسى جايلى جاقىندارى تاراتقان قىسقا حابارلار عانا. بۇل جايىندا نەگە كوپ ويلانا بەرەتىنىمدى دە بىلمەيمىن. بىردە مارقۇم جازۋشى باۋىرىم قاقاي (عالىمبەك ەلۋباي ۇلى): «استانا - اقىن ولتىرەتىن قالا» دەگەنى بار ەدى. مەن وعان: «بۇل - اسپانى جوق قالا» دەيتىنمىن. ول كەزدە ەكەۋىمىز دە بويداق ءارى ءۇيسىز، قاي قالاعا قاراپ تۇرساق، سول باعىتتا كەتە سالاتىن كەزبە شاعىمىز-تۇعىن. سول ءسوزدى ايتقان مەزگىل قاراشا ايىنىڭ باسى ەدى، پاناسىز جاندار ءۇشىن ول جىلدارداعى قاراشا بۇگىنگىسىنەن سۋىق، تۇماندى، جاڭبىرلى بولاتىن. ءار جەردە قونىپ ءجۇرىپ، كۇيىسىمىز كەتكەن سوڭ شىمكەنتكە تارتىپ كەتكەنبىز. اۆتوبۋس جۇرەر الدىندا لايساڭ بازار ماڭىندا، سىز بۇرىككەن سۇرعىلت كوشەدە اربا سۇيرەپ مانتى ساتىپ جۇرگەن ورالمان جىگىت كەزدەسىپ قالىپ، قالتامىزدى قاعىپ ون مانتى الدىق، تاعى بەسەۋىن اش-ارىق تۇرىمىزگە قاراپ اناۋ جىگىت تەگىن بەرە سالدى. ەكەۋىمىزدىڭ كەز كەلگەن جان تۇسىنە بەرمەيتىن قىلجاعى كوپ اڭگىمەمىزگە ول كادىمگىدەي ەلىتىپ قالدى. ءتىپتى، سويلەسە كەلە بىرەۋىمىزدى سىرتتاي تانيتىن بولىپ شىقتى. سول ساتتە «استانا - اقىن ولتىرەتىن قالا» دەگەن ءسوزدى مانتى ساتۋشىعا مەڭزەگەنىمەن، ءتۇپ ماعىناسىندا مەنى بۇل قالادان كەتۋگە كوندىرۋ ءۇشىن ايتقانى ەدى.

ەكەۋىمىز ەندرە ءاديدىڭ «پاريجدى كۇز كەزىپ ءجۇردى» دەيتىن ولەڭىن قوسىلا وقىپ اۆتوبۋستىڭ ەڭ ارتقى ورىندىعىنا جايعاستىق.

سەناعا قاراي جول تارتقان ەدىم،

جانىمدى جاۋراتتى ءبىر اۋەن –

شەرلى دە سىرلى اۋەن ءولىمىم جايلى –

اقىرىن تىڭداپ ەم.

كۇز ماعان سۇمدىقتى جەتكىزدى سىبىرلاپ،

اۋليە ميحايل كوشەسى ءۇن قوستى ۇرەيگە...

ودان بەرى كەمى جيىرما جىل ءوتىپ كەتتى. ونىڭ بولجامى تۋرا كەلىپ، جانعا جايلى وڭتۇستىكتىڭ بىرنەشە قالاسىندا ەركىن ءومىر سۇردىك. اقىر سوڭى اينالىپ استاناعا كەلىپ تۇراقتادىق تا، بۇل شاھارعا ۇيرەنىپ كەتكەندەي بولعانبىز.

جەلدى ايىنىڭ سوڭعى كۇندەرى اياز بەتى قايتقان شاق ەدى، ەكەۋىمىز تاعى دا 13 اۆتوبۋسپەن كەلە جاتقانبىز. اينالامىز قاۋمالاعان ادام، وتىرارعا ورىن جوق. توپ ادام ىشىندە كوپ سويلەمەيتىن قاقاي كەيدە ءبىر شەشىلىپ السا توقتامايتىن ادەتىمەن لەپىرىپ سويلەپ كەلە جاتقان.

