كۇيشى ماقاش سادۋاقاس ۇلى كوپبايتەگى جايلى ءبىر ۇزىك سىر
استانا. قازاقپارات – بۇگىندە ماقاش كۇيشىدەن ءسوز قالسا دا، كۇي قالمادى-اۋ دەگەن وكىنىش وزەكتى ورتەيدى.
كۇي ونەرىن جانە كۇي تىڭداۋ مادەنيەتىن دارىپتەيتىن «Qulaqkui» youtube ارناسىنىڭ كەزەكتى 16 شىعارىلىمى ماقاش كۇيشىگە ارنالىپتى. وسى ورايدا مەن دە كۇيشى جايلى بىلەتىن جايتتاردى ءبولىسۋدى ءجون دەپ شەشتىم.
ارينە، ماقاش سادۋاقاس ۇلى جايلى اقپاراتتىڭ وسىنداي اۋقىمدى ارنادان ايتىلعانى ءجون ەدى، دەسە دە ەشتەن كەش جاقسى.
ماقاش سادۋاقاس ۇلى - اتاقتى كۇيشى، كورنەكتى كومپوزيتور ابىكەن حاسەنوۆتىڭ اكەسىنىڭ ءىنىسى. بۇل اۋلەتتەگى ماقاشتىڭ اكەسى سادۋاقاس، ابىكەننىڭ اكەسى حاسەن، ماقاشتىڭ ءىنىسى راقىش تا كۇيشى بولعان، ۇلى ونەردى ۇزبەي جالعاعان ادامدار. ۇلكەن اكەسى كوپباي بولىستىڭ نەمەرە اعاسىنان تۋعان اقمولدا دا اتى ايگىلى كۇيشى بولعان. (بولاشاقتا اقمولدا كۇيشى جايلى جازىپ، ونىڭ كۇيشىلىك ەرەكشەلىگىنە توقتالۋ ويىمىزدا بار).
مەنىڭ ۇلكەن اكەم بوجباننىڭ (ءابدىراحمان) ايتۋىنشا، راقىش سىرنايدى وتە جاقسى، ويناقى تارتقان. قۋ ءتىلدى، قالجىڭقوي ابىكەن مەن اقىنجاندى راقىش سەيفوللانىڭ بالاسى ساكەنمەن ۇنەمى بىرگە جۇرگەن ەكەن. بۇلاردىڭ باسى قوسىلعاندا ويىن-توي ءسان-سالتاناتىمەن وتەدى ەكەن. اقسەلەۋ تاراقتىنىڭ سوزىمەن ايتقاندا، كارسون- كەرنەيدىڭ «كۇي پەرىلەرى» بۇكىل سارىارقانى شەرتپە كۇيمەن تەربەتكەن.
ماقاشتىڭ ۇلكەن اكەسى - ورتا ءجۇزدىڭ ارعىن تايپاسىنىڭ قاراكەسەك رۋىنان شىققان بەكنازار ۇلى تاڭىباي باتىردىڭ ۇرپاعى، قارقارالى ۋەزىندە «قازي مايور»، قازىرگى تىلمەن ايتقاندا اعا سوت، جيىرما جىل كارسون-كەرنەي ەلىندە بولىس بولعان، قۇنانباي وسكەنباي ۇلىمەن بولىستىققا تالاسقان كوپباي ەسەت ۇلى ەدى (كاركارالينسكي ۆنەشني وكرۋجنوي پريكاز N682 ،11 فەۆراليا 1850 گودا).
اكەسى سادۋاقاس تا ارقالى كۇيشى بولعان. ال ارحيۆ قۇجاتتارىنا جۇگىنسەك، ءوز زامانىندا كوپباي بولىستان كەيىنگى سەگىز اتا كارسون ەلىندە ماقاش ءسادۋاقاس ۇلى بولىس بولادى. جەتى-سەگىز جىل كارسون ەلىن بيلەگەن بولىستىعى جايلى اڭىز تۇتاس ارقا ەلىنە جايىلادى. بۇعان دالەل ارحيۆتەن الىنعان «سەميپالاتينسكيە وبلاستنىە ۆەدوموستي. 1872 گ. 27 يانۆاريا» دەگەن قۇجاتتار.
ماقاش - ءوز زامانىنىڭ سەركەسى، ەلىنىڭ ەركەسى، وت اۋىزدى وراق ءتىلدى بي، ەل اراسىندا بيلىك ايتىپ قانا قويماي، كەڭدىگى، ادىلدىگى، مارتتىگى، سوزگە شەشەندىگى كۇيشىلىگىمەن قوسا اڭىز بولىپ حالىق جادىندا قالعان.