- بيىل قىس جىلى بولادى! - دەدى ول.

- جىلى بولعاندا قانداي، ءماسىموۆ ماسىمەن شىعادى، توقال ەشكىنىڭ ءمۇيىزى توڭبايدى - دەگەنى. اينالا ەل دۋ كۇلدى...

سويتكەن استانا بيىل دا ءالى سۋىتقان جوق. ەرتەڭ جاڭا جىل. جانىمىز جاقىن تارتىپ تۇراتىن سول باۋىرىم - قاقاي دا ەكى جىل بۇرىن جاڭا جىل وتە سالا باقيلىق بولدى. جالپى، وسى كالەندارلىق ۋاقىت اۋىسۋى مەن ءۇشىن جاي عانا نارسە.

كوكتەرەك قىستاعىندا وتكەن بالالىق شاعىمىزدا جاڭا جىلدىڭ كەلگەنىن، تۋعان كۇنىمىز بولعانىن قىسقى كانيكۋل ءبىتىپ، ءبىرىنشى ناۋرىز كۇنى ساباققا بارعاندا بىلەتىنبىز. شىرشا جاعىپ، ساقالدى شالعا حات جازۋ، ودان بىردەڭە كۇتۋ دەگەن سياقتى ءتاتتى دە كىناسىز سەزىمدەر ءبىزدىڭ باستان وتكەن جوق.

انىق ەسىمە ءتۇستى: تاعى ءبىر جىلدىڭ اۋىسقانىن ناقتى اڭداعان كەزىم - 1988 -جىلى ەكەن، ءۇش ايدان كەيىن! ەكىنشى كلاس وقيمىن، قابى جەمىرىلگەن انا ءتىلى داپتەرىمە «1988-جىلى، 3-اي» دەپ جازعانىم ءالى كوز الدىمدا. سودان بەرى كىتاپ كەمىرۋمەن كەلەدى ەكەنبىز. وقىپ-وقىپ، تولىستىق- اۋ دەگەندە جازا باستاپپىز. كىم ءبىلسىن، بۇل جازۋدىڭ قاشان اياقتالاتىنىن؟ ..

ايتپاعىم جازۋشى مەن قىس جانە اسپان جايىندا ەدى عوي. ءوزىمنىڭ ۇلكەن جولدا ەندى باستالعان كولەمدى شىعارمالارىم تەك قانا قىس ايلارىندا، ونىڭ ۇستىندە استانادا جازىلىپ جاتىر ەكەن. قاقايدىڭ دا قولى قالامعا قىستا جۇرەتىن. «ءجۇز جەتىنشى كوكتەمىن» استانادا ءجۇرىپ جازدى. كەلەسى قىسقا، قىرىق جاسقا جەتپەي، شاپ- شاعىن عۇمىرىن جازۋشىلىعىن قالاي كەنەت باستاسا، ءومىرىن دە سولاي كەنەت اياقتاپ، كەتە باردى. قازىر ول قالا سىرتىنداعى قورىمدا جەلتوقساننىڭ اق كورپەسىن قىمتانىپ، ءوز اسپانىن جامىلىپ، كيىمسىز ۇيىقتاپ جاتىر. ءار كەز باسىنا بارعان سايىن دۇعامدى وقىپ بولعان سوڭ، «ادام دەگەن سونشا اسىعا ما ەكەن؟» دەپ ۇرساتىنىم بار.

مەنىڭ قازىرگى قىسقى كۇندەرىم دە جازۋ ۇستەلىم مەن جۇمىسىمنىڭ اراسىندا، كىتاپتار مەن قولجازبالار ورتاسىندا مالتىعۋمەن ءوتىپ جاتىر. ۇيىمنەن جۇمىسىما دەيىن بەس ايالداما، جۇمىسىمنان ۇيىمە دەيىن بەس ايالداما. اۆتوبۋسقا مىنگەن سايىن قاباعى سالقىن، الدە نەگە رەنىشى باسىم ۇلكەندەردى، ۇيقىسى قانباعان اشۋلى بالالاردى كورەمىن. ءبارىنىڭ ەڭسەسىن ءبىر زىلدەي قارا سالماق باسادى دا تۇرادى. «شىركىن، وسىندايدا قاقاي بولسا عوي، وردا جاقتاعى الدەكىمدى مىسالعا الىپ، تاڭ اتپاي-اق قالجىراپ باستاعان جۇرتتى ءبىر كۇلدىرىپ الاتىن» دەپ ويلايمىن. ءوزىم كۇننىڭ ىستىعىنا دا، سۋىعىنا دا اياق كيىمىن مىسال ەتىپ الار ەشكىمنىڭ ەسىمىن ايتا المايمىن. جانىمدا قاقاي بولماعان سوڭ قۇلقىم دا جوق، قازىر...

وتكەن عاسىردا ءومىر سۇرگەن داڭقتى جازۋشى لاۋ شىنىڭ[1] «تۇيە شياڭزى» دەيتىن عالامات رومانى، شياڭزى دەيتىن كەيىپكەرى بار. سۇرقاي تىرشىلىكتەن تالىققان، قارىز-مۇرىزدان، كۇندەلىكتى تاپشىلىقتان قاجىعان اينالامداعى ادامدارعا قاراپ، كوز الدىما سول كەيىپكەر ورالاتىنى بار. شالعاي اۋىلدان بەيجىڭگە كەلگەن اتپالداي جاس جىگىتتىڭ تۇتاس ءومىرى اربا سۇيرەپ، ادام تاسۋمەن وتە شىعادى. بايقۇستىڭ ءوز مەنشىگىندە اربا جوق، كۇندەلىكتى جالعا بەرەتىن قاتىگەز قوجايىنداردان مايلاپ الادى دا، الا تاڭنان قارا كەشكە دەيىن بورباي ەتى بورشا بولىپ جولاۋشى تاسيدى، بايشىكەشتەردىڭ مازاعىنا دا ۇشىرايدى. ونىڭ ومىرلىك ارمانى، ۇلى مۇراتى - ءوزىنىڭ جەكە ارباسى بولۋ ەدى.

باسقا ماقسات تا، ءۇمىت تە جوق. نەشە جىل ەڭبەكتەنىپ ءجۇرىپ، وعان دا جەتەدى، سۋ جاڭا اربا ساتىپ الىپ، قۇلدان بەتەر ەڭبەك ەتەدى. سول ساتىندە بەيجىڭدە ودان وتكەن باقىتتى جان بولماعان شىعار. ءبىراق، جىلعا جەتپەي اسكەرگە كۇشتەپ الىنىپ، بار بايلىعى - ارباسىنان ايىرىلادى. كۇنكورىس ءۇشىن بارىنە دايىن ادام بولىپ شىعادى. قوعامدى وزگەرتپەك بولىپ، كۇرەس جۇرگىزگەن، كوشەگە شىققان وپپوزيتسياعا وتىرىك ەرىپ، سەنىمىنە كىرەدى دە، ولار جايلى اقپاراتتى پوليتسياعا ساتىپ، اقشا تابادى. ۋاقىت وتە تورىعىپ، ءوزىن ءبىرجولا تاستاپ جىبەرەدى، جەزوكشەلەر ءۇيىن ساعالاپ، اۋرۋ دا جۇقتىرادى. كىم بولارىن، نە ىستەرىن ءوزى دە انىق بىلمەيدى. جاس، قۋاتتى كۇنىندە وزىمەن تالاسا جولاۋشى تاسيتىن، قارتايىپ، قۋاتى كەتكەن پاناسىز ارباكەشتەردى ايايتىن. ەندى سولاردىڭ كەبىن ءوزى كيىپ، اقىر سوڭىندا كوشەدە ءۇسىپ ولەدى. بالكىم، سول كەزدە ولار دا اسپانعا قاراۋدى قويعان بولار، بالكىم، بەيجىڭ اسپانسىز بولعان شىعار.