كوپباي بولىس تاتتىمبەت كۇيشىمەن زامانداس قانا ەمەس، ەكەۋى بىرگە ەل ارالاپ، كەنەسارى حانعا كومەك قولىن بەرگەن. وعان دالەل، كوپباي بولىستى پاتشا ۇكىمەتى «كەنەسارى كوتەرىلىسىنە قاتىسى بار» دەگەن ايىپپەن سوتتاتۋى ەدى. التى ايدان كەيىن قاراقارالىنىڭ تاتتىمبەت باستاعان ءبي-بولىستارى، ونىڭ ىشىندە ءوزىنىڭ اتالاس اعاسى بەگالى ءبي بار، كەپىل بولىپ تۇرمەدەن اقتاپ شىعارىپ الادى.
كوبەكەڭ ەل ىشىندەگى كۇيشىلەردى ەل ارالاعاندا تاتتىمبەت كۇيشىنىڭ جانىنا ىلەستىرىپ جىبەرەدى ەكەن. ماقاشتى جاستايىنان ەل باسقارۋعا بەيىمدەپ، جۇرت ارالاپ، جەر كورىپ، ارابشا، ورىسشا حات تانۋىنا ىقپال ەتكەن. سونىمەن قاتار دومبىراسىن تاستاماي جۇرگەننەن كەيىن، ارنايى جىبەرىپ تاتتىمبەت كۇيشىنىڭ باتاسىن الۋىنا ىقپال ەتكەن. ادىلدىگىمەن، اۋەزدى ۇنىمەن، تەرمەلەپ كوكەيدى تەسەر سوزىمەن ەستە قالعان كۇيشى تۋرالى ەل اراسىندا «ماقاش سويلەگەندە اعاش باسىنداعى بۇلبۇل تىنىپ قالادى»، - دەگەن ءسوز قالعان.
ۇلكەن اكەسى كوپباي بولىس ءوز زامانىنىڭ مەتسەناتى بولعانى تاريح بەتتەرىندە ايقىن جازىلادى. كۇيشىلەرگە وتە ۇلكەن قولداۋ كورسەتىپ، الدىنا مالىن سالىپ، ەل الدىندا جۇرگەن ازاماتتاردىڭ وسۋىنە، ءبىلىم الۋىنا ۇلكەن ىقپال جاساعان ەكەن. كوپبايدىڭ اكەسىنىڭ اعالارىنان تاراعان، ارقانىڭ شىنجىر بالاق، شۇبار ءتوس قىدىرباي، تورەباي بايلاردىڭ ۇرپاقتارى: تورەباي ۇلى قىزداربەك كۇيشى، رىسبەك ۇلى ءابدي كۇيشى، بەكبولات ۇلى باۋبەك كۇيشى، بەكبولات ۇلى كارىبەك كۇيشى، قىزداربەك ۇلى قاجىكەي قوبىزشى، نەمەرە اعاسى دۇيسەننەن تۋعان اقمولدا كۇيشى، ءوز بالالارى سادۋاقاس كۇيشى، حاسەن كۇيشى، مۇقاش پەن گۇلباھرام سۇلۋ دا قۇرالاقان بولماعان. ال نەمەرەلەرى ماقاش كۇيشى، ابىكەن كۇيشى، راقىش سىرنايشى بولعان.
سوناۋ زۇلمات زامان تۋرالى ايتىلسا، ارينە، زار-زاپىران دا قوزعالادى. ارقادا قىزىلداردىڭ ءداۋىرى ءجۇرىپ تۇرعان تۇرپايى زامان ماقاش كۇيشىنىڭ تۇبىنە جەتتى. اۋىلعا اتويلاپ كىرگەن «ەسىرىك شولاق بەلسەندىلەر»، ماقاشتى كيىز ۇيدەن سۇيرەپ شىعارىپ، قورلاپ ولتىرەدى. «مىناۋ «شۇبار» (بەتىندە شەشەكتەن قالعان تىرتىقتار بولعان) وتىرىك ءولىپ جاتىر» دەپ، دەنەسىن قىلىشپەن كەسكىلەپ قورلايدى. ونىمەن دە توقتاماي، «سەنىڭ قانىڭدى ىشەمىن دەپ ەدىم» دەپ، كارلەن كەسەگە ماقاش كۇيشىنىڭ قانىن قۇيىپ ءسىمىرىپ العان دەسەدى.
بۇعان دالەل ت. اللانيازوۆ پەن ا. تاۋكەنوۆتىڭ «شەتسكايا تراگەديا» اتتى دەرەكتى جيناعىنىڭ «كراۆاۆايا ۆاكحاناليا» دەگەن ءبولىمىنىڭ 72 بەتىندە ايتىلادى. (ماقاشتى سوتسىز اتقاندىقتان، كوپ جەردە قۇجاتقا جازىلماي كەتكەن). سۇيەگىن جەتى كۇن بەرمەي، ءدوڭنىڭ باسىندا جاتقىزىپ قويعان ەكەن. وسى قاسىرەتتى وقيعانى كوزىمەن كورگەن قوڭىر ستامبەك قىزى 1991 -جىلى، باتيحا قارەكە قىزى 1994 -جىلى، اققاعاز تۇتقىش قىزى 1984 -جىلى قايتىس بولدى.