وقىپ وتىرساڭىز - تۋرا ءجۇز جىل بۇرىنعى قىتايلىقتاردىڭ ءومىرى ءدال قازىر بىزدە اينىماي قايتالانىپ جاتىر. تەك، وزىڭدىكى بولماسا دا، ءزاۋلىم ۇيلەر كوپ سالىنعان، اربانىڭ ورنىن سۋدىراعان ماشينالار باسقان. ال، «ءوز كولىگىم بولسا ەكەن» دەپ ارمانداعان قانشاما «تاكسيست شياڭزىلار» ءبىزدىڭ قاسىمىزدا دا ءورىپ ءجۇر. قوعامنىڭ ءار سالاسىنان، ءتىپتى، قالام كوتەرگەندەر اراسىنان دا كورەسىز. وزىنە ءتان مۇلكى نەمەسە جازۋ بولمەسى بولعانىن ارمانداۋدىڭ نەسى ايىپ؟ مەملەكەتى مۇمكىندىك بەرسە، سالىقپەن سىعىپ الۋدى عانا ويلاماي، كوزدەگەنىنە جەتۋى ءۇشىن جولىن اشىپ بەرسە، كىم-كىمنىڭ دە ودان دا ۇلكەن ارماندارعا قول سوزۋعا مۇمكىندىگى بار ەمەس پە؟ ەسىمە ەرتەرەكتە ەلدىڭ ءبىرىنشى ادامى ايتقان «ەكى سيىر» حيكاياسى تۇسسە، جۇرت قاتارلى كۇلە المايمىن. سەبەبى - مەنىڭ ميىمدى، وي- سانامدى «نەگە ەكى سيىر؟ نەگە ۇشەۋ نەمەسە ونشاقتى ەمەس؟» دەگەن سەكىلدى قورلىق سۇراقتار شىرماپ الادى. مەن ءبارىبىر استانانىڭ قىسىن جاقسى كورەمىن. قارى كۇرەلمەگەن داڭعىلداردا كولىكتەر كەپتەلىپ تۇرسا دا. كەيدە جاڭبىر جاۋىپ، شاتقاياقتاپ، تايىپ شالقامنان تۇسسەم دە. ەڭ جامانى - استانادا اسپاندى كورە المايتىنىما ۇنەمى وكىنۋمەن جۇرەمىن، تۇمان باسقان، قارلى جاڭبىرلى كۇندەرى كەيدە ءتىپتى اۋىر مۇڭ بۋىپ الادى. وندايدا سالقىن ايران ساتىپ الىپ ءىشىپ، ويىمدى دالاعا بۇرعىم كەلەدى.

قىس بويى اسپاندى ساعىنامىز دا، تۇنىمەن بۋعان ويدىڭ ەرتەسى تاڭ اتا تاراپ كەتكەنى سياقتى، جاز شىعا كەڭىستىككە كوز سالۋدى ۇمىتىپ كەتەمىز. كيىز ۇيدەن تاس ۇيگە كوشكەلى اسپانعا دا قارۋدى قويعانىمىز شىندىق قوي. التى-جەتى جاسىمدا، جايلاۋدا سيىر ساۋعان شەشەمنىڭ قاسىندا بۇزاۋىن تارتىپ، كومەكتەسەتىن ەدىم. تەرىسكەيدىڭ كوك شالعىنىنا ابدەن تويىپ، ورىستەن قايتقان سيىرلارىمنىڭ ەمشەگى جارىلا، سىزداپ كەلە جاتادى. بايلاۋلى بۇزاۋلارىن كورگەندە ءيىپ، مەيىرلەنگەنى سونشا، تىرسيعان ەمشەكتەرىنەن ءسۇت ساۋلاپ قويا بەرۋشى ەدى. ول زاماندا ەلەكتر جارىعىن ۇلكەن اۋىلداردان اندا-ساندا عانا كورەتىنمىن. تاۋ-تاۋدىڭ قۋىسىندا وتىراتىن مالدى ۇيلەردە ونداي مۇمكىندىك بولسىن با؟ بەس-التى سيىردى ساۋىپ بولعانشا، لەزدە قاس قاراياتىن، شەشەمە بۇزاۋ تارتىپ بەرىپ تۇرىپ، شىعىس تاۋدان قىزارا شىققان ايعا ۇزاق ءۇڭىلۋشى ەدىم. ءدوپ-دوڭگەلەك بولىپ تولىسىپ، جارقىراي تۋعان اي ماعان الابوتەن قۋانىش سىيلايتىن. «انە، ءتاڭىرى تاعالانىڭ شامى جاندى!» دەپ ايقاي سالاتىنمىن. سوندا شەشەم: «ايعا قاراپ ساۋساعىڭدى شوشايتپا» دەپ ەسكەرتەتىن. شەشەم:

- ەرتەدە اسپاندى اكە، جەردى شەشە قىلىپ جاراتقان ەكەن. كۇندىز دە، تۇندە دە ەكەۋىنىڭ ءبىر-بىرىنەن ايىرىلمايتىنى سودان. كەشتە اسپان تەرىس قاراپ ۇيىقتاعاندا قاراڭعى تۇسەدى. جەر انا بولسا باۋىرىنداعى ادامدارعا تۇنىمەن وت جاقتىرىپ، اسپاندى كۇزەتتىرىپ شىعادى دەسەدى. اي بولسا، اسپان-اكەگە عاشىق كوكتىڭ قىزى ەكەن. كۇندىز كەلۋگە باتپاي، اسپان ۇيىقتاعان سوڭ شىعاتىنى سودان، - دەيتىن. بۇل اڭىزدى شەشەم بىرەۋدەن ەستىدى مە، الدە ويىنان شىعاردى ما، انىق بىلمەيمىن. بىلەتىنىم - وت جارىعىندا ءومىر سۇرەتىن ادامداردىڭ قيالى ۇشقىر بولادى. سول كۇننەن باستاپ اسپان تۋرالى ءجيى ويلاناتىن بولدىم. تۋعان جەرىمنەن تىم الىسقا كوشىپ كەتكەن سوڭ، ەكى اكەمنىڭ ءبىرىن سول التايدا قالدىرىپ كەتكەنىمدى ءتۇسىندىم ءارى شەكسىز قايعىردىم. ابدەن ەرجەتكەنشە «اسپانسىز قالسام ءوز اكەم بار عوي» دەپ قۇلازىعان جانىمدى جۇباتۋمەن كەلگەنمىن. اكەم ولگەن سوڭ مەن ەكى اسپانىمنان بىردەي ايىرىلعانىمدى دا سەزىندىم.

جايلاۋدىڭ ءتۇنى كوبىنە ۇرەي شاقىرىپ تۇرادى. باتىس بەتتەگى جاقىن تۇرعان جارتاستى قىرقا ۇستىنەن بايعىز سۇڭقىلدايتىن، سول ماڭنان الباستىداي ەربيگەن كارى ۇشقاتتىڭ سۇلباسى بالا بىتكەندى قورقىتاتىن. بۇزاۋلاردى بايلاپ، ەشكىلەردى كوگەندەپ بولعان سوڭ دالادا جانعان وشاقتى قورالاي وتىرىپ، ءسۇت ىشەتىنبىز، سوپاقشا ءۇش تاستىڭ ۇستىندە، اق ارشا مەن ۇشقات تومارىنىڭ بەت قاراتپاس جالىنىنا قىزعان قازان تۇبىنەن مىڭ سان ۇشقىن ۇشاتىن. وتقا، قازانعا كوز الماي قاراپ وتىرىپ: «اسپان دا وتتاعى قازاننان اۋمايتىن بولسا كەرەك. ءتۇن كەلسە ءار تۇستان جىلت ەتىپ كورىنىپ، بىرتە-بىرتە كوبەيەتىن جۇلدىزدار اسپان- قازاننىڭ تۇبىندەگى ۇشقىندار ەمەس پە؟ .. .وندا وتتى جاعىپ وتىرعان كىم، قۇداي ما؟» وي ارتىنان وي تۋىپ، ۇشىنا جەتە الماي، كەسەمدى بوساتا سالا ىرگەدە سۇيەۋلى جاتقان ەر توقىمعا جاتىپ الىپ، شەكسىز كەڭىستىككە ۇزاق قارايتىنمىن. سول قاراعاننان كوزىم ۇيقىعا كەتكەنشە زەڭگىردى قيالىممەن شارلاۋشى ەدىم.