قوڭىر اپا (نەمەرە قارىنداسى) مەن باتيحا اپا (ماقاش كۇيشىنىڭ بايبىشەسى) ماحاڭدى جەتى كۇن، جەتى ءتۇن جوقتادىق دەپ جىلايتىن ەدى. بۇل وقيعانى باتيحا اپا جىلاپ وتىرىپ ايتىپ، «ماحاڭدى تۇندە ۇرلاپ شىعىپ، تىعىلىپ جەرلەگەن ەدىك» دەپ وكسيدى ەكەن.
2019 -جىلى باتيحا اپانىڭ باۋىرىنا باسقان (پۇشپاعى قاناماعان كىسى) قىزى قالداش اپانى ەرتىپ، ماقاش كۇيشىنى تىعىپ جەرلەگەن جەردى تاپقان ەدىك. ورنى تەپ-تەگىس جەردى كورسەتىپ، قالداش اپا: «تاۋىپ الىپ قايتا قازىپ، دەنەسىن قورلاي ما دەپ، تەگىستەپ بەتىنە ءشوپ تاستاپ قويدىق» دەپ ەدى، دەگەنىن ەستىپ، ماقاشتى بۇگىن جەرلەگەندەي اعىل-تەگىل جىلاعانىم ەسىمدە. سول كۇننىڭ ەرتەسىندە ماقاشتىڭ توقالى ماحيلانى الىپ كەتىپ، قورلاپ-زورلاپ ولتىرەدى. «شەشەمدى قان-جوسا بولىپ جاتقان جەرىنەن كوتەرىپ اكەلىپ جەرلەدىك قوي» دەپ قالداش اپاعا، ماقاشتىڭ قىزى ماكي جىلاپ ايتادى ەكەن. ول كەزدە ماكي 9 جاستا بولعان (1976 -جىلى قاراعاندى قالاسىندا قايتىس بولدى). باتيحا اپا ەسى كىرگەن ماكيدى، ءىنىسى ءادىلحاندى، ايەش اتتى 2 جاسار قىزدى الىپ قامىس ىشىنە جاسىرىنادى. بەسىكتەگى كىشكەنە شاقالاق بوپەجانعا تيىسپەيتىن شىعار دەگەن ويمەن ۇيدە قالدىرادى. ءبىراق، كوزىنە قان قۇيىلعان قانىپەزەر ايۋان، بەسىكتەگى نارەستەنى ماڭدايىنان اتىپ كەتىپتى.
سونىمەن، ەل كوشىپ، توپىراعىنا قان سىڭگەن، كومۋسىز سۇيەك شاشىلعان اۋىل قاڭىراپ بوس قالادى.
زەرتتەۋشى اقسەلەۋ سەيدىمبەك «ارقادا كارسون-كەرنەي ەلى شەرتپە كۇيدى تەربەتكەن ەپيسەنتر بولعان» دەپ جازادى. ءبىراق، ەڭ ءبىر وكىنىشتىسى، سول كۇيشىلەردىڭ ۇرپاعى قالماعاندىعى، ارينە... ماقاشتان قالعان جالعىز تۇياق ءادىلحان باسقا فاميليامەن ءومىر سۇرۋگە ءماجبۇر بولدى، ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قاراعاندىدا بانك قىزمەتكەرى بولىپ ىستەدى، ءوز اتىن سىبىرلاپ ايتىپ ءجۇرىپ، 1974 -جىلى ومىردەن ءوتتى.
بۇگىندە ماقاش كۇيشىدەن ءسوز قالسا دا، كۇي قالمادى-اۋ دەگەن وكىنىش وزەكتى ورتەيدى. دەگەنمەن، «ەل ءىشى - التىن بەسىك»، تەرەڭ قازساڭ اسىل قازىنا ەكەنىنىڭ تاعى ءبىر دالەلى - ماقاش كۇيىن جۇرەگىندە ساقتاپ، اتادان بالاعا مۇرا ەتىپ جەتكىزگەن كۇيدى، «قىرىق جىلدىق» اۋىلىنىڭ تۋماسى تولەۋتاي اسقاروۆ اتتى ازامات، اكەسى جاعىپار اسقاروۆتان ەستىگەن سارىندى - ماقاشتىڭ كۇيىن بىزگە امانات ەتىپ تاپسىردى.
«وسى ءۇش كۇيدى اكەم جاعىپار اسقاروۆتان ۇيرەنىپ ەدىم، سىزگە امانات ەتەيىن»، - دەپ قولىن دومبىراعا سوزدى. ماقاشتىڭ «قوسباسارى»، ءابديدىڭ «قوسباسارى» سەمبەكتىڭ «قوسباسارى» دەگەن وسى.
قۇرمەتتى ونەرسۇيەر قاۋىم، باعاسىن وزدەرىڭىز بەرەرسىزدەر. مارحابات!
نەسىبەلدى ابدراحمانوۆا، كۇيشىنىڭ ۇرپاعى، زەرتتەۋشى،
«اق شاعىل» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى
«ايقىن» گازەتى