قازىر بىزدە وت تا، اسپان دا جوق. جوق ەمەس، بار، ءبىراق، كورە المايمىز. ءبىز جاراتۋشىنىڭ قانشاما يگىلىكتەرىنەن باس تارتىپ، ءوزىمىزدى ءوزىمىز تۇتقىنداعان پاقىر جاندىكتەرمىز. جاندىك دەگەنگە ءسىز شامدانىپ قالماڭىز... ءيا، بالالىقتىڭ ۇزاق قىسىن دا كوردىم. التىنشى كلاستان سەگىزىنشى كلاسقا دەيىن ءۇش جىل بويى اۋىل ورتالىعىنداعى مەكتەپتەن وقىدىم دا، كۇنىنە التى شاقىرىم جولدى جاياۋ باسىپ، مەكتەپكە جەتەتىنمىن. قايتاردا التى شاقىرىمدى تاعى جاياۋ باسىپ، ۇيگە كەلەتىنمىن. اسىرەسە، العاشقى قار جاۋعاندا قىزىق. ءبىزدىڭ التايدا قارا كۇز تۇنجىراپ تۇراتىن دا، قاراشا تۋا قالىڭ قار بىردەن باسىپ سالاتىن. سول كەزدە ءبىزدىڭ شاعىن قىستاق پەن اۋىل ورتالىعىنىڭ اراسىنداعى جولدىڭ العاشقى سورابىن مەن سالاتىنمىن. بالالىق قيتۇرقىلىق قوي، ورتا تۇسىندا ءبىراز جەرىن اينالا ومبىلاپ، ءيىر- قيىر ەتىپ ءجۇرىپ كەلىپ، ەسكى سۇرلەۋگە قايتا جالعاۋشى ەدىم. مەنەن كەيىن ورتالىققا شىققان اتتى نەمەسە شانالى ادام مەن جۇرگەن ىزبەن سونارلايتىن دا، ءيىر- ءيىر تاۋ جولى كوكتەمدە قار ەرىگەنگە دەيىن سول بويى قالاتىن. ەندى مىنە ءسىز ەكەۋىمىز دە ءبىزدىڭ الدىمىزدا وتكەن مىڭ سان جازۋشى شيىرلاپ كەتكەن ادەبيەت ولكەسىندە ءوز ءىزىمىزدى قالدىرۋعا تىرىسىپ كەلەمىز. ارباكەش شياڭزى ەسىڭىزگە ءتۇسىپ، كۇلە كورمەڭىز. بىلەمىن، ءسىزدىڭ دە ۇلى ارماندارىڭىز بار. بالكىم جەكە جۇمىس ۇستەلىڭىز، نەمەسە جۇردەك كومپيۋتەرىڭىز، اندا-مۇندا قىدىرىپ شىعاتىن كولىگىڭىز، ءتىپتى، تابىسى كوپ جۇمىسىڭىز، ەشكىم شاق كەلمەس تالانتىڭىز بولعانىن ارماندايتىن شىعارسىز. ءيا، شياڭزى ەمەس ەكەنىڭىز ايدان انىق. ال، سول ارمانى قۇرعىر مەندە دە بار - قىرىق جىلدان كەيىن ءوزىم اشقان كەڭىستىگىمە، زەڭگىر اسپانىما قاراپ جاتىپ، جازۋ ۇستەلىمدە ۇيىقتاپ كەتسەم دەيمىن…

31.12.2025

[1] لاۋ شى (لاو شە، 老舍) - ۇلتى ءمانجۋ. 1899-1966-جىلدارى ءومىر سۇرگەن اسا تانىمال جازۋشى، دراماتۋرگ، كوسەمسوز شەبەرى.

ۇلاربەك دالەي ۇلى